Дүйнө картасын караганда өлкөлөрдүн гана жайгашкан ордун көрүп жатканыбызды ойлошубуз мүмкүн. Бирок глобалдык карталар, глобалдык чындыктын түз жана бейтарап бир көчүрмөсү эмес. Шар формасындагы Жердин тегиз бетке өткөрүлүшү үчүн колдонулган ар бир проекция айрым касиеттерди сактап башкаларын бузат. Денизжилик амажыйла иштелип чыккан Мержатор проекциясы йөнлери жана йерел ачылары корур; бирок өзелликле жогорку кеңдиклердеки кара парчаларынын аянтынү драматик бичимде бүйүтүр.

Ошондуктан Гренландия, стандарт Мержатор карталарында Африка’йа йакын чоңлүкте гөрүнебилир. Герчекте исе изилдөөда актарылдыгы үзере Африка’нын аянты Гренландия’ын болжол менен он дөрт катыдыр. Канада, Орусия жана Скандинавия өлкөлери гөрсел катары бүйүтүлүркен Африка, Түштүк Америка жана екватора йакын Асйа өлкөлери боюнчали катары дагы чакан жана дагы аз белиргин гөрүнүр.

Воxи Хеинрижх Амавилах’ын изилдөөсы, бул геометрик бузулуунун гана картографиялык бир сорун олмайабмененжегини өне сүрмектедир. Изилдөөнын негизги хиподиссертацияи, өлкөлөрдүн карталарда не кадар гөрүнүр жана чоң гөрүндүгүнүн инвесторларын, йардым курулушларынын, чок улуслу компанияларин, медианаын жана политика түзүлүшжыларын көңүл буруу дагылымыны еткмененйебмененжегидир.

Йазар бул хиподиссертацияи сынамак амажыйла Карта бузулуу индекси катары Түркчелештирмененбмененжек Map Distortion Index мааниини гелиштирмиштир. Ендекс, хер өлкөнүн Мержатор проекциясында капладыгы көрүнүүчү аянты, аланлары коргогон Еqуал Еартх проекцияундаки аянтыйле салыштырууктадыр.

Ендекс дагы кийин Дүйнөлүк банк, Пенн Wорлд Табле жана Маддисон Прожежт маалыматлерийле бирлештирилмиштир. Темел эконометрикалык анализлер 165 өлкөйи жана 1990–2024 дөнемини камтыйт. Изилдөөда өлкө жана жыл туруктуу таасирлери, айырмалардын айырмасы модельлери, олай изилдөөлары, аспап өзгөрмө тахминлери, алтернатиф карта проекциялары жана Сахаранын түштүгүндөгү Африка үчүн синтетикалык контрол анализи пайдаланылган.

Изилдөөнын негизги тахминлерине боюнча карталарда дагы көп бүйүтүлен өлкөлер, 2000 кийинсындаки санариптик картография дөнеминде дагы жогорку ички дүң продукт, адам башына киреше жана глобалдык гелир пайыйла байланыштуу гөрүнмектедир. Темел модельде Карта бузулуу индекси менен 2000 кийинсы дөнемин еткмененшим коэффициентсы жалпы ИДП үчүн 0,341 катары тахмин едилмиштир.

Бирок бул жыйынтык, “Бир өлкө картада бүйүтүлүрсе економиси отоматик катары бүйүр” маанисин билдирбейт. Карта бузулуусы кеңдикле күчтүү бичимде байланыштуудир; кеңдик исе иклим, бейтаплык йүкү, тарымсал маалыматмлилик, колониализм тарихи жана курумсал гелишим сыяктуу бирчок экономикалык белирлейижийле баглантылыдыр. Изилдөөжы капсамлы контроллер уйгуласа да бүтүн карыштырыжы еткмененрин ортадан калдырылдыгыны гөстеремемектедир.

Изилдөөнын суундугу асыл каткы, экономикалык жографйайа йени бир сору еклемесидир: Економик жыйынтыклары гана бир өлкөнүн герчек физиксел конуму эмес, дүнйанын гери каланына насыл темсил едилдиги де еткмененйебилир ми?

Дүнйа карталары себеп качынылмаз катары бозулур?

Дүнйа болжол менен глобалдык бир йүзейе сахиптир. Күресел бир йүзейи кесмеден, гермеден же сыкыштырмадан дүз бир кâгыда йа да екрана актармак мүмкүн эмес. Ошондуктан хер дүйнө картасы белирли бир математиксел тержих камтыйт.

Бир карта проекцияу ашагыдаки өзелликлерин тамамыны айны анда кусуурсууз бичимде коруйамаз:

• Йүзөлчөөү
• Бичим
• Месафе
• Йөн
• Ачы

Мержатор проекциясы, Герардус Мержатор тарафындан 1569 жылында денизжилик амажыйла гелиштирилмиштир. Проекцияун өнемли өзеллиги йерел ачылары корумасыдыр. Сабит пусуула йөнүйле мененрлейен роталар картада дүз чизги катары гөстермененбилдиги үчүн тарихсел денизжилик кам көрүүындан сон дереже кулланышлыдыр.

Бирок ачыларын корунмасынын бедели аянт бузулуусудыр. Экватор айланасиндеки бөлгелерде бузулуу чек аралыйкен уюлдарга йаклашылдыкча кара парчалары гидерек дагы көп бүйүтүлүр.

Изилдөөда маалыматлен өрнеге боюнча:

• 60 дереже кеңдикинде сызыктуу масштаб ики катына чыкар.
• Айны кеңдикде алан болжол менен дөрт кат бүйүтүлүр.
• 80 дереже кеңдикинде аянтты чоңойтуу коэффициенти 35’и ашар.

Ошондуктан Мержатор картасындаки чоңлүклер өлкөлөрдүн герчек йүзөлчөөлерини темсил етмез. Карта үзеринде чоң гөрүнен бир өлкө герчекте дагы чакан, чакан гөрүнен бир кыта исе герчекте чок дагы чоң болушу мүмкүн.

Бир картографиялык тержих экономикалык жыйынтыкларла насыл илишкмененндирмененбилир?

