Бул изилдөө дин менен экономикалык өсүштүн ортосундагы мамилени эки өзүнчө канал аркылуу түшүндүрөт. Биринчи канал — диний ишеним. Ишеним адамдын сабырдуулук, тартип, жоопкерчилик, билим алуу жана узак мөөнөттүү инвестициялык жүрүм-турумун күчөтүшү мүмкүн. Мындай учурда күчтүүрөөк ишеним адам капиталына салынган инвестицияны көбөйтүп, экономикалык өсүштү колдошу мүмкүн.

Экинчи канал — диний иштерге бөлүнгөн убакыт. Ибадат, жамааттык иш-чаралар, диний билим берүү же ритуалдык практикалар убакыт талап кылат. Бул убакыт эмгекке же секулярдык билим алууга бөлүнө турган убакытты азайтышы мүмкүн. Ошондуктан ишеним деңгээли бирдей деп кармалганда, диний иштерге көбүрөөк убакыт бөлүү эмгек сунушун азайтып, өсүштү басаңдатышы мүмкүн.

Макаланын негизги салымы — бул эки карама-каршы таасирди бир эле динамикалык моделдин ичинде түшүндүрүүсү. Моделде адамдар убактысын эмгек менен диний иштердин ортосунда бөлүштүрөт. Ата-энелер болсо балдарынын адам капиталына жана диний ишенимине инвестиция салат. Баланын ишеними ата-эненин түз өткөрүп берүүсү менен гана эмес, коомдогу орточо ишеним деңгээли менен да калыптанат. Мындай коомдук өткөрүп берүү каналы социалдашуу деп аталат.

Изилдөөнүн маанилүү жыйынтыгы мындай: Адамдын иштөө убактысы тууралуу чечими жеке жана коомдук жактан шайкеш болушу мүмкүн; бирок ата-эненин бала үчүн адам капиталы менен диний өткөрүп берүүнүн ортосунда жасаган инвестициялык тандоосу тышкы таасир жаратат. Ата-эне өз баласына көбүрөөк адам капиталы берип жатып, бул чечим коомдун кийинки муундарындагы орточо диний ишеним деңгээлине кандай таасир этерин толук эсепке албайт. Ошондуктан тең салмак айрым шарттарда коомдук оптимумдан четтеши мүмкүн.

Маселе эмнеде?

Дин менен экономикалык өсүштүн байланышы көптөн бери талкууланып келет. Айрым жыйынтыктар күчтүү диний ишеним экономикалык өсүш менен оң байланышта болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Мунун мүмкүн болгон себеби — ишеним адамда тартип, сабыр, чынчылдык, эмгек этикасы жана билимге инвестиция сыяктуу өсүштү колдогон жүрүм-турумдарды шыктандырышы мүмкүн.

Экинчи жагынан, диний иштер убакыт талап кылат. Апталык ибадат, диний жыйындар, ритуалдар, жамааттык иштер же узакка созулган диний практикалар иштөөгө жана өндүрүшкө бөлүнгөн убакытты азайтышы мүмкүн. Мындай учурда диний иштердин өсүшкө таасири терс болушу мүмкүн.

Изилдөөнүн баштапкы чекити ушул эки байкоо: ишеним менен практика бир эле нерсе эмес. “Коом динчил болгондо өсүш көбөйөбү же азаябы?” деген суроо ошондуктан жетишсиз. Тагыраак суроо мындай: диний ишеним көбөйүп жатабы же диний иштерге бөлүнгөн убакыт көбөйүп жатабы?

Текст мындан да терең маселеге токтолот: үй-бүлөлөр балдарынын билимин да, маданий/диний иденттүүлүгүн да маанилүү деп эсептейт. Бирок балага көбүрөөк адам капиталы инвестициясын жасоо түз диний өткөрүп берүүгө бөлүнгөн убакытты же ресурсту азайтышы мүмкүн. Тескерисинче, диний өткөрүп берүүнү күчөтүү секулярдык билимге инвестицияны чектеши мүмкүн. Ошондуктан үй-бүлө деңгээлинде рационалдуу көрүнгөн тандоо коомдун узак мөөнөттүү маданий жана экономикалык тең салмагында тышкы таасир жаратышы мүмкүн.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө үзгүлтүксүз убакыттуу жана муундар аралык өтүүнү камтыган динамикалык экономика моделин түзөт. Үзгүлтүксүз убакыттуу модель — чечимдер өзүнчө мезгилдерде эмес, убакыттын агымы ичинде каралган математикалык модель. Муун алмашуу болсо Poisson процесси менен көрсөтүлөт. Poisson процесси белгилүү окуялардын кокустук, бирок орточо бир ылдамдык менен болушун моделдөө үчүн колдонулган ыктымалдык түзүм.

