Бул эксперименттик изилдөө марганец(II) иондорунун дигидрокверцетин (DHQ) менен суу чөйрөсүндө комплекс түзүшүн жана продукттун чыгышын аныктаган pH, температура, реакция убактысы, баштапкы молдук катыш жана реагент концентрациясынын шарттарын изилдейт. Эң жогорку продукт чыгышы %95 болуп; pH 7,7, 70 °C, 15 мүнөттүк реакция убактысы, DHQ:Mn²⁺ баштапкы молдук катышы 1:1,5, 0,020 mol/L DHQ жана 0,030 mol/L Mn²⁺ баштапкы концентрациясы менен Mn(CH₃COO)₂·4H₂O колдонулганда алынган. Элементтик анализ жана XRF/TXRF жыйынтыктары продукттун металл:лиганд стехиометриясы 1:1 экенин колдойт, ал эми FT-IR, TG/DSC, XRF/TXRF жана EPR баалоолорунун негизинде комплекс үчүн эң ыктымал курам [MnL(OH)(H₂O)₂] деп сунушталган. Бирок изилдөө биологиялык активдүүлүк, уулуулук, фармакологиялык натыйжалуулук же клиникалык таасир боюнча сыноо жүргүзгөн эмес; жыйынтыктар синтез, химиялык мүнөздөмө жана реакция шарттарын оптималдаштыруу менен чектелет.

Эксперименттер pH 6,9–7,9, 60–90 °C жана 5–45 мүнөт диапазондорунда жүргүзүлгөн; баштапкы DHQ:Mn²⁺ катышы 1:1 катышынан 1:3 катышына чейин, ал эми DHQ баштапкы концентрациясы 0,015–0,030 mol/L аралыгында өзгөртүлгөн. pH жогорулаган сайын продукттун чыгышы жалпысынан көбөйүп, үч марганец тузунда тең pH 7,7 чамасында жогорку маанилерге жеткен. Температураны 60 °Cден 70 °Cге жогорулатуу чыгышты көбөйткөн; 80–90 °Cге көтөргөндө кошумча өсүш байкалган эмес. Реакциянын негизги бөлүгү алгачкы мүнөттөрдө жүрүп, 10–15 мүнөт чамасында продукттун чыгышы плато аймагына жакындаган.

Түркия жагынан изилдөө флавоноид–металл комплекстерин суу чөйрөсүндө синтездөө, процесс параметрлерин оптималдаштыруу жана координациялык кошулмаларды аналитикалык мүнөздөө боюнча лабораториялык масштабда колдонууга боло турган эксперименттик ыкманы сунуштайт. Бирок Түркияда фармацевтика, тамак-аш, биотехнология же башка өнөр жай колдонмосунда жарамдуулук бул изилдөөдө текшерилген эмес. Жергиликтүү чийки заттын тазалыгы, процесстин масштабы, сапат стандарттары, уулуулук жана колдонуу максатына ылайык текшерүүлөр өзүнчө жүргүзүлмөйүнчө лабораториялык жыйынтыктан коммерциялык же ден соолукка байланыштуу тыянак чыгарууга болбойт.

Изилдөөнүн негизги суроосу эмне?

Изилдөө марганец(II) иондору менен флавоноид дигидрокверцетиндин суу чөйрөсүндө кайсы шарттарда комплекс түзөрүн жана реакция шарттары продукттун чыгышын кантип өзгөртөрүн аныктоону көздөйт. Каралган негизги өзгөрмөлөр — эритменин pH мааниси, температура, реакция убактысы, DHQ:Mn²⁺ баштапкы молдук катышы жана баштапкы концентрациялар.

Дигидрокверцетин лиганд, ал эми Mn²⁺ металл борбору катары каралган. Изилдөөчүлөр сууда эрүүчү үч башка марганец тузун колдонушкан: Mn(CH₃COO)₂·4H₂O, MnCl₂·4H₂O жана MnSO₄·5H₂O. Мунун натыйжасында pH жана температура гана эмес, Mn²⁺ булагы катары колдонулган каршы ион катышкан эксперименттик сериялардагы продукт чыгыштары да салыштырылган.