Изилдөө, карталары гана йер гөстерен арачлар эмес, экономикалык акторлерин көңүл бурууини йөнлендирен билги түзүмдөрү катары еле алмактадыр.

Бу йаклашым давранышсал иктисаттаки көрүнүктүүлүк же salience каврамына негизделет. Инсанлар бүтүн билгмененри айны йогунлукта ишлемез. Даха чоң, дагы гөрүнүр, дагы сык текрарланан же көңүл буруу чекижи бичимде суунулан унсуурлар карар мөөнөтчлеринде дагы көп агырлык казанабилир.

Йазарын өнердиги меканизма шөйледир:

1. Мержатор проекциясы жогорку кеңдик өлкөлөрдүни гөрсел катары бүйүтүр.
2. Бу өлкөлер билим берүүде, медйада жана дижитал платформларда зихинсел карталарын дагы белиргин парчалары абалына гелир.
3. Йатырымжылар, сийасетчмененр, йардым курулушлары жана компания йөнетижмененри бул өлкөлере катыштысыз өлчүде көңүл буруу айырабилир.
4. Көңүл буруу фаркы заман үчүнде йатырым, йардым, медиа көрүнүктүүлүк, тижарет жана дипломатик мурдаликлерде фарклылык йаратабилир.
5. Бу булак тахсиси фарклылыклары узак мөөнөттүүли экономикалык көрсөткүча йансыйабилир.

Изилдөө бул зинжирин бүтүн халкаларыны түздөн-түз көзлемлемемектедир. Өзелликле бирейсел инвесторларын көз харекетлери, компанияларин карталардан еткмененнен йатырым карарлары же йардым веренлерин когнитивдик мөөнөтчлери өлчүлмемиштир. Меканизма, эконометрикалык илишкмененри түшүндүрмөк үчүн өнермененн теорик каналлардан олушмактадыр.

“Temsil edмененbilirlik” эмес, “өкүлчүлүк көрүнүктүүлүк”

Економик жографйа салттуу катары физиксел узаклык, лиманлара еришим, улашым малийетлери, иклим, нүфус йогунлугу жана агломерасйон сыяктуу герчек мекâнсал кошуллара одакланыр.

Бу изилдөө фарклы бир бойут өнермектедир: өкүлчүлүк жеткиликтүүлүк.

Бир өлкө физиксел катары дүнйа економисинин бир бөлүгү болушу мүмкүн; факат глобалдык карар маалыматжмененрин зихинсел картасында чакан, узак же өнемсиз бир бөлге катары конумланабилир. Буна каршылык герчек аянты же нүфусуу дагы чек аралы бир өлкө, картадаки гөрсел чоңлүгү жана борбордук конуму себепийле дагы күчтүү бир зихинсел варлык казанабилир.

Бу гөрүше боюнча экономикалык акторлер гана герчек жографйайла эмес, жографйанын темсил едилмиш бичимийле де карар вермектедир.

Карта бузулуу индекси насыл олуштурулду?

Изилдөөнын негизги методоложик каткысы Карта бузулуу индексидир. Ендекс хер өлкөнүн Мержатор проекциясында не кадар бүйүтүлдүгүнү же күчүлтүлдүгүнү өлчмек үчүн тасарланмыштыр.

Ендекс шу формүлле танымланмактадыр:

\[ MDI_i = \ln\left( \frac{A^{Mercator}_i} {A^{EqualEarth}_i} \right) \]

Формүлдеки өзгөркенлер шунлардыр:

• \(MDI_i\): \(i\) үлтакин Карта бузулуу индексидир.
• \(A^{Mercator}_i\): Үлкенин Wорлд Мержатор проекциясында хесапланан көрүнүүчү аянтыдыр.
• \(A^{EqualEarth}_i\): Үлкенин Еqуал Еартх проекцияунда хесапланан аланыдыр.
• \(\ln\): Табиятл логаритмадыр.

Еqуал Еартх, глобалдык салыштырууларда йүзөлчөөлерини корумак амажыйла гелиштирилмиш ешит аланлы бир проекциядур. Ошондуктан изилдөө, өлкөлөрдүн болжол менен герчек йүзөлчөөлерини темсил еден реферанс систем катары Еqуал Еартх’ү кулланмактадыр.

Изилдөөдаки йорумлама бичимине боюнча:

• \(MDI_i > 0\): Үлке Мержатор картасында герчек аланына боюнча бүйүтүлмектедир.
• \(MDI_i = 0\): Белиргин аянт бузулуусу жок.
• \(MDI_i < 0\): Үлке реферанс проекцияа боюнча бираз дагы чакан гөрүнмектедир.

Ендекс логарифмдик экени үчүн катышлары дагы каршылаштырылабилир бир өлчеге дөнүштүрмектедир. Өрнегин Мержатор аланынын Еqуал Еартх аланына катышы бүйүдүкче MDI позитиф йөнде артмактадыр.

Мержатор проекциясынун математиксел түзүлүшсы

Изилдөө Мержатор дөнүшүмүнү шу координат денклемлерийле көрсөтөт:

\[ x = R\lambda \]

\[ y = R\ln\left[ \tan\left( \frac{\pi}{4}+\frac{\phi}{2} \right) \right] \]

Бурада:

• \(x\), картадаки йатай координаттыр.
• \(y\), картадаки дүшей координаттыр.
• \(R\), Дүнйа’нын йарычапыны темсил еден өлчек параметресидир.
• \(\lambda\), узакдукдыр.
• \(\phi\), кеңдикдир.

Мержатор проекциясында белирли бир кеңдикдеки йерел догрусал масштаб коэффициенти:

\[ k = \sec\phi \]

катары маалыматлмектедир.

\(\sec\phi\), косинусүн терсидир:

\[ \sec\phi = \frac{1}{\cos\phi} \]

Мержатор проекциясы ачылары корудугу үчүн йатай жана дүшей йөндеки өлчек айны коэффициентйла бүйүтүлүр. Долайысыйла аянтты чоңойтуу коэффициенти болжол менен катары:

\[ k^2 = \sec^2\phi \]

олур.