Ар бир адамдын бир бирдик убактысы бар. Анын бир бөлүгүн иштөөгө, калган бөлүгүн диний иштерге бөлөт. Эмгектен алынган кайтарым экономикадагы өндүрүмдүүлүк, адамдын капиталы жана иштөө убактысы менен аныкталат. Диний иштерден алынган кайтарым болсо адамдын диний ишеним деңгээли жана диний иштерге бөлгөн убактысы менен байланыштуу.

Муун алмашуу болгондо адам ата-эне болуп, баласына эки түрдүү инвестиция жасайт: адам капиталы жана диний ишенимди өткөрүп берүү. Адам капиталы билимди, көндүмдү, өндүрүмдүүлүктү жана узак мөөнөттүү экономикалык мүмкүнчүлүктү билдирет. Диний ишенимди өткөрүп берүү болсо баланын ишеним деңгээли үй-бүлө жана коом аркылуу калыптанарын түшүндүрөт.

Моделдин эң маанилүү бөлүгү — социалдашуу каналы. Баланын диний ишеними ата-эненин түз инвестициясынан гана калыптанбайт; коомдогу орточо ишеним деңгээлинен да таасир алат. Коомдо ишеним күчтүү болгондо ата-эне өз баласына диний өткөрүп берүү үчүн азыраак түз инвестиция жасашы мүмкүн, анткени социалдык чөйрө бул өткөрүп берүүнүн бир бөлүгүн ансыз да камсыз кылат. Бул ата-эненин адам капиталына көбүрөөк ресурс бөлүшүнө алып келиши мүмкүн.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Изилдөөнүн негизги математикалык түзүмү адамдын убакыт тандоосу, ата-энелик инвестиция, диний ишенимдин өткөрүлүшү жана өсүш каналдарына негизделет. Төмөнкү формулалар файлдагы негизги теңдемелердин MathJax менен шайкеш түрдө иреттелген көрүнүшү.

Активдүү адамдын баалуулук функциясы төмөнкү Bellman теңдемеси менен берилет:

Бул жерде U_t активдүү адамдын баалуулугун, r дисконттоо ченин, u_t учурдагы пайдалуулукту, V_t муун алмашуу учурундагы ата-энелик баалуулукту, \varepsilon болсо муун алмашуунун жүрүү ылдамдыгын көрсөтөт.

Адамдын учурдагы пайдалуулугу эмгек жана диний иштерден алынган кайтарымдардан турат:

Бул жерде A_t өндүрүмдүүлүктү, h_t адамдын адам капиталын, l_t иштөө убактысын, b_t диний ишеним деңгээлин, 1-l_t болсо диний иштерге бөлүнгөн убакытты көрсөтөт. Биринчи туюнтма материалдык/өндүрүштүк кайтарымды, экинчиси диний иштерден алынган пайдалуулукту билдирет.

Ата-эненин бала үчүн алган баалуулугу төмөнкүдөй жазылат:

Бул жерде b'_t баланын диний ишеним деңгээлин, h'_t болсо баланын адам капиталын көрсөтөт.

Баланын диний ишеними эки булактан келет: ата-эненин түз инвестициясы жана коомдун орточо ишеним деңгээли:

Бул жерде \beta, ата-эненин түз диний өткөрүп берүүсүнүн салмагын; \bar{b}_t коомдогу орточо диний ишеним деңгээлин көрсөтөт. h'_t көбөйгөн сайын түз диний өткөрүп берүүгө калган ресурс азаят. Бул формула адам капиталына инвестиция менен диний өткөрүп берүүнүн ортосундагы негизги алмашууну көрсөтөт.