Комплекс кантип синтезделген?

DHQ жана марганец туздарынын суудагы эритмелери pH көзөмөлүндө үзгүлтүксүз аралаштырылып, ысытылган. Керектүү pH мааниси NH₃ эритмесин кошуу менен жөнгө салынган. Каралган pH диапазону 6,9–7,9; температура диапазону 60–90 °C; реакция убактысы 5–45 мүнөт; DHQ:Mn²⁺ баштапкы молдук катышы 1:1–1:3 жана DHQ баштапкы концентрациясы 0,015–0,030 mol/L.

Реакциянын аягында пайда болгон чөкмө вакуумда чыпкаланган; ашыкча туздарды кетирүү үчүн суу менен, реакцияга кирбей калган DHQ калдыктарын кетирүү үчүн андан кийин этанол менен жуулган. Продукт адегенде 50 °Cде нымдуулугу %7 деңгээлинен төмөндөгөнчө, андан кийин 105 °Cде туруктуу массага жеткенче кургатылган. Изилдөөчүлөр алынган продуктту боз-күрөң порошок деп мүнөздөп, сууда жана этанолдо эрибей турганын, DMSOдо болсо өтө төмөн эрүүчүлүк көрсөткөнүн билдиришкен.

pH продукттун чыгышын кантип өзгөрттү?

pH эксперименттери 70 °Cде, 15 мүнөт бою жана DHQ:Mn²⁺=1:1,5 баштапкы катышында жүргүзүлгөн. pH 6,9 маанисинен 7,7 маанисине жогорулаганда продукттун чыгышы үч марганец тузунда тең олуттуу көбөйгөн. Марганец ацетатында чыгыш %39,0 маанисинен %95,0 маанисине, марганец хлоридинде %35,3 маанисинен %90,3 маанисине жана марганец сульфатында %27,3 маанисинен %82,0 маанисине өскөн.

Булак таблицасында MnSO₄·5H₂O үчүн pH 7,9 сап берилген эмес. Ошондуктан жетишпеген маани толукталган же болжолдонгон жок.

Авторлор эң көрүнүктүү өзгөрүү pH 7,1–7,2 өтүүсүндө болгонун; бул аралыкта продукттун чыгышы ацетат, хлорид жана сульфат үчүн тиешелүүлүгүнө жараша болжол менен 1,6, 1,7 жана 2,1 эсеге көбөйгөнүн белгилешет. Бул жүрүм-турумду DHQ үчүн булакта 7,3±0,1 деп берилген минималдуу pKa мааниси жана pH жогорулаган сайын флавоноиддин протондолуу даражасынын азайышы менен түшүндүрүшөт. Бирок бул pKa жана жогорку pH механизми үчүн шилтеме берилген [20]–[27] номерлүү булактар жарыяланган адабият тизмесинде жок болгондуктан, бул механизмдик түшүндүрмө изилдөөнүн эксперименттик продукт чыгышы маалыматтарынан өзүнчө автордук чечмелөө катары бааланышы керек.

Температура үчүн эң ылайыктуу аймак кайда табылган?

Температура сериясында Mn²⁺ булагы катары MnCl₂·4H₂O колдонулуп, pH 7,7 шартында 60–90 °C диапазону изилденген. Продукттун чыгышы 60 °Cде %74,2 болсо, 70 °Cде %90,3 маанисине жогорулаган. Андан жогорку температураларда өсүү уланган эмес; 80 °Cде %88,8 жана 90 °Cде %89,5 чыгыш өлчөнгөн.

Бул серия 70 °C каралган шарттарда чыгыш жагынан ылайыктуу температура экенин көрсөтөт. Изилдөө 70 °Cден жогорку температураларда олуттуу кошумча чыгыш өсүшүн билдирбейт. Ошол эле температура сериясында продукттагы Mn²⁺ курамы %14,7–15,9 диапазонунда калган жана изилдөөчүлөр температуранын өзгөрүшү металл курамында олуттуу өзгөрүү жаратпаганын белгилешет.