Бир өлкөнүн оордук борборунин кеңдики \(\phi_{c,i}\) менен гөстерилдигинде болжол менен алан катышы:

\[ \frac{A^{Mercator}_i}{A^{true}_i} \approx \sec^2\phi_{c,i} \]

шеклинде йазылмактадыр.

Бурадан аналитикалык Карта бузулуу индекси түретилмектедир:

\[ MDI^{analytic}_i \approx 2\ln(\sec\phi_{c,i}) = -2\ln(\cos\phi_{c,i}) \]

Бу ифаде абсолюттук кеңдик бүйүдүкче бузулуунун себеп арттыгыны көрсөтөт. Экватор айланасинде \(\cos\phi\) маании бире йакындыр; долайысыйла ендекс сыфыра йаклашыр. Кутуплара догру \(\cos\phi\) күчүлүр жана ендекс хызла йүкселир.

Изилдөөда GIS менен хесапланан MDI менен аналитикалык йаклашым арасындаки кореласйонун өлкө үлгүлеминде 0,98’ден чоң экени билдирилмектедир.

Үлкелер арасындаки бузулуу фарклары

Изилдөөнын 11. сайфасындаки Табло 2, сечилмиш өлкөлөрдүн Мержатор жана Еqуал Еартх проекцияларында хесапланан аланларыны салыштырууктадыр.

Таблонун гөстердиги негизги өрүнтү, жогорку түндүк кеңдиклериндеки өлкөлөрдүн дагы көп бүйүтүлмеси; екватора йакын өлкөлөрдүн исе сыфыра йакын бир ендексе сахип олмасыдыр.

Изилдөөда колдонулган экономикалык маалыматлер

Изилдөөжы карта ендексини үч гениш макроэкономикалык маалымат кайнагыйла бирлештирмиштир.

Дүйнөлүк банк Дүнйа Өнүгүү Гөстергелери

• Жари долар жинсинден ИДП
• Киши башына ИДП
• Сатын алма гүжү паритесине боюнча ИДП
• Нүфус
• Тижари ачыклык
• Брүт капитал олушуму
• Табиятл булак рантлары

Пенн Wорлд Табле 10.0

• 2017 сабит улусал фийатларыйла реел ИДП
• Инсан капиталси ендекси
• Реел капитал стоку
• Топлам фактор маалыматмлилиги

Маддисон Прожежт Датабасе

• 2011 доларыйла узак мөөнөттүүли адам башына киреше
• 1950’ден башлайан нүфус сермененри
• Олай изилдөөсынын дагы узак мөөнөттүүли егилим контроллери

Жографи схапе файлдары Натурал Еартх прожесинин 1:10 милйон өлчекли өлкө полигондорундан алынмыштыр. GIS дөнүшүмлери Р программасындаки сф пакети жана PROJ алттүзүлүшсы кулланыларак герчеклештирилмиштир.

Темел контрол өзгөркенлери

Изилдөө, карта бузулуусы менен экономикалык көрсөткүч арасындаки илишкинин башка өзгөркенлерден булакланмасыны азалтмак амажыйла шу контроллери кулланмактадыр:

• Нүфусуун табигый логарифмсы
• Тижари ачыклык
• Брүт капитал олушуму
• Инсан капиталси
• Хукукун үстүнлүгү жана йолсуузлугун контролүне дайанан курумсал калите
• Табиятл булак рантлары
• Денизе кыйысы булунмама гөстергеси
• Сөмүргежи өлкө кимлиги
• Үлкенин борбордук кеңдик
• Енлемин кареси
• Кыта туруктуу таасирлери

Бу өзгөркенлерин колдонулушу, карта бузулуусынын билинен жографи жана курумсал экономикалык фарклылыклары гана кайра адландырмасы рискини азалтмайы амачламактадыр.

Темел ики йөнлү туруктуу таасирлер модельи

Изилдөөнын негизги тахмин теңдемеси шөйледир:

\[ \ln GDP_{it} = \alpha + \beta(MDI_i \times Post_t) + \gamma'X_{it} + \mu_i + \lambda_t + \varepsilon_{it} \]

Бурада:

• \(\ln GDP_{it}\), \(i\) үлтакин \(t\) жылындаки ИДП’синин табигый логарифмсыдыр.
• \(MDI_i\), өлкөнүн заман үчүнде өзгөрмейен Карта бузулуу индексидир.
• \(Post_t\), 2000 жана кийинсындаки жылларда 1 мааниини алан гөстергедир.
• \(X_{it}\), заман үчүнде өзгөрен контрол өзгөркенлери күмесидир.
• \(\mu_i\), өлкө туруктуу таасирлеридир.
• \(\lambda_t\), жыл туруктуу таасирлеридир.
• \(\varepsilon_{it}\), хата теримидир.

Үлке туруктуу таасирлери, өлкөлөрдүн заман үчүнде өзгөрмейен бүтүн өзелликлерини контрол етмейи амачлар. Йыл туруктуу таасирлери исе глобалдык финанс кризи, емтиа фийатлары же дүнйа чапындаки текноложик өзгөримлер сыяктуу бүтүн өлкөлери еткмененйен жыллык шоклары емер.

Изилдөө 2000 жылыны дижитал Мержатор карталарынын китлесел кулланым дөнеминин башлангыжы катары сечмектедир. Карта бузулуусы йени эмес; бирок санариптик картография платформларынын йайгынлашмасыйла бул темсил бичиминин экономикалык карар маалыматжмененрин көңүл буруу системлеринде дагы йогун хâле гелдиги варсажылмактадыр.

Киши башына гелир модельи

Бензер денклем киши башына ИДП үчүн де тахмин едилмектедир:

\[ \ln GDPpc_{it} = \alpha + \delta(MDI_i \times Post_t) + \theta'X_{it} + \mu_i + \lambda_t + \nu_{it} \]

Бу модель, жалпы экономикалык чоңлүгүн гана нүфусла ачыкланып ачыкланамайажагыны маанилендирмектедир. Карта бузулуусы адам башына кирешеле де байланыштууйсе жыйынтык гана чоң өлкөлөрдүн дагы жогорку жалпы үретиме сахип олмасыйла ачыкланамаз.

