Жасалма интеллектти (AI) башкаруу (yönetişim) талкууларында көбүнчө төмөнкүдөй айырмачылык (ayrım) алдыңкы планга чыгат: Бир текст юридикалык (hukuken) жактан милдеттүүбү (bağlayıcı mı) же ыктыярдуу (gönüllü) принцип документиби? Бул айырма маанилүү; бирок изилдөө анын жалгыз өзү жетишсиз экенин көрсөтөт. Анткени тексттин юридикалык макамы (hukukî statüsü) менен анын сүйлөмдөрүнүн лингвистикалык (dilsel) жактан аткарган кызматы (iş) бирдей нерсе эмес.

Жөнгө салуучу жобо (düzenleme) юридикалык жактан милдеттүү болушу мүмкүн; бирок анын ичиндеги кээ бир бөлүмдөр буйрук (emir) берүүгө караганда түшүндүрүү, негиздөө (gerekçelendirme) же багыт берүү (yönlendirme) функциясын аткарышы мүмкүн. Тескерисинче, юридикалык жактан ыктыярдуу болгон сектордук кодекс (sektör kodu), компаниялардын “биз муну жасайбыз”, “буга милдеттенебиз” деген сыяктуу сөздөрү менен күчтүү өзүн-өзү милдеттендирүү (öz-bağlama) тилин түзүшү мүмкүн. Ушул себептен улам изилдөө AI башкаруу тексттериндеги “legal force”, башкача айтканда укуктук күч менен “speech-act force”, б.а. кептик-аракет (konuşma edimi) күчүнүн ортосундагы айырманы карайт.

Негизги табылга (ana bulgu) төмөнкүдөй: ЕБнин (Европа Биримдигинин) жоболорундагы (düzenlemelerindeki) негиздөө (gerekçe) бөлүмдөрү милдеттүү беренелерге (bağlayıcı maddelere) караганда жумшагыраак (daha yumuşak) модалдык тилди колдонот жана кээ бир жагынан soft law (жумшак укук) документтерине жакындайт. Буга каршы сектор (sektör) тарабынан кол коюлган AI кодекстери буйрук ыңгайына (emir kipine) эмес, милдеттенме (taahhüt) тилине таянат. Башкача айтканда, AI башкаруусунда күч (güç) бир гана “shall / милдеттүү (zorundadır)” сыяктуу буйрук берген беренелерде гана эмес, “will / жасайбыз (yapacağız)” жана “commit to / милдеттенебиз (taahhüt ederiz)” сыяктуу өзүн-өзү милдеттендирген (öz-bağlayıcı) сөз айкаштарында да байкалат.

Көйгөй эмнеде?

Жасалма интеллектти (AI) башкаруу (yönetişimi) тез көбөйгөн документтер ааламын жаратты. EU AI Act сыяктуу милдеттүү (bağlayıcı) жоболор, GDPR сыяктуу мурунку маалыматтарды коргоо (veri koruma) тексттери, АКШнын президенттик документтери, NIST алкактары (çerçeveleri), OECD принциптери, G7 Hiroshima процесси, сектордун ыктыярдуу (gönüllü) милдеттенмелери жана General-Purpose AI Code of Practice сыяктуу аралаш (karma) структуралар бир эле мейкиндикте катарлаш (yan yana) турушат.

Бул тексттерди түшүнүү үчүн көп учурда “hard law” жана “soft law” айырмасы колдонулат. Hard law (катуу укук), юридикалык жактан милдеттүү болгон жоболорду билдирет. Soft law (жумшак укук) болсо түздөн-түз милдеттүү болбогон принцип, колдонмо (rehber), алкак (çerçeve) же ыктыярдуу милдеттенме (gönüllü taahhüt) тексттерин билдирет. Бирок бул экилик айырма тексттин ичиндеги тилдин кандайча иштей тургандыгын ар дайым эле түшүндүрө бербейт.

Мисалы, ЕБ жобосунун (düzenlemesinin) беренелери милдеттүү милдеттенмелерди (bağlayıcı yükümlülükler) коюшу мүмкүн. Бирок ошол эле тексттин башындагы негиздөөчү абзацтары (gerekçe paragrafları), милдеттенме жүктөө ордуна жобонун (düzenlemenin) логикасын түшүндүрүшү мүмкүн. Бул бөлүмдөр бир эле укуктук инструменттин (hukuki aracın) ичинде жайгашса да, сүйлөмдөрдүн аткарган кызматы (işi) башкача.

