Санариптик паноптикон, бул изилдөөдө колдонуучулар жөн эле көзөмөлдөнбөй тургандыгы, ошондой эле алардын жүрүм-туруму өлчөнүп, классификацияланып, алдын-ала болжолдонуп жана алгоритмдер аркылуу башкарылып турган маалыматка негизделген санариптик көзөмөл системасын билдирет. Закир Кайянын иши бул түзүмдүн журналистикага тийгизген таасирин медиа этикасы, алгоритмдик көрүнүмдүүлүк, маалыматтын тартибсиздиги жана жаңылыктын онтологиялык абалы аркылуу изилдейт.

Макаланын негизги тезиси - санариптик доордогу медиа этика көйгөйү жөн эле туура эмес же жалган мазмун түзүү менен чектелбестиги. Кайсы жаңылык көрүнүүсү мүмкүн, кайсы мазмунду алгоритмдер артыкчылыктуу кылат, кайсы колдонуучу жүрүм-туруму өлчөнөт жана жаңылыктар кайсы экономикалык стимулдар астында айлантылат - булардын баары журналистиканын коомдук функциясына таасир этет.

Иш салттуу редакциялык эшик кармоочу функцияны эми болгону редакторлор жана кабар жетекчилери эмес аткарганын сунуштайт. Издөө системалары, социалдык медиа платформалары, сунуш системалары жана маалыматка негизделген көрүнүү механизмдери да кабарлардын коомдук айлампасында натыйжалуу болуп калган.

Булактын «кабарларды онтологиялык кризиси» деп мүнөздөгөн көйгөйү кабар менен чындык арасындагы байланышты толук жоготуу эмес. Көйгөй — кабардын текшерүүгө мүмкүн болгон чындык менен байланышы көрүнө билиш, өз ара аракеттенүү, өлчөө жана экономикалык баанын принцибинен көз каранды болуп калышында. Ошондуктан санарип доорунда журналистиканын этикасы достук жана бейтараптык сыяктуу классикалык принциптерден өтүп, алгоритмдик ачыктык, маалымат этикасы, платформа жоопкерчилиги жана коомдук пайда принциптерин да камтышы керек деп сунушталып жатат.

Санариптештирүү журналистикада эмнени өзгөрттү?

21-кылымдагы байланыш чөйрөсүндө маалымат өндүрүү, таркатуу жана керектөө ылдамдыгы мурун эч качан көрүлгөн эмес деңгээлге жетти. Санариптик тармактар маалымат өндүрүү жана таратуу чыгымдарын төмөндөттү, жеке адамдардын маалыматка жетүүсүн кеңейтти жана журналистика менен алектенген акторлордун түрлөрүн көбөйттү.

Бирок ошол эле трансформация маалымат чөйрөсүнүн бөлүнүшүн, жалган маалыматтын таркатылышын, алгоритмдик көрүнүктүүлүктү, маалыматты көзөмөлдөөнү жана медиа уюмдарынын экономикалык туруктуулугун сыяктуу жаңы структуралык көйгөйлөрдү жаратты.

Салттуу медиа түзүлүшүндө редакторлор, кабарчылар жана жаңылыктар бөлүмүнүн жетекчилери кайсы маалыматтын коомчулукка жетээрин аныктоочу борбордук башкарып туруучу (gatekeeper) кызматында болушат. Санариптик платформалаштыруу бул механизмди жойгон жок, бирок жаңы акторлорду кошту.

Бүгүн маалыматтын коомчулукка жетишин таасир эткен акторлордун арасында:

• издөө системалары,
• социалдык медиа алгоритмдери,
• маалымат чогултуучулар,
• персоналдаштыруу системалары,
• жарнама технологиялары,
• колдонуучу жүрүм-турум маалыматтары

бар.

Санариптик Паноптикон деген эмне?

Санариптик паноптикон, классикалык Паноптикондогу үзгүлтүксүз байкоо логикасынын тармакка туташкан жана маалыматка негизделген чөйрөгө көчүрүлгөн; колдонуучулар гана байкалбай, ошондой эле издөө тарыхы, чыкылдатуулары, жайгашкан жайлары, көрүү адаттары жана өз ара аракеттенүүлөрү аркылуу өлчөнгөн, классификацияланган, болжолдонгон жана алгоритмдик түрдө башкарылган байкоо системасы.