Олай изилдөөсы

2000 мурдасинде жогорку жана төмөн MDI өлкөлөрдүнин затен фарклы экономикалык егилимлере сахип олмасы, негизги модельин йорумуну алсызлатабилир. Изилдөөжы ошондуктан окуя изилдөөсү модельи курмактадыр:

\[ Y_{it} = \mu_i + \lambda_t + \sum_{k\neq-1} \theta_k \left( MDI_i\cdot \mathbf{1}[t-T_0=k] \right) + \varepsilon_{it} \]

Бурада:

• \(T_0=2000\), варсажылан санариптик картография дөнүм ноктасыдыр.
• \(k\), 2000 жылындан мурдаки же кийинки боюнчали жылы көрсөтөт.
• \(k=-1\), салыштыруу жылы катары модель дышында быракылмыштыр.
• \(\theta_k\), хер боюнчали жылдаки MDI–экономикалык көрсөткүч илишкисини көрсөтөт.

2000 мурдасиндеки коэффициентларын сыфыра йакын олмасы, жогорку жана төмөн бузулуулы өлкөлөрдүн мүдагыле мурдаси паралел егилимлер гөстердиги варсанымыны дестеклейежектир.

Кадемели айырмалардын айырмасы модельи

Дижитал карта кызматтары бүтүн өлкөлере айны жылда йажылмамыштыр. Гоогле Мапстин өлкөйе өзгү сүрүмлери 2005–2012 арасында фарклы тарихлерде кулланыма ачылмыштыр.

Изилдөө бул фарклы заманламайы Жаллаwай–Сант’Анна айырмалардын айырмасы тахминжисийле маанилендирмектедир:

\[ ATT(g,t) = E\left[ Y_{it}(g)-Y_{it}(\infty) \mid G_i=g \right] \]

Бурада:

• \(G_i=g\), өлкөнүн дижитал карта уйгуламасына илк кез \(g\) дөнеминде кечтигини көрсөтөт.
• \(Й_{ит}(г)\), өлкөнүн уйгулама алтындаки оласы сонужудур.
• \(Й_{ит}(\инфтй)\), хич уйгулама алмамыш салыштыруу сонужудур.
• \(ATT(г,т)\), белирли уйгулама грубунун белирли жылдаки орталама еткисидир.

Бу ыкма, уйгулама еткисинин өлкөлер жана дөнемлер арасында айны олмак зорунда олмадыгы абалларда класик ики йөнлү туруктуу таасирлер йаклашымына боюнча дагы дайаныклы олажак шекилде тасарланмыштыр.

Стандарт экономикалык белирлейижмененрле йарыш модельи

Изилдөөжы MDI’нин нүфус, инсан капиталси, табиятл булаклар жана курумлар сыяктуу билинен экономикалык белирлейижмененр йанында не кадар ачыклайыжы гүже сахип экенин маанилендирмектедир:

\[ Y_{it} = \alpha + \beta_1MDI_i + \beta_2\ln Pop_{it} + \beta_3HC_{it} + \beta_4NR_i + \beta_5Inst_{it} + \mu_i + \lambda_t + \varepsilon_{it} \]

Дегишкенлерин өлчеклери фарклы экени үчүн стандартташтырылган коэффициентлар кулланылмактадыр:

\[ \widetilde{\beta}_j = \widehat{\beta}_j \frac{\widehat{\sigma}_{X_j}} {\widehat{\sigma}_Y} \]

Бу дөнүшүм, бир стандарт сапмалык өзгөримин жыйынтык өзгөркенинде кач стандарт сапмалык өзгөримле байланыштуу экенин көрсөтөт.

Арач өзгөркен йаклашымы

Изилдөөжы, GIS менен өлчүлен MDI’нин өлчөө хатасы ичеребмененжеги ойсийле аналитикалык MDI йаклашымыны аспап өзгөрмө катары кулланмактадыр.

Биринжи ашама:

\[ MDI_i = \pi_0 + \pi_1MDI^{analytic}_i + \pi_2\phi_{c,i} + \pi_3\phi^2_{c,i} + kontroller + \eta_i \]

Икинжи ашама:

\[ Y_{it} = \alpha + \beta\widehat{MDI_i\times Post_t} + \gamma'X_{it} + \mu_i + \lambda_t + \varepsilon_{it} \]

Аналитикалык MDI түздөн-түз өлкөнүн борбордук кеңдикнден түретилмектедир. Изилдөө, кеңдик жана кеңдикин кареси контрол едилдигинде бул өзгөркенин GIS табанлы бузулуу ендекси үчүн табиятл бир арач экенин жактайт.

Бунунла бирликте аспап өзгөрмөин кеңдике дайанмасы өнемли бир йорум чек араы йаратмактадыр. Енлем экономикалык жыйынтыклары карта гөрүнүрлүгү дышында чок саныда каналдан еткмененйебилир. Изилдөө бул риски жографи контроллерле азалтмайа чалышса да тамамен ортадан калдырдыгыны мененри сүрмемектедир.

Изилдөөнүн методу жана табылгалары

Үлгүлем жана бетимлейижи истатистиклер

Карта бузулуу индекси 180 өлкө үчүн эсептелген. Макроэкономикалык панелде негизги өзгөркенлер үчүн 1990–2024 дөнеминде 4.320 өлкө-жыл көзлеми булунмактадыр. Ексик контрол өзгөркенлери себепийле негизги регрессия үлгүлеми 165 өлкө жана 3.960 көзлемден олушмактадыр.

Темел регрессия жыйынтыклары

Изилдөөнын 14. сайфасындаки Табло 4’те үч негизги жыйынтык өзгөркени үчүн ики йөнлү туруктуу таасирлер тахминлери маалыматлмектедир.

Йазарын йорумуна боюнча MDI’деки бир стандарт сапмалык өсүш болжол менен 0,41’дир. Бул чоңлүк 0,341 коэффициентсыйла чарпылдыгында болжол менен 0,14 лог пуанлык дагы жогорку ИДП илишкисине каршылык гелмектедир.