Ошол сыяктуу эле, сектордук (sektör) компаниялар тарабынан кол коюлган ыктыярдуу AI кодекстери классикалык мааниде мыйзам (yasa) болбошу мүмкүн. Бирок компаниялар “милдеттенебиз” (taahhüt ediyoruz) же “буну жасайбыз” (şunu yapacağız) дегенде, алар лингвистикалык жактан өздөрүн коомчулуктун (kamu) алдында милдеттендирген (bağlayan) кептик-аракет (konuşma edimi) жаратышат. Бул буйрук (emir) алуудан айырмаланат; бирок баары бир жөнгө салуучу күч (düzenleyici güç) жаратат.

Изилдөөнүн негизги суроосу ушул чекиттен чыгат: AI башкаруу тексттериндеги юридикалык (hukuki) милдеттүүлүк менен лингвистикалык (dilsel) милдеттүүлүк канчалык деңгээлде дал келет (örtüşür), кайсы жерде ажырайт (ayrışır)?

Метод эмнени сунуштайт?

Изилдөө AI башкаруу документтерин кептик-аракет теориясы (konuşma edimi kuramı / speech-act theory) жана модалдык талдоо (modalite analizi) менен карайт. Кептик-аракет теориясы сүйлөмдөр бир гана маалымат бербестигин; ошондой эле буйрук берүү, милдеттенүү (taahhüt etme), жарыялоо (ilan etme), түшүндүрүү же сезимди (duygu) билдирүү сыяктуу иштерди жасай турганын кабыл алат.

Бул алкакта тексттеги сүйлөмдөр беш негизги категория боюнча бааланат: assertive (ырастоочу), directive (багыттоочу/буйрук), commissive (милдеттендирүүчү), expressive (экспрессивдүү/сезим билдирүүчү) жана declaration (декларативдүү/жарыялоочу). Assertive сүйлөмдөр кырдаалды түшүндүрөт же маалымат берет. Directive сүйлөмдөр бирөөгө эмне кылуу керектигин айтат. Commissive сүйлөмдөр - бул сүйлөөчү өзүн келечектеги аракетке милдеттендирген (bağladığı) убадалар (taahhütler). Declaration сүйлөмдөр институционалдык (kurumsal) ыйгарым укук менен жаңы юридикалык (hukuki) же институционалдык кырдаал жаратат. Expressive сүйлөмдөр болсо таануу (tanıma), канааттануу (memnuniyet) же баалуулук билдирүү (değer beyanı) сыяктуу экспрессивдүү (ифаделик) функцияларды алып жүрөт.

Изилдөөдө ошондой эле модалдык күч (modal güç) да каралат. Модалдык күч сүйлөмдүн канчалык мажбурлоочу (zorlayıcı) же жумшак милдеттенмени кура турганын көрсөтөт. Мисалы, “shall” (керек) жана “must” (милдеттүү) жогорку милдеттенме (yükümlülük) күчүнө; “should” (жасашы керек / сунуш) орто деңгээлдеги багыттоо (yönlendirme) күчүнө; “may” (мүмкүн), “can” (ала алат) жана “could” (мүмкүнчүлүк) төмөнкү уруксат (izin) же ыктымалдык күчүнө ээ.

Автор 19 AI башкаруу документинен турган корпус (korpus) курат. Бул корпуста милдеттүү (bağlayıcı) жоболор (düzenlemeler), сектордун ыктыярдуу (gönüllü) милдеттенмелери, принцип документтери, этикалык колдонмолор (etik rehberler), операциялык алкактар (operasyonel çerçeveler) жана чечмелөөчү (yorumlayıcı) колдонмолор бар. Тексттер сүйлөм деңгээлинде иштетилет; ар бир сүйлөм кептик-аракет классы (konuşma edimi sınıfı) жана модалдык күчү боюнча эрежелерге негизделген, текшерилүүчү (denetlenebilir) классификатор (sınıflandırıcı) менен белгиленет (etiketlenir).

Маанилүү методологиялык тандоо - бул ЕБ (Европа Биримдиги) жоболорунун (düzenlemelerinin) негиздөөчү бөлүмдөрү (gerekçe bölümleri) менен милдеттүү беренелеринин (bağlayıcı maddelerinin) өзүнчө талданышы. Ошентип, бир эле укуктук тексттин ичинде ар кандай лингвистикалык аймактар (dilsel bölgeler) бар же жок экендиги текшерилет.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Изилдөөдө классикалык мааниде математикалык модель же физикалык формула жок. Бирок корпустук талдоо пропорциялар (oranlar), модалдык күч орточо маанилери (modal güç ortalamaları) жана эффекттердин өлчөмү (etki büyüklükleri) аркылуу жүргүзүлөт. Ошондуктан төмөндөгү MathJax блоктору изилдөөдөгү өлчөө логикасын жөнөкөй жана CMSке шайкеш көрсөтүү үчүн даярдалган.