Реакция убактысы эмнени көрсөттү?

Булактагы 1-сүрөттө продукттун чыгышы реакция убактысына карата көрсөтүлгөн. Текстте продукттун негизги бөлүгү алгачкы 5 мүнөттө түзүлгөнү айтылат. Убакыт 10–15 мүнөткө узартылганда чыгыш %76,5 деңгээлинен %88,0–90,3 диапазонуна жогорулап, 45 мүнөткө чейин узартылганда кошумча өсүш болбогону билдирилет.

Сүрөттөгү бардык чекиттер үчүн таблица түрүндө так сандык маанилер берилбегендиктен, графиктен жаңы так маанилер чыгарылган жок. Эксперименттик оптималдаштыруунун натыйжасында тандалган реакция убактысы 15 мүнөт.

Баштапкы молдук катыш менен продукттун стехиометриясы эмне үчүн бир нерсе эмес?

Изилдөөдө баштапкы DHQ:Mn²⁺ молдук катышы 1:1 катышынан 1:3 катышына чейин өзгөртүлгөн. Текстке ылайык, Mn²⁺ үлүшүн 1:1 катышынан 1:1,5 катышына көбөйтүү үч туздун баарында продукт чыгышын жогорулаткан. Mn²⁺ үлүшүн 1:2 катышына көбөйтүү марганец сульфаты сериясында гана кошумча өсүш берген; Mn²⁺ көлөмүн андан ары көбөйтүү кошумча чыгыш берген эмес.

Эң жогорку чыгыш %95 болуп, DHQ:Mn²⁺=1:1,5 баштапкы катышында берилген. Бирок элементтик анализ, XRF жана TXRF жыйынтыктары пайда болгон катуу продукттун металл:лиганд катышы 1:1 экенин көрсөтөт. Демек, 1:1,5 мааниси синтез эритмесине башында берилген реагенттердин катышын, ал эми 1:1 мааниси бөлүнүп алынган комплекстин стехиометриясын билдирет.

Булак тексти бул эксперимент сериясы үчүн “3-таблицага” шилтеме берет; бирок жарыяланган файлда 3-таблица жок. Ошондуктан таблицада болушу күтүлгөн, бирок көрүнгөн булакта жок сандык жыйынтыктар кайра түзүлгөн жок.

Комплекстин курамы кантип изилденген?

Комплекстеги марганецтин көлөмү толкун узундугу боюнча дисперсиялык рентген-флуоресценттик анализ (XRF) менен өлчөнгөн. XRF үлгүлөрү 0,3 g зат колдонулуп, бор кислотасынын негизинде таблетка түрүндө даярдалып, Bruker S4 Pioneer спектрометринде талданган.

XRF жыйынтыктары толук чагылуучу рентген-флуоресценттик анализ (TXRF) менен текшерилген. TXRF даярдоодо 20 mg үлгү жана 2,0 mL эки жолу дистилденген суудан суспензия даярдалып, анын 10 μL көлөмү кварц негизге тамызылып, 50 °Cде кургатылган. Өлчөөлөр Bruker S2 PICOFOX түзмөгүндө жүргүзүлүп, рубидий бир элементтүү стандарт ички стандарт катары колдонулган.

Эки ыкманын жыйынтыктары Student t-тести менен салыштырылган. Булакта эсептелген маани:

\[ t_{\mathrm{hesap}}=0{,}52 \]

жана салыштыруу мааниси:

\[ t_{(0{,}05;24)}=2{,}06 \]

деп берилет. \(0,52<2,06\) болгондуктан, изилдөөчүлөр XRF жана TXRF жыйынтыктарынын ортосунда системалуу айырма жок деген бүтүмгө келишкен.

FT-IR кайсы тилкелерди көрсөттү?