Адамдын иштөө убактысын тандоосу төмөнкү чектүү шарт менен аныкталат:

Бул шарт иштөөгө бөлүнгөн кошумча убакыттын пайдалуулугу менен диний ишке бөлүнгөн кошумча убакыттын пайдалуулугун теңейт. Бир тарапта материалдык өндүрүш кайтарымы, экинчи тарапта диний иштин кайтарымы турат.

Ата-эненин адам капиталына инвестиция кылуу чечими болсо төмөнкү шарт менен берилет:

Бул теңдеме баланын диний ишенимине берилген чектүү баалуулук менен баланын адам капиталына берилген чектүү баалуулуктун тең салмактанганын көрсөтөт. v_1 диний ишеним багытындагы, v_2 адам капиталы багытындагы чектүү баалуулукту билдирет.

Коомдогу орточо ишеним деңгээлинин убакыт ичиндеги кыймылы төмөнкүдөй моделденет:

Бул туюнтма жаңы муундун ишеним деңгээли коомдук орточодон жогору болсо орточо ишеним өсөрүн, төмөн болсо азаярын көрсөтөт.

Моделде жогору орточо ишеним деңгээли адам капиталына инвестицияны кантип көбөйтөрү төмөнкү туунду менен көрсөтүлөт:

Бул формуланын чечмелөөсү мындай: Коомдун орточо ишеним деңгээли жогорулаганда ата-эне баланын диний ишениминин бир бөлүгү социалдык чөйрө аркылуу өткөрүлөт деп эсептейт. Муну менен түз диний өткөрүп берүүгө болгон муктаждык азайып, адам капиталына көбүрөөк инвестиция салууга болот.

Диний ишеним менен өсүштүн ортосундагы биринчи стилдештирилген факт төмөнкүдөй берилет:

Бул теңдеме иштөө убактысы туруктуу кармалганда жогорку орточо диний ишеним адам капиталын көбөйтүп, өсүштү жогорулатышы мүмкүн экенин көрсөтөт.

Диний иштерге бөлүнгөн убакыттын өсүшкө таасири болсо төмөнкүдөй берилет:

Бул теңдеме ишеним деңгээли туруктуу болгондо диний иштерге көбүрөөк убакыт бөлүү иштөө убактысын кыскартып, өсүштү төмөндөтүшү мүмкүн экенин билдирет.

Коомдук жыргалчылык өлчөмү төмөнкүдөй аныкталат:

Бул жыргалчылык өлчөмү активдүү адамдын учурдагы пайдалуулугун жана муун алмашуу учурунда балага байланыштуу баалуулукту чогуу карайт.

Натыйжалуулук жыйынтыгы үчүн маанилүү шарт төмөнкүдөй берилет:

Бул жерде \mu_{h_t} адам капиталынын коомдук көмүскө баасын, \mu_{b_t} диний ишенимдин коомдук көмүскө баасын билдирет. Эгер бул теңдик аткарылбаса, ата-энелердин адам капиталы менен диний өткөрүп берүүнүн ортосундагы тандоосу коомдук оптимумдан четтеши мүмкүн.

Айрыкча төмөнкү учурда тең салмак коомдук жактан адам капиталына ашыкча инвестиция жаратышы мүмкүн:

Бул туюнтма коомдук пландоочу диний/маданий өткөрүп берүү коруна ата-энелерге караганда көбүрөөк салмак берген учурда үй-бүлөлөр адам капиталына ашыкча инвестиция кылган деп эсептелиши мүмкүн экенин көрсөтөт. Бул жыйынтык талаштуу жана моделдин божомолдорунан көз каранды.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөнүн биринчи визуалы орточо диний ишеним деңгээлинин убакыт ичинде тең салмакка үч башка кырдаалда кантип жакындаарын көрсөтөт. Бир учурда ата-энелер бардык ресурсту адам капиталына бөлөт; түз диний өткөрүп берүү алсырап, орточо ишеним убакыт өткөн сайын төмөндөйт. Экинчи учурда ички тең салмак бар; адам капиталы менен диний өткөрүп берүү чогуу аныкталат. Үчүнчү учурда ата-энелер адам капиталына инвестиция салбайт; түз диний өткөрүп берүү күчтүү болуп, орточо ишеним жогорку тең салмакка багыт алат.