Биринчи негизги өлчөм (ölçü) белгилүү бир кептик-аракет (konuşma edimi) түрүнүн 10 000 сөзгө карата канчалык топтолгонун (yoğunlaştığını) көрсөтөт. Бул ар кандай узундуктагы документтерди салыштырууга (karşılaştırılabilir) мүмкүн кылат.

Модалдык күч (Modal güç) сүйлөмдө колдонулган милдеттенме же уруксат берүүчү модалдык сөз айкаштарынын (modal ifadelerin) күчүн өлчөө үчүн төмөнкү, орто жана жогорку тилкелерде (bantlarda) каралат. Изилдөөнүн логикасын жөнөкөй түрдө төмөнкүчө көрсөтсө болот:

Бул шкала менен “may / can” (мүмкүн/уруксат) сыяктуу төмөнкү күчтөгү сөз айкаштары 1ге, “should” (сунушталат) сыяктуу орточо деңгээлдеги багыттоолор 2ге, “shall / must” (милдеттүү) сыяктуу жогорку милдеттүү сөз айкаштары 3кө жакын деп эсептелет.

Изилдөөнүн негизги бөлүнүү (ayrışma) ырастоосун (iddiası) төмөнкүдөй жалпылоого болот:

Бул туюнтма изилдөөдө түзмө-түз (birebir) формула катары берилген эмес; негизги идеяны жөнөкөйлөтүү үчүн даярдалган редактордук корутунду (özetlemedir). Юридикалык жактан милдеттүү болгон текст анын ар бир сүйлөмүндө бирдей деңгээлде буйрук (emir) бербейт; юридикалык жактан ыктыярдуу (gönüllü) текст да лингвистикалык жактан (dilsel olarak) күчтүү милдеттенмелерди (taahhütler) камтышы мүмкүн.

ЕБ (Европа Биримдиги) жоболору (düzenlemeleri) үчүн изилдөө логикасы төмөнкү айырмачылыкты алдыңкы планга чыгарат:

Бул жөнөкөй көрсөтмө негиздөө бөлүмдөрү (gerekçe bölümleri / recitals) менен милдеттүү беренелер (bağlayıcı maddeler / operative articles) бир эле юридикалык тексттин ичинде ар кандай тилдик күчтү алып жүрүшү мүмкүн экенин түшүндүрөт.

Сектор (Industry) тарабынан кол коюлган AI кодекстери үчүн негизги байланыш (ilişki) төмөнкүчө жалпылынышы мүмкүн:

Башкача айтканда, бул тексттерде жөнгө салуучу (düzenleyici) иш көбүнчө сырттан буйрук берүү (emir verme) жолу менен эмес, компаниялардын өздөрүн коомчулуктун (kamu) алдында белгилүү бир аракеттерге (eylemlere) милдеттендирүүсү (taahhüt etmesi / commissive) аркылуу ишке ашат.

График, Таблица жана Схеманын Негизги Билдирүүсү

Натыйжалардын негизги билдирүүсү AI башкаруу (yönetişim) тексттерин бирдиктүү сызыкта "жумшак укуктан" (soft law) "катуу укукка" (hard law) карай тизүүгө болбой турганын көрсөтөт. Тексттер көбүнчө ар кандай кептик-аракет (konuşma edimi) профилдери менен топтошот (kümelenir). Милдеттүү (Bağlayıcı) мыйзамдар, сектордун милдеттенмелери жана принцип документтери өзүнчө лингвистикалык аймактарды (dilsel bölgeler) түзөт.

Soft law жана hard law салыштыруусу кээ бир күтүлгөн айырмачылыктарды көрсөтөт. Милдеттүү жоболордо (bağlayıcı düzenlemelerde) directive (буйрук/багыттоо) жана declaration (жарыялоо/декларация) интенсивдүүлүгү (yoğunluğu) жогору болот. Башкача айтканда, бул тексттер көбүрөөк милдеттенмелерди жүктөйт жана көбүрөөк институционалдык (kurumsal) кырдаалды (durum) жаратат. Милдеттүү эмес принциптерде жана колдонмо (rehber) тексттерде болсо түшүндүрүүчү, баяндоочу (anlatıcı) жана негиздөөчү assertive сүйлөмдөр басымдуулук кылат.

