Azlıq Səhmdarı Kimdir?

Azlıq səhmdarı, şirkətdə nəzarət gücü verməyən paya sahib olan və buna görə də ümumi yığıncaq qərarlarını, şirkət strategiyasını və ya direktorlar şurasının tərkibini təkbaşına müəyyən edə bilməyən fiziki və ya hüquqi şəxsdir.

Mənbə Nigeriyadakı mülkiyyət strukturunun tez-tez:

• ailə nəzarəti,
• dövlətin blok şəklində səhmdarlığı,
• və ya dominant çoxmillətli ana şirkət strukturları

göstərə bildiyini bildirir.

Bu struktur daxilində azlıq statusu yalnız sayca azlıq demək deyil. Əsas məsələ şirkət qərarlarını istiqamətləndirmək gücündən məhrum olmaqdır.

Çoxluq Qaydası Niyə Azlıq Səhmdarları Üçün Problem Yarada Bilər?

Çoxluq qaydası şirkətdaxili qərarvermənin səmərəliliyini və şirkətin muxtariyyətini qorusa da, nəzarət sahibi səhmdarların öz maraqlarını şirkətin və ya azlığın maraqlarından üstün tutduğu hallarda azlıq səhmdarlarını struktur baxımdan müdafiəsiz qoya bilər.

Foss v Harbottle qaydası

Tədqiqat klassik Anglo-Nigeriya şirkətlər hüququnun əsasını təşkil edən Foss v Harbottle qərarını iki əsas qayda ilə izah edir:

1. Proper plaintiff rule: Şirkətə qarşı hüquq pozuntusu törədilibsə, iddia qaldırmalı olan şəxs şirkətin özüdür.
2. Majority rule: Çoxluğun etibarlı şəkildə təsdiqləyə biləcəyi əməliyyata görə fərdi səhmdar məhkəməyə müraciət edə bilməz.

Bu yanaşmanın məqsədi şirkətdaxili mübahisələrin çoxalmasının qarşısını almaq və idarəetmə muxtariyyətini qorumaq idi.

Lakin mənbə qaydanın sərt tətbiqinin:

• self-dealing,
• asset stripping,
• maraqların toqquşduğu əməliyyatlar,
• və təzyiqçi idarəetmə

qarşısında azlıq səhmdarlarını təsirsiz qoya bildiyini irəli sürür.

Nigeriya Konstitusiyası Azlıq Səhmdarlarını Necə Qoruya Bilər?

Nigeriya Konstitusiyası “azlıq səhmdarı” ifadəsini açıq şəkildə işlətməsə də, mülkiyyət hüququ və ədalətli məhkəmə araşdırması təminatları səhmdarlıq hüquqlarının özbaşına aradan qaldırılmasına və ya səhmdarın mülki hüquqlarının ədalətli proses olmadan müəyyən edilməsinə qarşı normativ müdafiə yaradır.

Mülkiyyət hüququ

Mənbə Konstitusiyanın Section 44(1) müddəasını əsas konstitusion dayaqlardan biri kimi göstərir.

Səhmlər şəxsi mülkiyyət və choses in action xarakteri daşıdığı üçün:

• məcburi səhm ötürülməsi,
• hüququn itirilməsi,
• squeeze-out,
• və bəzi yenidən strukturlaşdırma əməliyyatları

mülkiyyət hüququ müzakirəsini gündəmə gətirə bilər.

Məqalənin yanaşmasına görə səhmdarın iqtisadi və ya hüquqi mənafeyinin özbaşına aradan qaldırılması prosedur qanunauyğunluğu və kompensasiya prinsipləri baxımından konstitusion yoxlamaya məruz qala bilər.

Ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ

Section 36(1), şəxsin mülki hüquq və öhdəlikləri müəyyən edilərkən qərəzsiz və ədalətli prosesdən yararlanmasını təmin edir.

Mənbə bunu şirkətlər hüququ kontekstində:

• daxili intizam prosesləri,
• azlığı təmsil edən direktorun vəzifədən kənarlaşdırılması,
• şirkətdaxili mübahisələrin həlli mexanizmləri,
• və məhkəmə prosesləri

ilə əlaqələndirir.

Bu kontekstdə klassik təbii ədalət prinsipləri:

audi alteram partem — digər tərəfi də dinlə

və

nemo judex in causa sua — heç kim öz işində hakim ola bilməz

əhəmiyyət daşıyır.