Бентамдан Фуко чейин Паноптикон

Джереми Бентам 18-кылымдын аягында иштеп чыккан Паноптикон, борбордук көзөмөл мунарасынан адамдарды үзгүлтүксүз байкоо жүргүзүүгө негизделген архитектуралык модель болуп саналат.

Бул түзүмдүн өзгөчөлүгү – байкалган адам ошол учурдун өзүндө чындап байкалгысы келеби же жокпу дегенин эч качан так биле албайт.

Мишель Фуко кийинчерээк Паноптиконду жөн гана абак архитектурасы деп эмес, заманбап коомдогу дисциплинардык бийликтин иштешин түшүндүргөн жалпы модель катары талдаган.

Физикалык байкоодон алгоритмдик жетекчиликке

Санариптик чөйрөдө байкоо эми физикалык мейкиндикке байланыштуу эмес.

Колдонуучулардын:

• издөө тарыхы,
• басуу жүрүм-туруму,
• жайгашкан жери тууралуу маалымат,
• байкоо адаттары,
• жактыруулары,
• бөлүшкөн мазмундары,
• санариптик тандоолору

ар кандай маалымат тутумдарында сакталышы жана анализделиши мүмкүн.

Макаланын ыкмасына ылайык, бул абал көзөмөлдүн функциясын өзгөртөт. Санариптик система эми адам эмне кылып жатканын гана көрбөйт; келечекте эмне кылаарын алдын ала божомолдоп, анын жүрүм-турумун багыттоого аракет кыла алат.

Классикалык Паноптикон менен Санариптик Паноптикон ортосундагы негизги айырма эмнеде?

Классикалык Паноптикон борборлоштурулган физикалык байкоо структурасына таяна турган болсо, санариптик паноптикон таркатылган, автоматтык жана маалыматка негизделген тармактар аркылуу иштейт; санариптик колдонуучу ошол эле учурда байкалган адам да, басуулар, бөлүшүүлөр жана өз ара аракеттенүүлөр менен системаны үзгүлтүксүз маалымат менен камсыз кылган активдүү катышуучу да болуп саналат.

Журналистикадагы жаңы gatekeeping

Салттуу журналистикада gatekeeping (шамалдап айтуу) кайсы окуялар кабарга татыктуу экенин редакциялык тандоо жана коомго сунуштоо болуп саналат.

Санарип чөйрөдө бул процесс улантат; бирок алгоритмдик көрүнмөчүлүк жаңы gatekeeping катмарын түзөт.

Журналист коомчулук үчүн өтө маанилүү жана текшерилген изилдөөнү даярдай алат. Анын коомчулукка жетиши азыркы учурда гана редакциялык чечимге көз каранды эмес. Контенттин издөө, сунуштоо жана платформа рейтинги механизмдеринде да көрүнүктүү болушу керек.

Редакциялык баа жана алгоритмдик баа

Мақала бул эки баа берүү системасы милдеттенме түрдө бири-бирине каршы эмес экенин белгилейт. Маселе алгоритмдик натыйжалуулук критерийлери редактордук баадан алдыга чыкканда пайда болот.

Алгоритмдик Баа менен Редактордук Баа Эмне үчүн Сүрүшкөнгө Түшүшү Мүмкүн?

Редактордук баа тактыкка, контекстке, булактын ишенимдүүлүгүнө жана коомдук пайдага сыяктуу журналисттик критерийлерге негизделсе, алгоритмдик баа көбүнчө чыкылдатуу, көрүү, бөлүшүү, комментарий жана колдонуучуну кармоо убактысы сыяктуу өлчөнө турган жүрүм-турум метрикалары менен калыптанат; экинчи система биринчи системадан өтө баштаганда коом үчүн маанилүү болгону менен төмөн өз ара аракеттешүүчү жаңылыктардын көрүнбөй калышы коркунучу пайда болот.