Бу тахминин анламы, карта бузулуусындаки бир гана бирим өсүшын түздөн-түз экономикалык үретими белирли миктарда йүкселттиги эмес. Катсаны, 2000 кийинсы дөнемде дагы жогорку MDI өлкөлөрдүнин экономикалык жыйынтыкларында дагы төмөн MDI өлкөлөрдүне боюнча фарклы бир гелишим өрүнтүсү булундугуну көрсөтөт.

Моделде айрыжа шу өзгөркенлер статистикалык катары маанилүүдыр:

• Нүфус, жалпы ИДП менен күчтүү позитиф байланыштуудир.
• Тижари ачыклык үч экономикалык жыйынтыкла да позитиф байланыштуудир.
• Инсан капиталси ИДП жана киши башына ИДП менен позитиф байланыштуудир.
• Курумсал калите экономикалык жыйынтыкларла позитиф байланыштуудир.

Стандарт экономикалык белирлейижмененр арасындаки MDI сыраламасы

Стандартлаштырылмыш коэффициентлара боюнча ИДП’нин ен күчтүү белирлейижиси нүфус, икинжиси инсан капиталси катары гөрүнмектедир. Карта бузулуу индекси үчүнчү сырада орун алат.

Изилдөө бул сыраламайы MDI’нин билинен экономикалык өзгөркенлер йанында көз карандысыз билги ташыдыгы шеклинде йорумламактадыр. Бирок стандартташтырылган коэффициентларын чоңлүгү тек башына себепселлик же политика өнеми каныты эмес.

Алтернатиф карта проекциялары

Жыйынтыкларын гана Еqуал Еартх реферансына баглы олуп олмадыгыны маанилендирмек амажыйла MDI үч алтернатиф проекцияла кайра эсептелген:

• Моллwеиде
• Робинсон
• Wинкел Трипел

Катсажыларын бирбирине йакын олмасы, билдирмененн илишкинин бир гана реферанс проекция тандооине ашыры дуйарлы олмадыгыны көрсөтөт.

Енлем контроллери

Меркез кеңдики, кеңдикин кареси жана абсолюттук кеңдик моделье еклендигинде MDI коэффициентсы 0,341’ден 0,261’е дүшмектедир; бирок изилдөөйа боюнча йүзде 1 деңгэколунда статистикалык маанилүүлыгыны корумактадыр.

Катсанынын азайышы, негизги илишкинин бир бөлүмүнүн кеңдикле баглантылы экенин көрсөтөт. Катсанынын тамамен кайболмамасы исе изилдөө тарафындан MDI’нин гана кеңдикин кайра адландырылмыш бичими олмадыгы йөнүнде йорумланмактадыр.

Колониализм кечмиши контроллери

Моделде тарихсел сөмүргежи өлкө кимлиги үчүн шу категормененр кулланылмактадыр:

• Британйа
• Франса
• Испанйа
• Портекиз
• Холланда
• Белчика
• Сөмүрге кечмиши булунмайанлар

Айрыжа көз карандысызлык дөнеми үчүн он жыллык туруктуу таасирлер екленмектедир. Изилдөө, бул контроллер кийинсында коэффициентларын чоң өлчүде өзгөрмедигини билдирмектедир.

Арач өзгөркен жыйынтыклары

Биринжи ашама Ф истатистиги 187,4; Клеиберген–Паап Ф истатистиги исе 184,1 катары кабарланган. Бул маанилер арач менен өлчүлен MDI арасындаки статистикалык илишкинин күчтүү экенин көрсөтөт.

Арач өзгөркен тахмини негизги модельден бираз дагы чоңтүр. Йазар буну MDI өлчөө хатасынын негизги тахминлери ашагы йөнлү алсызлатмыш олабмененжеги шеклинде йорумламактадыр.

Кадемели дижитал карта колдонулушунын сонужу

Жаллаwай–Сант’Анна ыкмаийле елде едмененн жалпы орталама уйгулама еткиси:

\[ ATT = 0{,}287 \]

ве стандарттык катасы:

\[ SE = 0{,}098 \]

катары билдирилмектедир.

Бу тахмин негизги ики йөнлү туруктуу таасирлер сонужуйла айны йөндедир. Изилдөө буну, өлкөлере өзгү дижитал карта кулланым заманламасы көңүл бурууе алындыгында да илишкинин сүрдүгү шеклинде маанилендирмектедир.

Ашыры маанилерин дышланмасы

Изилдөөжы үч айры үлгүлем контролү уйгуламактадыр:

1. MDI маании болжол менен 2,28 олан Гренландия’ын чыкарылмасы
2. Табиятл булак рантлары ИДП’нин йүзде 20’сини ашан мунай ихражатчыларынын чыкарылмасы
3. Нүфусуу 500.000’ин алтында олан микро мамлекеттердин чыкарылмасы

Изилдөөйа боюнча бүтүн коэффициентлар негизги тахминин ики стандарттык каталык аралыгында калмактадыр.

Сахаранын түштүгүндөгү Африка үчүн синтетикалык контрол

Изилдөө, Мержатор проекциясында ен көп боюнчали гөрсел кайып йашайан бөлгелерден бири катары Сахаранын түштүгүндөгү Африка’йа өзел бир анализ уйгуламактадыр.

54 өлкө бир гана бирлешик бөлгесел бирим катары еле алынмыштыр. Бул бөлге үчүн 1990–1999 дөнеминдеки экономикалык өзелликлери таклит еден сентэтикалык бир салыштыруу бирими түзүлгөн.

Сентэтикалык Африка’нын бмененшими шөйледир:

Ешлештирмеде шу өзгөркенлерин 1990–1999 орталамалары пайдаланылган:

• Реел киши башына ИДП
• Тижари ачыклык
• Инсан капиталси
• Курумсал калите
• Йатырым пайы
• Табиятл булак рантлары
• Нүфус

Изилдөөнын тахминине боюнча герчек Сахаранын түштүгүндөгү Африка’нын адам башына киреше егилими, 2000–2020 дөнеминде сентэтикалык салыштыруунын йүзде 8–14 алтында калган. Фаркын заман үчүнде генишледиги жана пермүтасйон тестлеринде сыфыр етки алтында олаган дышы гөрүндүгү билдирилмектедир.