Бул визуалдын негизги билдирүүсү — диний ишенимдин өткөрүлүшү туруктуу эмес, динамикалык процесс. Коомдогу учурдагы ишеним деңгээли ата-энелердин балдарына канчалык түз диний инвестиция кыларын таасирлентет. Ата-энелердин тандоосу болсо кийинки муундун орточо ишеним деңгээлин өзгөртөт.

Экинчи визуал диний ишеним менен адам капиталынын бири-бирин толуктоосунун тең салмак натыйжалуулугуна таасирин көрсөтөт. Толуктоочулук алсыз болгондо натыйжалуулук адам капиталы менен диний өткөрүп берүүнүн чектүү баалуулуктарына көз каранды. Толуктоочулук күчөгөн сайын мамиле сызыктуу эмес, татаалыраак болот. Өтө күчтүү толуктоочулукта тең салмак айрым шарттарда коомдук оптимумга салыштырмалуу ашыкча адам капиталын жаратышы мүмкүн.

Диний конфликт кеңейтүүсүндөгү схема эки диний/маданий топ өз иденттүүлүгүн өткөрүп берүүгө аракет кылган шарттагы тең салмакты көрсөтөт. Негизги билдирүү мындай: Топтор аралык маданий атаандаштык күчөгөндө үй-бүлөлөр балдарына өз иденттүүлүгүн өткөрүп берүү үчүн көбүрөөк ресурс бөлүшү мүмкүн. Бул адам капиталына инвестицияны азайтышы мүмкүн.

Шаар моделинин негизги билдирүүсү урбандашуу менен динчилдиктин ортосундагы терс байланышты түшүндүрүүгө багытталган. Өндүрүмдүүлүгү жогору шаарларда эмгек менен билим инвестициясынын мүмкүнчүлүк наркы жогору. Ошондуктан адамдар көбүрөөк иштөөгө, көбүрөөк адам капиталын топтоого жана диний иштерге азыраак убакыт бөлүүгө умтулушу мүмкүн.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө эксперименттик же эмпирикалык маалымат талдоосун сунуштабайт. Жаңы маалымат топтому жыйналган эмес, эконометрикалык баалоо жүргүзүлгөн эмес жана талаа эксперименти колдонулган эмес. Ыкма — теориялык моделдөө.

Авторлор адегенде диний ишенимди, диний иштерди, иштөө убактысын жана адам капиталына инвестицияны бир алкакка жайгаштырган динамикалык базалык модель түзүшөт. Бул моделден тең салмак шарттары, туруктуулук жыйынтыгы жана өсүшкө болгон эки карама-каршы таасир чыгарылат.

Андан кийин модель үч негизги багытта кеңейтилет. Биринчи кеңейтүү диний ишеним менен адам капиталынын ортосуна толуктоочулук кошот. Бул Weberдин протестанттык эмгек этикасы тууралуу талкуусун камтуу үчүн колдонулат. Экинчи кеңейтүү диний нормалардан четтөө жана жабынуу/veiling сыяктуу берилгендик механизмдерин билдирген түзүмдү кошот. Үчүнчү кеңейтүү эки диний/маданий топтун ортосундагы конфликтти жана маданий өткөрүп берүү атаандаштыгын изилдейт. Акырында модель өндүрүмдүүлүк деңгээли ар башка шаарлардан турган системага жайгаштырылат.

Ошондуктан изилдөө эмпирикалык далил чыгаргандан көрө, адабиятта байкалган айрым мыйзамченемдүүлүктөрдү түшүндүрө ала турган микро-негизделген теориялык механизмди сунуштайт.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Изилдөөнүн биринчи жыйынтыгы — диний ишеним менен диний практикалар экономикалык өсүшкө ар башка багытта таасир этиши мүмкүн. Ишеним адам капиталына инвестицияны колдоп, өсүштү көбөйтүшү мүмкүн. Диний иштерге бөлүнгөн убакыт болсо эмгек сунушун азайтып, өсүштү төмөндөтүшү мүмкүн.

Экинчи жыйынтык — иштөө убактысы тууралуу чечим моделде коомдук жактан натыйжалуу. Адам эмгек менен диний иштин ортосунда тандоо кылганда, бул чечимдин түз пайдасын жана чыгымын өзү көтөрөт. Ошондуктан иштөө убактысы жагында тышкы таасир жок.