Бирок эң таң калыштуу (çarpıcı) натыйжа ЕБ (Европа Биримдиги) жоболорунун (düzenlemelerinin) ички түзүмүндө пайда болот. EU AI Act жана GDPR сыяктуу жоболордо негиздөө (gerekçe / recitals) бөлүмдөрү милдеттүү беренелерге (bağlayıcı maddelere) караганда алда канча жумшак модалдык күчтү (modal güç) алып жүрөт. Негиздөө бөлүмдөрү “should” (керек/сунуш) сыяктуу орто деңгээлдеги багыттоочу (yönlendirme) тилге жакындаса, милдеттүү беренелер “shall” (милдеттүү) сыяктуу жогорку милдеттенме (yükümlülük) тили менен иштейт. Ошондуктан бир эле жобонун ичинде эки башка тил режими бар: түшүндүргөн жана багыттаган негиздөө тили; буйрук берген жана институционалдык натыйжаларды жараткан берене тили.

Бул айырма маанилүү, анткени бүтүндөй жобо (düzenleme) үчүн бирдиктүү модалдык күч орточосун (modal güç ortalaması) алуу чындыкты (gerçeği) бүдөмүктөйт (bulanıklaştırır). Негиздөөлөр жана берене бөлүмдөрү чогуу орточолонгондо (ortalandığında), милдеттүү беренелердин катуулугу төмөн көрүнөт; ал эми негиздөөлөрдүн жумшактыгы болгонунан жогору көрүнөт. Ушул себептен изилдөө укуктук тексттерди бөлүм (bölüm) деңгээлинде ажыратуу (ayrıştırılması) керектигин жактайт.

Сектор (Industry) тарабынан кол коюлган AI кодекстеринде (kodlarında) башкача сүрөттөлүш пайда болот. Бул тексттерде “компаниялар муну жасайт” же “кол коюучулар муну милдеттенет (taahhüt eder)” сыяктуу commissive (милдеттендирүүчү) түзүмдөр абдан интенсивдүү. Буга каршы түз (doğrudan) directive (буйрук) интенсивдүүлүгү төмөн. Бул ыктыярдуу AI милдеттенмелери классикалык буйрук тили (emir dili) менен эмес, өзүн-өзү милдеттендирүү (öz-bağlama) тили менен жөнгө салуучу таасирди (düzenleyici etki) өндүрүүгө аракет кылып жатканын көрсөтөт.

Топтоо (Kümeleme / Clustering) визуалы 19 документтин үч негизги аймакта топтолгондугун көрсөтөт. Милдеттүү мыйзамдар бир топко (kümeye), сектор кол койгон милдеттенме (taahhüt) тексттери экинчи топко, ал эми принциптер жана операциялык алкак документтери үчүнчү топко жайгашат. Бул көрүнүш AI башкаруу (yönetişim) тексттеринин юридикалык статусу боюнча гана эмес, лингвистикалык функцияларына (dilsel işlevlerine) жараша да бөлүнгөндүгүн колдойт.

Эксперименттер кандайча жасалган?

Изилдөө лабораториялык эксперимент жүргүзбөйт; ал корпуска негизделген (korpus tabanlı) укуктук-лингвистикалык (hukuk-dilbilim) талдоосун жүргүзөт. Корпус 19 АКШ, ЕБ жана өкмөттөр аралык AI башкаруу документинен турат. Булардын ичинде үч милдеттүү (bağlayıcı) мыйзам (statute) бар: EU AI Act, GDPR жана Colorado AI Act. Башка документтер сектордун милдеттенмелеринен (sektör taahhütleri), принцип документтеринен, этикалык колдонмолордон, операциялык алкактардан жана чечмелөөчү (yorumlayıcı) документтерден турат.

Тексттер сүйлөм деңгээлинде ажыратылат (ayrıştırılır). Өтө кыска же өтө узун сүйлөмдөр, таблица жана барак калдыктарын азайтуу үчүн чыпкаланат (elenir). Акыркы талдоо корпусу 8 253 сүйлөмдөн жана 259 624 токенден (сөздөн) турат.

Кептик-аракет (Konuşma edimi) классификациясы үчүн эрежеге негизделген (kural tabanlı) жана парсер колдогон (parser destekli) система колдонулат. Бул тандоо маанилүү; анткени изилдөө классификациянын текшериле турган (denetlenebilir) жана түшүндүрүлө турган (açıklanabilir) болушун каалайт. Ар бир сүйлөмдүн кайсы эреже менен кайсы класска киргенине байкоо жүргүзүүгө болот. Колдонулган класстар: assertive, directive, commissive, expressive жана declaration катары аныкталат.