Section 16(2)(c) və iqtisadi idarəetmə

Mənbə həmçinin Konstitusiyanın iqtisadi sistemdə sərvətin və istehsal vasitələrinin az sayda şəxsin əlində cəmləşməməli olduğunu bildirən direktiv prinsipini daha geniş idarəetmə zəmini kimi istifadə edir.

Bu müddəa fərdi şirkət mübahisəsində avtomatik olaraq azlıq hüququ yaradan norma kimi təqdim edilmir; daha çox iqtisadi idarəetmə yanaşmasını dəstəkləyən konstitusion şərh zəmini kimi qiymətləndirilir.

Tədqiqat metodu

Tədqiqat doktrinal hüquq metodundan istifadə edir.

Mənbələr arasında:

• Nigeriya Konstitusiyası,
• CAMA 2020,
• Nigeriya və İngiltərə məhkəmə presedentləri,
• UK Companies Act 2006,
• South African Companies Act 71 of 2008,
• korporativ idarəetmə məcəllələri,
• və akademik hüquq ədəbiyyatı

yer alır.

CAMA 2020 Azlıq Səhmdarlarına Hansı Vasitələri Təqdim Edir?

CAMA 2020 azlıq səhmdarlarına törəmə iddia qaldırmaq, təzyiq və ədalətsiz ayrı-seçkiliyə qarşı məhkəmədən geniş həcmli müdafiə tədbirləri tələb etmək, şirkət əməliyyatları barədə daha çox məlumat əldə etmək və bəzi nəzarət mexanizmlərində birbaşa təmsil olunmaq imkanı verən müasir müdafiə rejimi yaradır.

1. Törəmə iddia — Derivative Action

Sections 343–352 çərçivəsində törəmə iddia səhmdara şəxsi hüququ üçün deyil, şirkət adından iddia qaldırmağa imkan verir.

Bu mexanizm xüsusilə zərər vuran şəxslərin şirkətə nəzarət etdiyi və şirkətin öz adından iddia qaldırmasına mane olduğu hallar üçün əhəmiyyətlidir.

Section 344-ə əsasən mənbə üç əsas şərt göstərir:

• Hüquq pozuntusunu törədənlərin şirkətə nəzarət etməsi və şirkət adından iddia qaldırılmasına mane olması.
• Ərizəçinin vicdanla hərəkət etməsi.
• İddianın şirkətin mənafeyinə uyğun görünməsi.

Bu struktur klassik “fraud on the minority” yanaşmasından daha aydın statutor çərçivə yaradır.

Section 349 niyə vacibdir?

Məqalə Section 349-u xüsusilə vacib hesab edir, çünki məhkəmə törəmə iddianı aparan azlıq səhmdarının ağlabatan məhkəmə xərclərinin şirkət tərəfindən ödənilməsinə qərar verə bilər.

Bu müddəa mənbədə çoxluq ilə azlıq arasındakı iqtisadi güc bərabərsizliyini azalda biləcək mexanizm kimi qiymətləndirilir.

Təzyiq və Ədalətsiz Ayrı-seçkiliyə Qarşı Hansı Hüquqi Müdafiə Vasitələri Var?

CAMA 2020 Sections 353–355, şirkət işlərinin təzyiqçi, ədalətsiz zərərli və ya ayrı-seçkilik xarakterli şəkildə aparıldığı hallarda azlıq səhmdarlarına Federal High Court-dan geniş həcmli müdafiə tədbirləri tələb etmək imkanı verir.

Mənbə aşağıdakı davranışları nümunə göstərir:

• Azlıq payının qəsdən sulandırılması.
• Pre-emptive rights istifadə edilmədən yeni səhmlərin buraxılması.
• Dividend ödənilmədiyi halda direktor və rəhbərlərə həddindən artıq əməkhaqqı verilməsi.
• Yaxın tərəfdaşlıq xarakterli şirkətdə azlığın tamamilə idarəetmədən kənarlaşdırılması.

Məhkəmənin təmin edə biləcəyi müdafiə tədbirləri

Section 355 çərçivəsində mənbə aşağıdakı səlahiyyətləri göstərir:

• Azlıq səhmlərinin ədalətli dəyər əsasında satın alınmasına qərar verilməsi.
• Şirkətin işlərinin gələcəkdə necə aparılacağının tənzimlənməsi.
• Receiver-manager təyin edilməsi.
• Articles of association-ın dəyişdirilməsi.
• Son vasitə kimi ləğv etmə.