FT-IR спектрлери Varian 3100 FT-IR түзмөгүндө, 2,5 mg үлгү / 300 mg KBr катышында даярдалган KBr таблеткалары менен жазылган. Булакта берилген мүнөздүү тилкелер төмөнкүдөй:

Айрыкча 606 cm⁻¹ тилкеси булакта металл–кычкылтек (Met–O) термелүүсү катары таандык кылынган. Бирок изилдөө спектрдик тилкелердин майда жылыштарын же альтернативдүү координациялык геометрияларды сандык жактан салыштырбайт.

Элементтик анализ кайсы курамды колдоду?

Булак эмпирикалык формуланы C₁₅H₁₆O₁₀Mn жана молярдык массаны M=411 деп берет. Изилдөөчүлөр TG/DSC, элементтик анализ, XRF/TXRF жана EPR жыйынтыктарын бирге баалап, комплекс үчүн эң ыктымал курамды:

[MnL(OH)(H₂O)₂]

деп сунушташкан. Бул туюнтма так кристаллдык түзүлүштүн чечилиши катары эмес, изилдөөнүн аналитикалык жыйынтыктарынан сунушталган ыктымал комплекс курамы катары берилет.

TG, DSC жана EPR кайсы шарттарда колдонулган?

Термогравиметриялык анализ жана дифференциалдык сканерлөөчү калориметрия өлчөөлөрү Netzsch STA 449 F3 Jupiter түзмөгүндө динамикалык режимде жүргүзүлгөн. Үлгү 10 °C/мүнөт ылдамдыкта ысытылып, 30 mL/мүнөт азот агымы колдонулган.

EPR спектрлери Bruker ELEXSYS E-580 түзмөгүндө X-band ичинде, 9,7 GHz жыштыгында жана диаметри 3 mm кварц ампулаларда бөлмө температурасында жазылган. Булакта модуляция амплитудасы 10,0 Gs, модуляция жыштыгы 100 kHz, скандоо орточосу 1, талаа диапазону 5000 Gs, борбордук талаа 3480 Gs, убакыт туруктуусу 0,04 s, конверсия убактысы 0,12 s жана микротолкун кубаттуулугу 0,6325 mW деп берилген. Спин концентрациясын баалоодо CuCl₂ стандарт катары колдонулган.

Изилдөө эмнени колдойт?

Эксперименттер каралган лабораториялык шарттарда Mn²⁺ менен DHQ суу чөйрөсүндө 1:1 металл:лиганд стехиометриялуу комплекстик продукт түзөрүн; продукттун чыгышы өзгөчө pH, температура, убакыт жана баштапкы реагент катышына көз каранды экенин колдойт. Изилдөөдөгү эң жогорку бөлүнүп алынган продукт чыгышы %95 жана бул маани Mn(CH₃COO)₂·4H₂O менен pH 7,7, 70 °C, 15 мүнөт, DHQ:Mn²⁺=1:1,5 жана 0,020/0,030 mol/L баштапкы концентрацияларында алынган.

Изилдөө эмнени далилдебейт?

Бул изилдөө синтезделген Mn(II)–DHQ комплексинин адамдардагы же жаныбарлардагы дарылоочу таасирин, ракка каршы активдүүлүгүн, антибактериалдык күчүн, антиоксиданттык жөндөмүн, биожеткиликтүүлүгүн, коопсуз дозасын же уулуулугун өлчөгөн эмес. Кириш бөлүмүндө бул тармактар боюнча берилген маалыматтар башка марганец–флавоноид системаларын караган мурдагы адабиятка таандык. Ошондуктан бул изилдөөдөгү %95 продукт чыгышы %95 биологиялык активдүүлүк же клиникалык ийгилик дегенди билдирбейт.

Изилдөө ошондой эле өнөр жай масштабына чоңойтуу, продукттун узак мөөнөттүү туруктуулугу, кристаллдык түзүлүштү чечүү, өндүрүш наркы же коммерциялык процессти ырастоо боюнча маалымат бербейт. [MnL(OH)(H₂O)₂] формуласы изилдөөчүлөр аналитикалык ыкмаларды бирге баалап сунуштаган эң ыктымал курам.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Эксперименттик дизайндын техникалык кыскача мазмуну

Оптималдуу синтез шарттары

Бул жердеги оптимум — изилдөө өлчөгөн продукт чыгышы боюнча оптималдуу шарт. Бул энергия керектөө, тазалык наркы, процесс экономикасы, биологиялык активдүүлүк же өнөр жай өндүрүшү жагынан глобалдык оптимум дегенди билдирбейт.