Үчүнчү жыйынтык — ата-эненин адам капиталына инвестиция чечими коомдук жактан натыйжалуу болбой калышы мүмкүн. Ата-эне өз баласынын билимин жана ишенимин эске алат; бирок бул чечимдин кийинки муундардын орточо ишеним деңгээлине тийгизген социалдашуу таасирин толук ичкилей албайт. Ошондуктан тең салмак моделдин айрым параметрлеринде ашыкча адам капиталы жана жетишсиз диний өткөрүп берүү жаратышы мүмкүн.

Төртүнчү жыйынтык — диний ишеним менен адам капиталынын толуктоочулук таасири бир багыттуу эмес. Толуктоочулук күчөгөндө ата-энелер ишенимди да, билимди да бирге баалуу көрүшү мүмкүн. Бирок инвестиция кайсы багытка кетери адам капиталы менен диний өткөрүп берүүнүн чектүү баалуулуктарына көз каранды. Ошондуктан Weberдик “дин эмгек этикасын күчөтөт” каналы айрым контексттерде күчтүү, айрымдарында алсыз болушу мүмкүн.

Бешинчи жыйынтык — диний/маданий конфликт адам капиталына инвестицияны азайтышы мүмкүн. Топтор өз иденттүүлүгүн өткөрүп берүүгө көбүрөөк ресурс бөлгөн сайын билимге жана өндүрүмдүү көндүмдөргө инвестиция азайышы мүмкүн. Эгер адам капиталы өндүрүмдүүлүктү жогорулатса, бул узак мөөнөттүү өсүштү да алсыратат.

Алтынчы жыйынтык — урбандашуу менен динчилдиктин ортосундагы терс байланыш экономикалык тандоолордон келип чыгышы мүмкүн. Өндүрүмдүүлүгү жогору шаарларда эмгек жана билимдин кайтарымы жогору болгондуктан адамдар көбүрөөк иштейт, адам капиталына көбүрөөк инвестиция салат жана диний иштерге азыраак убакыт бөлөт. Бул чоң жана өндүрүмдүү шаарлардын төмөнүрөөк динчилдик деңгээли менен байланышы мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул изилдөө дин менен экономика тууралуу талкууну жөнөкөй “дин өсүштү көбөйтөбү же азайтабы?” деген суроодон чыгарат. Анын ордуна диндин ар башка компоненттерин бөлөт: ишеним, практика, социалдашуу, үй-бүлөлүк инвестиция, маданий өткөрүп берүү, конфликт жана урбандашуу.

Бул айырмалоо маанилүү, анткени бир эле коомдо диний ишеним адам капиталын колдошу мүмкүн, ал эми диний иштерге бөлүнгөн убакыт өндүрүш убактысын азайтышы мүмкүн. Демек, диндин экономикалык таасири бир гана багыттуу эмес; контекстке жана өлчөнүп жаткан диний өлчөмгө байланыштуу.

Модель ошондой эле маданий өткөрүп берүү коомдук товар сыяктуу иштей аларын көрсөтөт. Бир үй-бүлө баласына канча диний/маданий өткөрүп берүү жасаарын жеке өзү тандайт; бирок коомдун жалпы ишеним корунун сакталышы бардык үй-бүлөлөрдүн чечимдерине көз каранды. Ошондуктан жеке чечимдер менен коомдук натыйжалардын ортосунда айырма жаралышы мүмкүн.

Урбандашуу кеңейтүүсү да заманбап коомдор үчүн кызыктуу. Чоң шаарларда мүмкүнчүлүк наркы, иштөө темпи, билимдин кайтарымы жана социалдык чөйрө өзгөрөт. Бул өзгөрүү диний иштерге бөлүнгөн убакытты жана маданий өткөрүп берүү механизмдерин өзгөртүшү мүмкүн. Ошондуктан урбандашуу мейкиндиктик процесс гана эмес, маданий жана экономикалык тандоолордун кайра уюшулушу да болуп саналат.

Көңүл буруучу жагдайлар

Изилдөө теориялык модель; жыйынтыктар моделдин божомолдорунан көз каранды. Реалдуу дүйнөдө диндин экономикалык таасири конфессия, институттардын түзүмү, билим берүү системасы, мамлекеттик саясат, киреше деңгээли, коомдук ишеним, гендердик ролдор, урбандашуу жана тарыхый контекст сыяктуу көптөгөн факторлорго жараша өзгөрүшү мүмкүн.