CAMA 2020 İnformasiya Asimmetriyasını Necə Azaltmağa Çalışır?

Tədqiqata görə CAMA 2020 əlaqəli tərəf əməliyyatlarının açıqlanması, yığıncaq bildiriş hüquqları, maliyyə hesabatlarına çıxış və audit komitəsində səhmdar nümayəndəliyi vasitəsilə çoxluqla azlıq arasındakı informasiya asimmetriyasını azaltmağı hədəfləyir.

Related-party disclosure

Section 293 çərçivəsində direktorların şirkət müqavilələrindəki əhəmiyyətli şəxsi maraqlarını açıqlaması tələb olunur.

Mənbəyə görə bu mexanizm xüsusilə nəzarət sahiblərinin şirkət aktivlərini əlaqəli şəxslərə ötürdüyü əməliyyatlarda əhəmiyyət daşıyır.

Yığıncaq bildirişi

Section 242-yə görə ümumi yığıncaq bildirişinin səhmdara çatdırılmaması, əgər bu çatışmazlıq tamamilə təsadüfi deyilsə, həmin yığıncaq əməliyyatlarının etibarlılığına təsir göstərə bilər.

Statutory Audit Committee

Section 404 çərçivəsində açıq şirkətlərin audit komitəsində:

• üç səhmdar nümayəndəsi,
• üç direktor

olmalı olduğu bildirilir.

Mənbə bu strukturu azlıq səhmdarlarının maliyyə hesabatlığı və daxili nəzarət sahəsinə birbaşa çıxış kanallarından biri kimi qiymətləndirir.

Nigeriya ilə Birləşmiş Krallıq Arasındakı Əsas Fərq Nədir?

Tədqiqata görə hər iki hüquq sistemi törəmə iddia və unfair prejudice kimi güclü xüsusi hüquq vasitələrinə malik olsa da, Birləşmiş Krallıqda institusional investor fəallığı və bazar intizamı “comply or explain” modelini daha güclü şəkildə dəstəkləyir; Nigeriyada isə tətbiqin daha çox məhkəmə prosesləri və rəsmi sanksiyalardan asılı qalması mühüm fərq yaradır.

UK Companies Act 2006

Mənbə xüsusilə:

• Sections 260–264 — derivative claims
• Sections 994–996 — unfair prejudice

müddəalarını müqayisəli istinad kimi göstərir.

Comply or explain

Birləşmiş Krallığın Corporate Governance Code-u riayət edilməyən idarəetmə prinsiplərinin bazar iştirakçılarına izah edilməsini tələb edən “comply or explain” sistemindən istifadə edir.

Nigeriyada da Nigerian Code of Corporate Governance 2018 oxşar yanaşmanı qəbul edir.

Lakin mənbə Nigeriyadakı institusional investor fəallığının və bazar intizamının UK-dəki qədər güclü olmadığını irəli sürür.

Cənubi Afrikanın Appraisal Right Modeli Niyə Vacibdir?

South African Companies Act 71 of 2008 Section 164 çərçivəsindəki appraisal right, mühüm korporativ əməliyyatlara etiraz edən azlıq səhmdarına uzunmüddətli oppression iddiası qaldırmadan şirkətdən ədalətli bazar dəyəri əsasında çıxış tələb etmək imkanı verdiyi üçün tədqiqatda Nigeriya baxımından mühüm islahat modeli kimi təqdim olunur.

Bu hüquq xüsusilə:

• iri aktiv satışları,
• birləşmələr,
• amalgamation,
• şirkətin konstitusion sənədlərində əsaslı dəyişikliklər

kimi əməliyyatlar baxımından əhəmiyyətlidir.

Mənbə CAMA 2020-nin bu cür əməliyyatlar üçün eyni əhatədə avtomatik və müstəqil appraisal-right mexanizminə malik olmadığını irəli sürür.

Buna görə dissenting shareholder bir çox halda daha bahalı oppression remedy yolundan asılı qala bilər.

Realization Gap Nədir?

Realization gap, azlıq səhmdarlarını qoruyan konstitusion və statutor müddəaların kağız üzərində güclü olmasına baxmayaraq, zəif tətbiq, uzun məhkəmə müddətləri, informasiya asimmetriyası və məhdud korporativ idarəetmə mədəniyyəti səbəbindən bu hüquqların praktikada eyni dərəcədə təsirli istifadə edilə bilməməsi vəziyyətidir.