Чыкылдатуу экономикасы жана жаңылыктын товардай болушу

Санариптик медиа экономиканын негизги динамикаларынын бири – көңүл экономикасы. Адамдардын көңүлү чектелген булак болгондуктан, медиа уюмдар көбүрөөк көрүнүү жана өз ара аракет түзүү басымында турушат.

Берилген жаңылыктын баасы тактыгы же коомго берген маалыматы менен эмес, ал алган чыкылдатуулардын саны менен өлчөнсө, журналистиканын коомдук мааниси критерийлери өзгөрүшү мүмкүн.

Сенсациялуу, коркуу жаратары, козутуучу, ачууландыруучу же бөлүп-жаруучу мазмун көбүрөөк өз ара аракет түзө алат жана өз ара аракетти оптималдаштырууга негизделген системаларда түзүмдүк артыкчылыкка ээ болушу мүмкүн.

Булак бул жерде алгоритмдердин өзүнчө "жаман" мазмунду тандай турганын даана айта элек. Ал так эсептелген түзүмдүк тезис сунуштайт: Максималдуу өз ара аракеттешүүнү көздөгөн оптимизация тутуму менен коомчулук пайдасына кызмат кылган журналистика бирдей нормативдик максатка ээ эмес.

Маалыматтын тартибсиздиги

Макала “fake news«» түшүнүгү санариптик маалымат чөйрөсүндөгү бардык көйгөйлөрдү түшүндүрүү үчүн жетишсиз экенин баса белгилейт.

Уордл жана Дерахшандын алкагы үч түрдүү маалымат бузулушунун түрүн айырмалайт.

Туура маалымат да маалымат тартибсиздигинин бөлүгү болобу?

Ооба.Malinformationкатегориясы, маалыматтын фактылык жактан туура болгонуна карабастан, контекстинен ажыратылып, тандап көрсөтүлүп же айрым адамдарга зыян келтирүү максатында колдонулуп, жаңылыш же зыяндуу байланыш түзө аларын билдирет.

Ошондуктан медиа этикада болгону "Бул туурабы?" деген суроо жетишсиз.

Булагы боюнча төмөнкү суроолор да берилиши керек:

• Булактын ким экенин суроо керек?
• Маалымат кайсы контекстте өндүрүлгөн?
• Аны ким жайылтты?
• Кайсы максатта жайылды?
• Эмне көрүнүктүү кылынды?
• Эмне көрүнбөй калды?
• Байланыш коомдук пайдага кызмат кылып жатабы?

Кабардын онтологиялык кризиси

Онтология — бар болуунун жана жашоонун табиятын изилдеген философиялык тармак. Изилдөө журналистика чөйрөсүнөн төмөнкү суроону берет:

Кабарды кабар кылган негизги өзгөчөлүктөр эмнелер?

Салттуу журналистикада мунун ичинен:

• фактылар менен тастыкталган байланыш,
• булакты текшерүү,
• контекстке салуу,
• коомдук маанилүүлүк,
• редактордук жоопкерчилик

катары аныкталышы мүмкүн.

Санарип платформалашуу бул шарттарды толугу менен жок кылбайт, бирок алардын үстүнө экинчи бир режимди кошот: көрүнүктүүлүк режими.

Бир кабар толугу менен чын болушу мүмкүн, бирок көрүнбөй калышы мүмкүн. Андан башка фактылык жактан алсыз же адаштырган башка бир мазмун жогорку алгоритмдик өз ара аракеттешүү аркылуу миллиондогон адамдарга жетиши мүмкүн.

Кабардын “Онтологиялык кризиси” Эмне Мааниге Эгедир?

Кабардын онтологиялык кризиси, кабар менен чындык арасындагы байланыш толугу менен жоюлду дегенди билдирбейт; текшерүүгө мүмкүнчүлүктүүлүк, булак контролу жана коомдук пайда сыяктуу кабардын негизги бар болуу шарттары жай бара-бара платформа көрүнүктүүлүгү, өз ара аракеттешүү жана экономикалык баалоо өлчөмдөрүнө баш ийүүсү дегенди билдирет.