Аналитикалык ыкмалар

XRF–TXRF текшерүүсү

Эки аналитикалык ыкманын жыйынтыктары Student t-тести менен салыштырылып, эсептелген t мааниси 0,52 болгон. Булакта %5 маанилүүлүк деңгээли жана 24 эркиндик даражасы үчүн таблицалык маани 2,06 деп берилген. Эсептелген маани таблицалык мааниден кичине болгондуктан, изилдөөчүлөр эки ыкманын жыйынтыктарынын ортосунда системалуу айырма тапкан эмес.

Негизги эксперименттик жыйынтыктар

• pH 6,9–7,7 аралыгында продукттун чыгышы жалпысынан жогорулаган.
• pH 7,7 шартында продукттун чыгышы ацетат, хлорид жана сульфат булактарында тиешелүүлүгүнө жараша %95,0, %90,3 жана %82,0 болгон.
• MnCl₂ сериясында температура 60 °Cден 70 °Cге жогорулаганда чыгыш %74,2 маанисинен %90,3 маанисине өскөн.
• 80 жана 90 °Cде 70 °Cге салыштырганда кошумча чыгыш өсүшү байкалган эмес.
• Реакциянын негизги бөлүгү алгачкы мүнөттөрдө жүрүп, 15 мүнөт оптималдуу реакция убактысы катары тандалган.
• Баштапкы эритмеде DHQ:Mn²⁺=1:1,5 катышы эң жогорку чыгышты берген, ал эми бөлүнүп алынган комплекс металл:лиганд=1:1 стехиометриясын көрсөткөн.
• Комплекс үчүн эң ыктымал курам [MnL(OH)(H₂O)₂] деп сунушталган.

Бул жыйынтыктар лабораториялык масштабдагы комплекс түзүү жана мүнөздөө эксперименттерине таандык. Булак синтезделген продукттун биологиялык же клиникалык натыйжалуулугун баалабайт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Толук оригиналдуу иштин аталышы: MANQAN (II) İONLARININ DİHİDROKVERSETİN İLƏ SULU MÜHİTDƏ KOMPLEKSƏMƏLƏGƏLMƏ REAKSİYASININ TƏDQİQİ VƏ OPTİMALLAŞDIRILMASI

Англисче иштин аталышы: INVESTIGATION AND OPTIMIZATION OF THE COMPLEXATION REACTION OF MANGANESE (II) IONS WITH DIHYDROQUERCETIN IN AN AQUEOUS MEDIUM

Авторлор: Gulnarə ABDULLAYEVA; Nurlan MƏHƏRRƏMLİ; Teyfə ŞƏRİFOVA. Булактын англисче бөлүмүндө ысымдар тиешелүүлүгүнө жараша Gulnara ABDULLAYEVA, Nurlan MAHARRAMLI жана Teyfa SHARIFOVA түрүндө берилген.

Авторлордун ирети: Gulnarə ABDULLAYEVA → Nurlan MƏHƏRRƏMLİ → Teyfə ŞƏRİFOVA. Тең биринчи автор же тең салым билдирүүсү берилген эмес. Өзүнчө жооптуу автор белгиси жок.

Мекеме: Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti / Azerbaijan State Oil and Industry University, “Kimya və qeyri-üzvi maddələrin texnologiyası” kafedrası / Department of Chemistry and Technology of Inorganic Substances.

Авторлордун статустары: Gulnarə ABDULLAYEVA булакта “Dos.”, англисче бөлүмдө “Assoc. Prof.”; Nurlan MƏHƏRRƏMLİ magistrant / Master's Student; Teyfə ŞƏRİFOVA laborant / Laboratory Assistant деп көрсөтүлгөн.

DOI:10.32010/IWBR3478

Журнал:Azərbaycan Ali Texniki Məktəblərinin Xəbərləri / Proceedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions.