Mənbə dörd əsas problem sahəsini vurğulayır:

• İnstitusional potensialın zəifliyi
• Federal High Court-dakı xroniki gecikmələr
• Özəl şirkətlərdə informasiya asimmetriyası
• Zəif etik və idarəetmə mədəniyyəti

Niyə yalnız güclü qanun kifayət deyil?

Bir hüququn təsirli olması üçün:

• səhmdarın pozuntunu aşkar edə bilməsi,
• sübuta çıxış əldə edə bilməsi,
• məhkəməyə müraciət edə bilməsi,
• işin ağlabatan müddətdə nəticələnməsi,
• və çıxarılan qərarın icra edilə bilməsi

zəruridir.

Mənbənin əsas tənqidi Nigeriyadakı hüquq mətninin bu zəncirin yalnız bir hissəsini həll etməsidir.

Məqalənin Əsas İslahat Təklifləri Hansılardır?

Tədqiqat azlıq səhmdarlarının müdafiəsini gücləndirmək üçün daha intensiv tənzimləyici nəzarət, kommersiya mübahisələri üzrə sürətli məhkəmə mexanizmləri, güclü “comply or explain” tətbiqi və daha təsirli korporativ idarəetmə mədəniyyəti təklif edir.

1. Gücləndirilmiş tənzimləyici nəzarət

Şirkət açıqlamalarının, related-party transactions əməliyyatlarının və idarəetmə praktikalarının daha təsirli monitorinqi təklif olunur.

2. Fast-track commercial courts

Mənbə şirkət və investor mübahisələrinin uzun illər davam etməsinin hüquqi müdafiənin iqtisadi dəyərini azalda biləcəyini irəli sürür.

Buna görə ixtisaslaşmış və ya sürətləndirilmiş kommersiya məhkəmə icraatı yanaşması təklif olunur.

3. Comply or explain yanaşmasının institutlaşdırılması

Nigeriyadakı idarəetmə məcəllələrinin yalnız formal uyğunluq sənədi deyil, bazar və tənzimləyici təzyiq yaradan real idarəetmə mexanizminə çevrilməli olduğu irəli sürülür.

4. İnvestor etimadı

Mənbə azlıq hüquqlarının təsirli müdafiəsini yalnız fərdi ədalət məsələsi kimi deyil, həm də kapital bazarının dərinliyi və investor etimadı baxımından qiymətləndirir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• CAMA 2020 azlıq səhmdarlarına klassik common law ilə müqayisədə daha geniş vasitələr təqdim edir.
• Törəmə iddia şirkətə nəzarət edən hüquq pozucularına qarşı mühüm istisna mexanizmidir.
• Oppression remedy məhkəməyə geniş müdafiə tədbirləri səlahiyyəti verir.
• Konstitusion mülkiyyət və ədalətli məhkəmə araşdırması prinsipləri şirkətlər hüququnun şərhinə normativ zəmin yaradır.
• İnformasiya asimmetriyası azlığın istismarının mühüm struktur şərtlərindən biridir.
• Nigeriya ilə UK/South Africa arasındakı əsas fərqlərdən biri tətbiq və institusional potensial səviyyəsidir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• CAMA 2020-nin azlığın istismarını tamamilə aradan qaldırdığı göstərilmir.
• Nigeriya Konstitusiyasında birbaşa “minority shareholder right” adlı xüsusi əsas hüququn mövcud olduğu irəli sürülmür.
• Hər bir çoxluq qərarı təzyiq və ya konstitusion pozuntu deyil.
• UK və ya South Africa modellərinin Nigeriyaya olduğu kimi köçürülə biləcəyi göstərilmir.
• “Realization gap” üçün mənbədə kəmiyyət indeksi hesablanmır.
• Məhkəmə gecikməsinin investor etimadına təsiri ekonometrik olaraq ölçülmür.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Tədqiqat doktrinal xarakter daşıyır.

Yeni:

• məhkəmə işi faylları üzrə məlumat dəsti,
• səhmdar sorğusu,
• korporativ idarəetmə indeksi,
• və ya kapital bazarı ekonometrikası

təqdim edilmir.

Buna görə tətbiq boşluğunun ölçüsü konseptual və hüquqi müşahidə səviyyəsində qiymətləndirilir, rəqəmsal olaraq ölçülmür.