Жаңы суроолор

Ыктык булагы санарип доордо медианын этикасы төмөнкү суроолорду системалуу түрдө суроого тийиш экенин керектейт деп айтат:

• Бул маалымат эмнеге көрүнүп калды?
• Эмне үчүн так ушул учурда жайылтылды?
• Ким тандады?
• Кайсы алгоритмдик же экономикалык механизм чоңойтту?
• Бир убакта кайсы маалыматтар көрүнбөй калды?

Пост-чындык жана жалпы чындык

Макалаpost-truthтүшүнүктү буюмчул реалдуулук эми жок деп түшүндүрбөйт.

Көбүрөөк чектелген маселе — текшериле турган фактылар коомдун пикирине эмоцияларга, идентификацияга жана жеке ишенимдерге жараша таасиринин жумшарышы.

Алгоритмдик персоналдаштыруу жана резонанс бөлмөлөрү ар кандай социалдык топтордун бири-биринен маанилүү деңгээлде башка маалымат чөйрөлөрүндө жашоосуна салым кошушу мүмкүн.

Хабермастын коомдук мейкиндигине карата көз каранына шилтеме менен иштер, демократиялык талкууга жок дегенде жалпы фактылык база керектигин кепилдейт.

Маалыматтын тартиби жоктугу бул жалпы негизди эскирте алат.

Жасалма интеллект журналистикага эмне алып келет?

Иш жасалма интеллекттин жаңылыктарды чыгарууда, маалыматтарды талдоодо, баш сөз жазууда, мазмунду кыскартууда, персоналдаштырууда жана таратууда маанилүү мүмкүнчүлүктөрдү сунуш кыларын тааныбайт.

Бирок беш негизги этикалык көйгөйлөр артыкчылыктуу түрдө чыгарылууда.

1. Булак ачыктыгы

Мазмун адам журналисти, автоматтык система же адам-АИ кызматташуусу менен даярдалганын мүмкүн болгон өлчөмдө ачык болушу керек.

2. Маалыматтын жакындыгы

АИ системалары окутуу маалыматтарындагы алдын ала жыйынтыктоо, кемчилик жана өкүлчүлүк маселелерин кайталаган же күчөткөн болушу мүмкүн.

3. Галлюцинация жана текшерүү

Генеративдүү жасалма интеллект жалган булактарды же туура эмес факттык маалыматтарды чыгара алат. Бүл булагын колдонуу ыкмасына жараша, бул адам текшерүүсүн азыраак эмес, көбүрөөк зарыл кылат.

4. Алгоритмдик куруп берүү

Кайсы жаңылыктарды артыкчылык берүү автоматтык системалар тарабынан аныкталганы редакциялык чечимдин мазмунун кыйыр түрдө өзгөртө алат.

5. Жоопкерчилик

Жасалма интеллекттин көмөгү бар система ката маалымат чыгарган учурда жоопкерчилик программалык камсыздоону иштеп чыгуучу, медиа менеджери, редактор жана журналисттердин ортосунда кантип бөлүштүрүлөрү ачык болушу керек.

Жасалма интеллект журналисттин жоопкерчилигин азайтабы?

Жок. Изилдөөнүн ыкмасына ылайык, жасалма интеллект журналистти текшерүү жана эсеп берүүгө милдеттендирүүдөн куткарбайт; тескерисинче, галлюцинация, маалыматтардын тенденциоздугу жана автоматтык көрүнүктүүлүк чечимдери адам редактордук көзөмөлү жана булактарды текшерүү азырынча маанилүү кылат.

Медиа этикасын кайра түзүү

Булак санарип доорунда медиа этикасы жеке журналисттин моралдык жүрүм-турумуна гана кыскара албайт деп божомолдойт.

Этникалык жоопкерчилик көп катмарлуу болуп калды.

Көз карандысыз изилдөөчү журналистика

Иш өз алдынча изилдөөчү журналистиканы цифралык паноптикондун багыттоочу механизмдерине каршы маанилүү эпистемикалык тең салмак элементтеринин бири катары көрөт.