Том / чыгарылыш: 28(2), 2026.

ISSN: 1028-7515.

Басма: Azerbaijan State Oil and Industry University Press.

Булактын түрү жана рецензиялоо абалы: Рецензияланган журналда жарыяланган эксперименттик химия / комплекс түзүү жана оптималдаштыруу боюнча изилдөө макаласы.

Макаланын жүрүшү: Булакта алынган күнү 18 May 2026, кайра каралган күнү 3 June 2026 жана кабыл алынган күнү 25 June 2026 деп берилген.

Расмий жарыя шилтемеси:Расмий макала барагы

Лицензия / кайра колдонуу: Расмий жарыя барагында ачык Creative Commons лицензиясы көрсөтүлгөн эмес жана басма “All rights reserved” деген билдирүүнү колдонот. Ошондуктан оригиналдуу жарыянын графиги же барак дизайны макалага көчүрүлгөн жок. Verianla Live компоненттери булакта ачык берилген сандык маалыматтардын кыргызча кайра сунушталышы катары түзүлгөн.

Каржылоо: Каралган булакта өзүнчө каржылоо билдирүүсү жок.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Өзүнчө маалымат жеткиликтүүлүгү билдирүүсү жок.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Каралган булакта өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы билдирүүсү жок.

CRediT / авторлордун салымы: Булакта CRediT же өзүнчө автордук салым билдирүүсү берилген эмес.

Булак ичиндеги библиографиялык карама-каршылык: Текстте [15]–[27] номерлүү шилтемелер колдонулганы менен жарыяланган адабият тизмеси 14-номерде бүтөт. Айрыкча DHQнун pKa мааниси жана жогорку pHдагы депротондолуу жөнүндө түшүндүрмөлөрдө колдонулган [20]–[27] булактар жарыяланган файлда жок болгондуктан, бул шилтемелерди көз карандысыз текшерүү мүмкүн эмес.

Булак ичиндеги таблица карама-каршылыгы: Текст баштапкы DHQ:Mn²⁺ молдук катышынын таасирин түшүндүргөндө “3-таблицага” шилтеме берет; бирок расмий жарыяланган файлда 3-таблица жок. Ошондуктан көрүнбөгөн таблицадан сандык маалымат чыгарылган жок.

Барак маалыматынын карама-каршылыгы: Расмий макала барагында барак аралыгы 5–12 деп көрсөтүлгөнү менен, расмий жүктөлүүчү файл 7 барактан турат жана басмадагы барак номерлери 5–11.

Электрондук почта карама-каршылыгы: Nurlan MƏHƏRRƏMLİ үчүн биринчи азербайжанча идентификация бөлүмүндө домен “gamil.com”, ал эми англисче жана орусча идентификация бөлүмдөрүндө “gmail.com” деп берилген. Бул айырма булакта бар болгондуктан, унчукпай бир версияга өзгөртүлгөн жок.

Илимий чек: Изилдөө Mn(II)–DHQ комплексинин синтезин, продукт чыгышын жана аналитикалык мүнөздөмөсүн изилдейт. Синтезделген комплекс боюнча антибактериалдык, ракка каршы, антиоксиданттык, фармакологиялык, токсикологиялык, жаныбар же адам сыноосу жүргүзүлгөн эмес. Кириште айтылган биологиялык таасирлер башка металл–флавоноид изилдөөлөрүнүн адабияттык маалыматы болуп саналат жана бул изилдөөнүн продукту үчүн далил эмес.

Булакты колдонуу: Бул Verianla макаласындагы эксперименттик жыйынтыктар, сандык маанилер жана химиялык чечмелөөлөр каралган изилдөөгө негизделет. Тышкы булактар аталыш, авторлордун ирети, DOI, журналдын өздүгү, рецензиялоо процесси, басма жана расмий шилтеме сыяктуу библиографиялык талааларды текшерүү үчүн гана колдонулган; негизги илимий мазмунга сырттан жаңы эксперимент же жыйынтык кошулган эмес.