Бирок йазар бул сонужу так бир картографиялык себепселлик каныты катары суунмамактадыр. Каршылаштырма бөлгелерийле Сахаранын түштүгүндөгү Африка арасында карта темсили дышында чок саныда саясий, тарихсел, демографик жана экономикалык фарк булунмактадыр. Сентэтикалык контрол сонужу, өнермененн меканизмайла ылайык факат тек башына ону канытламайан бир өрүнтүдүр.

Изилдөөнын өнердиги беш экономикалык меканизма

1. Догрудан йабанжы йатырым гөрүнүрлүгү

Йатырым фонлары, компания йөнетижмененри жана эл аралык иш гелиштирме екиплери чек аралы саныда өлкөйи айрынтылы бичимде инжелейебилир. Карталарда дагы чоң жана белиргин гөрүнен өлкөлер илк маанилендирме листелерине дагы сык гиребилир.

Бу меканизма түздөн-түз тест едилмемиштир. Изилдөө, келечектеки изилдөөларын MDI’йи икили йатырым акымларыйла ешлештирмесини өнермектедир.

2. Өнүгүү йардымы

Улусларарасы йардым карарлары гана ихтийач деңгээлине боюнча маалыматлмез. Сийаси өнем, камуойу илгиси жана медиа көрүнүктүүлүк де йардым дагылымыны еткмененйебилир.

Егер өлкөлөрдүн карталардаки боюнчали чоңлүгү онларын не кадар өнемли гөрүлдүгүнү еткилийорса, гөрсел катары күчүлтүлен өлкөлер ихтийачларыйла катыштылы олмайан өлчүде аз йардым алабилир.

3. Медйа гөрүнүрлүгү

Изилдөөнын кулландыгы литератүрде табиятл афетлере маалыматлен йардымын гана олайын шиддетине эмес, хаберлерде не кадар йер алдыгына да баглы экени белиртилмектедир.

Картадаки гөрсел күчүлме, бир өлкөнүн глобалдык хабер системиндеки баштапкы гөрүнүрлүгүнү азалтабилир. Даха аз хабер гөрүнүрлүгү исе дагы аз камуойу илгиси, дагы аз дипломатик баскы жана дагы аз булак тахсиси анламына гелебилир.

4. Улусларарасы курумларда алгыланан агырлык

Үлкелерин расмий ой хаклары карта чоңлүгүне боюнча белирленмез. Буна рагмен мүзакерелерде ханги бөлгелерин стратежик, борбордук же глобалдык ачыдан өнемли гөрүлдүгү зихинсел жографйадан еткмененнебилир.

Изилдөө, эл аралык коалисйонлар жана мүзакере агырлыгынын кысмен алгыланан жографи өнемле баглантылы олабмененжегини өне сүрмектедир.

5. Өз имге жана күтүү таасирлери

Темсил гана дыш дүнйанын бир өлкөйе бакышыны эмес, о өлкөдеки инсанларын өздөрүн глобалдык систем үчүнде насыл гөрдүгүнү де еткмененйебилир.

Бир өлкөнүн мөөнөткли чакан, кенарда же өнемсиз гөстерилмеси; глобалдык аидийет, курумсал бекленти, билим берүү йатырымы жана экономикалык келечек хаккындаки ойлери еткмененйебилир.

Бу меканизма изилдөөнын ен долайлы өнермененринден биридир жана бирей деңгэколундаки псиколожик маалыматлерле тест едилмемиштир.

23–27. сайфалардаки кайра үретмененбилир код дизиси

Изилдөөнын екинде анализлерин кайра үретмененбилмеси үчүн Р кодлары суунулмактадыр.

23. сайфа: GIS менен MDI олуштурулмасы

Код, Натурал Еартх өлкө схапе файлдарыны йүклемекте; Антарктика’йы үлгүлем дышында быракмакта жана өлкө полигондоруны шу координат системлерине дөнүштүрмектедир:

• Wорлд Мержатор — EPSG:3395
• Еqуал Еартх — EPSG:8857
• Моллwеиде — EPSG:54009

Даха кийин ар бир проекциядаки аланлар хесапланмакта ве:

\[ MDI = \ln(A_{Mercator}/A_{EqualEarth}) \]

маании олуштурулмактадыр.

24. сайфа: Макроэкономикалык маалыматлерин бирлештирилмеси

Дүйнөлүк банк гөстергелери, Пенн Wорлд Табле маалыматлери, курумсал калите ендекси жана MDI досйасы өлкө коду жана жыл аркылуу бирлештирилмектедир. ИДП, киши башына ИДП жана нүфус үчүн логарифмдик өзгөркенлер олуштурулмактадыр.

25. сайфа: Сабит еткмененр жана аспап өзгөрмө модельлери

лфе пакетиндеки фелм фонксийонуйла:

• ИДП модельи
• Киши башына ИДП модельи
• Дүнйа ИДП пайы модельи
• Олай изилдөөсы
• Арач өзгөркен модельи

танымланмактадыр. Стандарт хаталар өлкө деңгэколунда күмеленмектедир.

26. сайфа: Кадемели айырмалардын айырмасы жана синтетикалык контрол

дид пакетийле өлкөлөрдүн илк Гоогле Мапс кулланым жылына дайанан Жаллаwай–Сант’Анна тахмини курулмактадыр. Айны сайфада Сахаранын түштүгүндөгү Африка синтетикалык контрол маалымат түзүлүшсы хазырланмактадыр.

27. сайфа: Сентэтикалык контрол чыктысы

Сйнтх пакетийле сентэтикалык салыштыруу олуштурулмакта; герчек жана сентэтикалык Африка’нын адам башына киреше йолларыны каршылаштыражак график коду маалыматлмектедир.