Бирок өз алдынча болуу чоң медиа уюмдарынан тышкаркы жерде гана иштөө дегенди билдирбестигин атайын белгилейт.

Чыныгы журналистиканын өз алдынчалыгы төмөнкү иштер менен байланыштырылат:

• баштапкы булактарга жетүү,
• маалыматтарды жана документтерди кросс-контрольдөө,
• дооматтарды текшерүү,
• кызыкчылыктардын кагылышын изилдөө,
• жаңылыкты жана комментарийди ажыратуу,
• каталарды ачык түрдө оңдоо,
• алгоритмдик көрүнүктүүлүк үчүн чындыкты тебелебөө.

Ошентип, булак институттук өз алдынчалыкты эпистемикалык өз алдынчалыктан ажыратып көрсөтөт.

Эгемендүү журналист болуу жалгыз медиа мекемеден көз карандысыз болуу дегенди билдиреби?

Жок. Иштөө боюнча көз карандысыздык негизинен эпистемикалык жана редактордук сапат катары каралат; журналист институционалдык жактан көз карандысыз болсо да, текшерүүнү токтото алат, тескерисинче, чоң медиа компаниясында иштеген кабарчы күчтүү редактордук стандарттар жана текшерүү дисциплинасы аркылуу эгемендүү журналистика жүргүзө алат.

Иштөө ыкмасы жана жыйынтыктары

Изилдөө ыкмасы

Иш эмпирикалык талаа изилдөөсү эмес. Бул сапаттуу жана түшүнүктүк адабиятты караган нормативдик анализди колдонет.

Түшүнүктүк алкак төрт негизги оскуда турат:

1. Паноптикон жана дисциплинардык бийлик,
2. санариптик көзөмөл жана алгоритмдик башкаруу,
3. маалыматтын тартибсиздиги жана дезинформация,
4. кабарларга эпистемологиялык жана онтологиялык статус.

Негизги теориялык булактар

Иштин негизги жыйынтыктары

1. Санариптенүү кабар өндүрүүнү эмес, кабардын көрүнүү шарттарын да өзгөрткөн.
2. Алгоритмдер жаңы «шлюз сакчылары» (gatekeeper) ролуна айланган.
3. Редакциялык баа менен алгоритмдик баа арасында структуралык чыңалуу пайда болушу мүмкүн.
4. Маалыматтын тартибсиздиги болгону жалган маалыматтан гана түзүлбөйт; чыныгы маалымат дагы контексттен ажыратылып зыяндуулукка айланышы мүмкүн.
5. Мединенин онтологиялык кризиси — текшерүүгө мүмкүн болгон чындыктын мамилеси көрүнүктүүлүктүн режими алдында боло башташы.
6. Жасалма интеллект колдоого алынган журналистика адам текшерүүсүн жок кылбайт.
7. Массалык маалымат каражаттарынын этикасы эми жеке журналисттик этикадан кеңири, платформа жана алгоритм жоопкерчилигин камтыган эпистемикалык жоопкерчилик талаасы катары каралышы керек.
8. Көз карандысыз иликтөөчү журналистика маалыматтын тартибсиздигине каршы маанилүү тең салмак элемент болушу мүмкүн.

Изилдөө колдогон комментарий

Макала санариптик журналистикада этикалык маселелердин болгону туура же туура эмес контент түзүүдөн гана турган жоктугу жөнүндө күчтүү концептуалдык аргументти коюп жатат. Жаңылыктын көрүнүктүүлүгүн аныктаган платформа дизайны, алгоритмикалык рейтинг жана экономикалык стимулдар да этикалдык баалоого кошулушу керек деп бекем айтылат.