Моделде диний ишеним жана диний иштер математикалык жактан абстракттуу өзгөрмөлөр менен көрсөтүлөт. Бул аналитикалык тактык берет, бирок диний жашоонун ритуал, жамаат, маани, иденттүүлүк, адеп-ахлак, жардам, социалдык тармак жана психологиялык колдоо сыяктуу көп катмарлуу табиятын толук камтый албашы мүмкүн.

Адам капиталы менен диний өткөрүп берүүнүн ортосундагы алмашуу да контекстке жараша өзгөрүшү мүмкүн. Айрым коомдордо диний институттар билимге инвестицияны азайтышы мүмкүн; башка шарттарда болсо сабаттуулук, тартип, социалдык колдоо жана мектеп ачуу сыяктуу каналдар аркылуу билимди колдошу мүмкүн.

Изилдөөнүн “тең салмак айрым шарттарда ашыкча адам капиталын жаратышы мүмкүн” деген жыйынтыгы этият окулушу керек. Бул жалпы саясат сунушу эмес. Моделдин белгилүү божомолдорунда социалдашуу тышкы таасири күчтүү болгондо пайда болгон теориялык жыйынтык. Реалдуу билим берүү же дин саясаты үчүн түз жыйынтык чыгарууга болбойт.

Диний конфликт кеңейтүүсү да сезимтал тема. Модель маданий чыдамсыздык адам капиталына жана өсүшкө терс таасир жаратышы мүмкүн экенин жактайт. Бирок реалдуу коомдук конфликттер көп өлчөмдүү жана бир гана экономикалык модель менен түшүндүрүлбөйт.

Жыйынтык

Бул изилдөө дин менен экономикалык өсүштүн байланышын кыйла деталдуу жана тең салмактуу алкакта карайт. Диний ишеним адам капиталына жана өсүшкө колдоо бериши мүмкүн. Диний иштерге бөлүнгөн убакыт болсо иштөө убактысын азайтып, өсүштү чектеши мүмкүн. Бул эки канал бир убакта иштегендиктен, диндин экономикалык таасири өлчөө ыкмасына жараша ар башка көрүнүшү мүмкүн.

Моделдин негизги жаңылыгы — үй-бүлөлөрдүн балдары үчүн адам капиталы менен диний ишенимди өткөрүп берүүнүн ортосундагы тандоосун динамикалык маданий өткөрүп берүү процессине байлоосу. Коомдун орточо ишеним деңгээли ата-энелердин чечимдерине таасир этет; ата-энелердин чечимдери болсо кийинки муундардын орточо ишеним деңгээлин өзгөртөт. Бул өз ара байланыш социалдашуу тышкы таасирин жаратат.

Verianla окурманы үчүн негизги билдирүү мындай: Дин менен экономиканын байланышын бир сүйлөмдүк таасир менен түшүндүрүүгө болбойт. Ишеним, практика, үй-бүлөлүк инвестиция, маданий өткөрүп берүү, урбандашуу жана топтор аралык мамилелер чогуу каралышы керек. Бул изилдөө ушул татаал мамилени математикалык өсүш моделинин ичинде көрүнүктүү кылууга аракеттенген кеңири теориялык алкак сунуштайт.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул макала Sebastiano Della Lena, Yasuhiro Sato жана Yves Zenou даярдаган “Believing and Practicing: How Religion Shapes Human Capital and Growth” аттуу теориялык экономика эмгегинин негизинде даярдалды. Изилдөө диний ишеним, диний иштер, адам капиталы, маданий өткөрүп берүү, социалдашуу тышкы таасири, диний конфликт жана урбандашуу түшүнүктөрүн динамикалык өсүш моделинин ичинде карайт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianlaнын басылма багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, оригиналдуу кыргызча редакциялык макалага айландырылды.

Бул мазмун диний, саясий, укуктук же экономикалык саясат боюнча кеңеш эмес. Жыйынтыктар жана моделдин натыйжалары теориялык божомолдордун алкагында этият чечмелениши керек.