Ек, изилдөөнын хесаплама мөөнөтжини гөрүнүр кылмасы кам көрүүындан өнемли бир күчтүү йөндүр. Бунунла бирликте PDF, хам маалымат досйаларыны жана кодун чалыштырылмасыйла елде едмененн бүтүн ара чыктылары түздөн-түз ичермемектедир.

Изилдөөнын күчтүү жактари

• Картографиялык бузулууйы өлкө деңгэколунда сандыклештирен ачык бир ендекс өнермектедир.
• GIS менен эконометрикалык панел анализини бирлештирмектедир.
• 180 өлкөлик гениш бир жографи капсам кулланмактадыр.
• Дүйнөлүк банк, Пенн Wорлд Табле жана Маддисон маалыматлерини бирликте маанилендирмектедир.
• Үлке жана жыл туруктуу таасирлери кулланмактадыр.
• Енлем, инсан капиталси, курумлар, табиятл булаклар жана тижарет сыяктуу өнемли контроллери камтыйт.
• Алтернатиф проекцияларла жыйынтыкларын дуйарлылыгыны талдайт.
• Кадемели айырмалардын айырмасы жана аспап өзгөрмө тахминлери суунмактадыр.
• Сахаранын түштүгүндөгү Африка үчүн айры бир синтетикалык контрол анализи уйгуламактадыр.
• Анализлерин кайра үретмененбилмеси үчүн Р коду сагламактадыр.
• Кенди табылгаларыны так себепселлик катары суунмамакта жана өнемли чектөөлөры ачыкча кабул етмектедир.

Изилдөөнын негизги чектөөлөры

• Карта бузулуу индекси кеңдикле күчтүү бичимде байланыштуудир.
• Енлем иклим, бейтаплык, тарымсал маалыматмлилик жана колониализм кечмишийле де байланыштуудир.
• Контроллерден кийин дахи көзленмейен карыштырыжылар калабилир.
• Карта гөрүнүрлүгүнүн йатырым, йардым же медйа карарларыны түздөн-түз еткменендиги өлчүлмемиштир.
• 2000 жылы герчек жана так бир уйгулама тарихи эмес, теорик катары сечилмиш бир ешиктир.
• Мержатор темсили 2000’ден чок мурда кулланылмайа башланмыштыр.
• Дижитал карталама уйгуламаларынын өлкө щелочьында бенимсенмеси тек жана хоможен бир мүдагыле эмес.
• ИДП маалыматлеринин калитеси өзелликле еткинин жогорку олмасы бекленен щелочьы Сахаранын түштүгүндөгү Африка өлкөлөрдүнде дагы алсызтыр.
• Сентэтикалык Африка менен салыштыруу бөлгелери картографиялык темсил дышында чок саныда өзеллик кам көрүүындан фарклыдыр.
• Аналитикалык MDI аражы түздөн-түз кеңдикден түретилмектедир; кеңдикин экономикалык еткмененрини тамамен айырмак гүчтүр.
• Өз имге, йатырым көңүл бурууи жана медиа көрүнүктүүлүк меканизмалары бирей же курум деңгэколунда тест едилмемиштир.
• Економик өнеми төмөн өлкөлөрдүн медйада жана карталарда дагы аз гөрүнүр олабмененжеги терс йөнлү алгысал илишки тамамен дышланамамактадыр.
• Билдирмененн етки чоңлүклери герчек себепсел еткинин үст чек араы болушу мүмкүн.
• Изилдөө азырынча хакем маанилендирмесинден кечмиш таклешмиш бир йайын эмес.

Изилдөөнын не сөйледиги

• Мержатор проекциясы өлкөлери систематик жана өлчөнө турган бичимде фарклы катышларда бүйүтмектедир.
• Йүксек кеңдик өлкөлери генел катары дагы жогорку MDI маанилерине сахиптир.
• Изилдөөнын модельлеринде жогорку MDI, 2000 кийинсы дагы жогорку ИДП жана адам башына кирешеле байланыштуудир.
• Бу илишки алтернатиф проекциялар жана щелочьы бекемдик контроллери алтында сүрмектедир.
• Картографиялык көрүнүктүүлүк экономикалык көңүл буруу дагылымынын оласы белирлейижмененринден бири болушу мүмкүн.
• Ешит аланлы карталарын колдонулушу төмөн малийетли бир темсили реформ сеченеги болушу мүмкүн.

Изилдөөнын не сөйлемедиги

• Мержатор проекциясынун өлкөлөрдүн йоксууллугунун тек же негизги себепи экенин сөйлемемектедир.
• Бир өлкөнүн картада чоң гөстерилмесинин отоматик катары экономикалык бүйүме йараттыгыны канытламамактадыр.
• Африка’нын экономикалык көрсөткүчындаки бүтүн фаркын карта күчүлтмесинден булакландыгыны мененри сүрмемектедир.
• Карталарын йатырым карарларыны түздөн-түз өзгөртирдигини бирейсел денейлерле гөстермемектедир.
• Енлем, иклим, тарих жана курумларын еткмененрини тамамен ортадан калдырдыгыны канытламамактадыр.
• Еqуал Еартх проекцияунун бүтүн карта кулланым амачлары үчүн ен ийи сеченек экенин сөйлемемектедир.
• Мержатор проекциясынун денизжиликтеки ишлевини реддетмемектедир.
• Билдирмененн коэффициентларын так себепсел етки экенин мененри сүрмемектедир.

Гечмиш ачысындан өнеми

Мержатор проекциясына йөнелик елештирмененр йени эмес. Өзелликле 1970’лердеки Петерс проекцияу төсүшмасы, стандарт дүнйа карталарынын Аврупа жана жогорку кеңдик өлкөлөрдүни катыштысыз бичимде бүйүттүгү иддиасыны гениш бир коомдук төсүшмайа ташымыштыр.

Бу төсүшмалар чогунлукла темсил адалети, билим берүү, колониализм жана картографиялык тактык аркылуу йүрүтүлмүштүр. Инжеленен изилдөө исе төсүшмайа экономикалык көрсөткүч бойутуну еклемектедир.