Изилдөөнүн колдобогон пикири

• Белгилүү бир социалдык медиа алгоритминин журналистикага канча пайыз таасир тийгизгендиги өлчөнгөн эмес.
• Платформалардын калаа менен жалган жаңылыктарды тандагандыгы далилденген эмес.
• Clickbait контенттер бардык платформаларда системалуу түрдө көбүрөөк жайгандыгына өзгөчө эксперимент жасалган эмес.
• Санариптик паноптикон формалдык түрдө өлчөнгөн же эмпирикалык түрдө калибрленген модель эмес.
• AI журналистикасынын жалпы адам журналистикасынан көбүрөөк туура эместиги көрсөтүлгөн эмес.
• Көз карандысыз журналистиканын бардык учурларда корпоративдик журналистикадан көбүрөөк ишенимдүү экени айтылган эмес.

Санариптик журналистиканын этикасындагы беш негизги принцип кандай?

Изилдөөнүн жыйынтык бөлүмүндө санариптик журналистиканын этикасы үчүн беш негизги принцип баса белгиленет: текшерүүгө болот жана тактык, саясий-экономикалык-алгоритмдик басымдардан көз карандысыздык, булак жана ыкмадагы ачыктуулук, каталар үчүн жоопкерчилик жана кабар баасын чыкылдатуу баасынан бөлүп турган коомдук пайдалуулук принциби.

Беш негизги принцип

1. Тактык: Негизги критерий өз ара аракеттешүү эмес, текшерүүгө боло тургандык болушу керек.
2. Көз карандысыздык: Журналистика саясий, экономикалык жана алгоритмдик басымдардан көз карандысыз болушу керек.
3. Ачыктуулук: Булагдар, ыкмалар, кызыкчылык кагылышуулары жана тиешелүү AI куралдар баяндалышы керек.
4. Байкоо жүргүзүү боюнча жоопкерчилик: Катачылыктар кабыл алынып, түзөтүлүп, коомчулук алдына жоопкерчилик алынышы керек.
5. Коомдук пайдалуулук: Маалыматтык баалуулук чыкылдатуу баалуулуктан концептуалдык жактан ажыратыла тургандай болушу керек.

ыкмалык чектөөлөр

Изилдөөнүн негизги чектөөсү эмпирикалык тастыктоону камтыбайт. Алгоритмдик көрүнүчтүүлүк, платформа таасири же колдонуучу жүрүм-туруму сандык түрдө өлчөнбөйт.

Экинчи, “санарип паноптикон” кең жана метафорикалык түшүнүк болуп саналат. Буга кошумча булак Бентамдын физикалык Паноптикон моделинин санарип көчүрмөсү эместигин атайын белгилейт.

Үчүнчү, ар кандай платформалардын алгоритмдик түзүмдөрү, модерация саясаттары жана бизнес моделдери боюнча кеңири салыштыруу жүргүзүлбөйт.

Төртүнчүсү, AI журналистикасына байланыштуу этикалык тобокелдиктер теориялык деңгээлде талкууланат, конкреттүү модель көрсөткүчтөрү же ката пайызы анализделбейт.

Булак жана ыкма эскертүүсү

Оригинал аталышы:Media Ethics in the Era of the Digital Panopticon: Information Disorder and the Ontological Crisis of Journalism

Автор: Закир Кая.

Кесиптик идентификация: Independent Researcher, Journalist, and Author.

Изилдөө чөйрөлөрү: Communication, Media Ethics, Journalism, Philology, Digital Culture.

ORCID: 0009-0002-8035-2147.

JEL: L82, D83, Z13.

Булак түрү: Концептуалдык жана нормативдик медиа этикасы изилдөөсү.

Ыкмасы: Сапаттык жана концептуалдык адабиятты кароого негизделген нормативдик анализ.

Рецензиялоо: Булак текстинде рецензияланган басылма статусуна байланыштуу так маалымат берилген эмес.

DOI: Макаланын өзүна таандык DOI булакта көрсөтүлгөн эмес.

Негизги булактар: Бентам, Фуко, Хабермас, Хан, Зубофф, Уордл жана Дерахшан, Диакопулос жана Колиска, Айретон жана Посетти менен Паик.

Методдук чектөө: Изилдөө уникалдуу платформа маалыматын, алгоритм көзөмөлүн, колдонуучу тажрыйбасын же сандык медиа контентин талдоону түзбөйт. Натыйжалары теориялык, этикалык жана концептуалдык баалоолор болуп саналат.