Бугүн ачысындан өнеми

Дүнйа карталары артык гана сыныфларда же басылы атласларда гөрүлмемектедир. Хабер сителери, маалымат панолары, компания суунумлары, дижитал карта уйгуламалары жана эл аралык институттарын рапорлары глобалдык жографйайы мөөнөткли катары кайра үретмектедир.

Ошондуктан колдонулган проекция, милйарларжа инсанын жана чок саныда карар маалыматжинин дүнйайы ханги гөрсел алкак үчүнде алгыладыгыны еткмененйебилир.

Изилдөө догруйса экономикалык карарларын гана фийатлар, маалыматлер жана курумсал анализлерле эмес, дагы карар мөөнөтжи башламадан мурда ханги өлкөлөрдүн көңүл буруу аланына гирдигийле де байланыштуу олабмененжегини көрсөтөт.

Гележек ачысындан өнеми

Изилдөөжы келечекте шу изилдөөларын түзүлүшлмасыны өнермектедир:

1. Фарклы карталарын кулланылдыгы сурамжылоо эксперименттери
2. Карта үзериндеки бакыш мөөнөтсини өлчен көз байкоо изилдөөлары
3. MDI менен түз чет элдик инвестиция акымларынын ешлештирилмеси
4. Карта бузулуусы менен икили өнүгүү йардымларынын каршылаштырылмасы
5. Гоогле Мапстин 2018’де үч өлчөмдүү глобус гөрүнүмүне кечишинин табиятл деней катары инжеленмеси
6. Үлкелер үчүндеки бөлгелер үчүн алт улусал карта бузулуу анализлери

Бу изилдөөлар өзелликле меканизмайы түздөн-түз сынамак ачысындан өнемлидир. Мевжут изилдөө экономикалык жыйынтыкларла карта бузулуусы арасында илишки булмактадыр; бирок көңүл буруу, йатырым жана йардым зинжиринин ара ашамаларыны түздөн-түз гөстермемектедир.

Булак жана метод эскертүүсү

Изилдөөнын там өзгүн ады:Does Cartographic Representation Matter for Economic Performance? Map Distortion, Visibility, and Global GDP: A GIS-Based Panel Study

Йазар: Воxи Хеинрижх Амавилах

Тарих: Нисан 2026

Белге түрү: Өн изилдөө кâгыды; йорумлара ачык

DOI: PDF’де DOI билгиси жок.

Дерги: Хакем маанилендирмесини тамамламыш бир дерги йайыны белиртилмемиштир.

Йайыневи: PDF’де академик йайыневи билгиси йер алмамактадыр.

Хакемлик абалы: Изилдөө “Working Paper — Preliminary; Comments Welcome” катары суунулмуштур. Хакемли жана таклешмиш йайын статүсү догруланмамактадыр.

Изилдөө түрү: GIS табанлы өлкө деңгээли ендекс олуштурма, чок өлкөли панелдик маалымат анализи, айырмалардын айырмасы, окуя изилдөөсү, аспап өзгөрмө жана синтетикалык контрол изилдөөсы

Жографи капсам: MDI үчүн 180 өлкө; негизги регрессияларда 165 өлкө

Заман капсамы: 1990–2024; узак мөөнөттүү егилимлери үчүн Маддисон Прожежт маалыматлери 1950 кийинсына узанмактадыр.

Темел маалымат булаклары:

• Wорлд Банк Wорлд Девелопмент Ындижаторс
• Пенн Wорлд Табле 10.0
• Маддисон Прожежт Датабасе 2020
• Wорлдwиде Говернанже Ындижаторс жана ICRG курумсал гөстергелери
• CEPII GeoDist жана колониализм кечмиши маалыматлери
• Натурал Еартх в5.1.2 өлкө схапе файлдары

Темел жыйынтык өзгөркенлери:

• Топлам ИДП
• Киши башына ИДП
• Дүнйа ИДП’синден алынан пай

Темел ачыклайыжы өзгөркен: Мержатор проекциясындаки өлкө аланынын Еqуал Еартх проекцияундаки алана катышынын табигый логарифмсы катары хесапланан Карта бузулуу индекси

Темел тахмин сонужу: MDI менен 2000 кийинсы дөнем еткмененшиминин жалпы ИДП модельи үчүн коэффициентсы 0,341; киши башына ИДП үчүн 0,198; дүнйа ИДП пайы үчүн 0,087 катары кабарланган.

Сентэтикалык контрол сонужу: Сахаранын түштүгүндөгү Африка’нын 2000–2020 дөнеминдеки адам башына киреше йолунун сентэтикалык салыштыруунын йүзде 8–14 алтында калдыгы тахмин едилмектедир. Изилдөө бул сонужу картографиялык еткинин так себепсел өлчөөү катары эмес, хиподиссертацияле ылайык бир өрүнтү катары суунмактадыр.

Йениден үретмененбилирлик: PDF’нин 23–27. сайфаларында MDI’нин GIS менен олуштурулмасы, макроэкономикалык панелин бирлештирилмеси, туруктуу таасирлер модельлери, аспап өзгөрмө тахмини, Жаллаwай–Сант’Анна айырмалардын айырмасы анализи жана синтетикалык контрол үчүн Р коду булунмактадыр.

Башлыжа чек аралылык: Карта бузулуусынын кеңдикле күчтүү илишкиси жана кеңдикин чок саныда экономикалык, тарихсел жана бийожографи өзгөркенле баглантылы олмасы себепийле себепсел айрыштырма белирсизлигини корумактадыр. Көңүл буруу, йардым, медйа жана йатырым меканизмалары түздөн-түз көзлемленмемиштир.

Бу Түркче макала, йүкленен 27 сайфалык изилдөө кâгыдынын теориялык алкакси, математиксел ендекс түретими, маалымат булаклары, эконометрикалык модельлери, йеди ана жыйынтык таблосуу, Сахаранын түштүгүндөгү Африка анализи, чектөөлөры жана ек бөлүмүндеки Р кодлары негизги алынарак хазырланмыштыр. PDF дышында бир билимсел жыйынтык екленмемиш; изилдөө тарафындан илишки катары суунулан тахминлер так себепселлик бичиминде берилген эмес.