Классификатор (Sınıflandırıcı) 300 сүйлөмдүк адам тарабынан белгиленген алтын стандарттуу тандалма (altın standart örneklem) менен тастыкталат (doğrulanır). Эки көз карандысыз лингвист тандалманы белгилешет жана жогорку деңгээлдеги макулдашууга (uyum) жетишилет. Классификатор жалпысынан 0,855 macro-F1 маанисине жетет; commissive классында болсо F1 мааниси 0,940 катары билдирилет. Бул изилдөөнүн сектордук кол коюлган документтердеги милдеттенме тили (taahhüt dili) табылгасынын (bulgusunun) классификатордун катасына (hatasına) каршы салыштырмалуу туруктуу (dayanıklı) экенин көрсөтөт.

Статистикалык талдоодо параметрдик эмес (parametrik olmayan) методдор колдонулат. Мунун себеби документтердин санынын аздыгы жана кээ бир кептик-аракет (konuşma edimi) түрлөрүнүн көптөгөн документтерде нөлгө жакын интенсивдүүлүктү (yoğunluk) көрсөтүшү. Эффекттин өлчөмү (Etki büyüklüğü) үчүн Cliff’s delta колдонулат; p-маанилери (p-değerleri) жана Benjamini-Hochberg коррекциялары колдоочу катары берилет.

Натыйжалар эмнени көрсөтүп турат?

Биринчи натыйжа, классикалык soft law / hard law айырмачылыгынын AI башкаруу документтерин түшүндүрүү үчүн өтө орой (kaba) калышы мүмкүн экенин көрсөтөт. Милдеттүү (Bağlayıcı) жоболор жалпысынан көбүрөөк буйрук (emir) жана институционалдык (kurumsal) аныктаманы камтыйт; бирок бул айырма тексттин кайсы бөлүгүнө каралганына жараша өзгөрөт.

Экинчи натыйжа - ЕБ жоболорундагы негиздөө (gerekçe / recitals) бөлүмдөрү менен милдеттүү беренелердин (maddelerin) ар кандай лингвистикалык (dilsel) күчкө ээ экендиги. Негиздөө бөлүмдөрү ошол эле жобонун беренелерине (maddelerine) караганда soft law документтерине окшош модалдык профилди көрсөтөт. Бул юридикалык жактан милдеттүү тексттин ичинде прагматикалык (pragmatik) жактан жумшагыраак (daha yumuşak) түрчө (alt tür) болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Үчүнчү натыйжа, сектор тарабынан кол коюлган AI кодекстеринин (kodlarının) commissive-dominant (милдеттенме-басымдуу) структураны (yapı) көрсөтүшү. Бул тексттерде жөнгө салуучу иш "муну кылышыңар керек" деген бийликтин (otorite) тили менен эмес; "биз муну жасайбыз / милдеттенебиз" деген өзүн-өзү милдеттендирүүчү (öz-bağlayıcı) тил менен жүрөт. Бул ыктыярдуу милдеттенмелердин (gönüllü taahhütlerin) лингвистикалык жактан (dilsel olarak) алсыз болуусу шарт эмес экенин көрсөтөт.

Төртүнчү натыйжа - directive жана commissive күчтөрдүн тескери багытта (ters yönde) ажырашы. Милдеттүү (Bağlayıcı) мыйзамдарда буйрук (emir) жана милдеттенме (yükümlülük) тили күчөгөндө, сектордук кол коюлган тексттерде түз буйрук (doğrudan emir) азайып, милдеттенме (taahhüt) тили көбөйөт. Бул жөнгө салуучу (düzenleyici) күчтүн сырткы (dışsal) буйруктан гана эмес, коомдук (kamusal) милдеттенмеден да өндүрүлүшү (üretilebileceğini) мүмкүн экенин болжолдойт.

Бешинчи натыйжа - AI башкаруу документтеринин кластердик (küme) түзүмү. Корпус жумшактан (yumuşaktan) катууга (serte) карай жөнөкөй сызык (çizgi) болбостон, ар кандай лингвистикалык функция (dilsel işlev) топторуна бөлүнөт. Милдеттүү мыйзамдар, сектордук милдеттенмелер (taahhütler) жана принцип/колдонмо (rehber) документтери ар башка кептик-аракет профилдери (konuşma edimi profilleri) менен аныкталышы (tanımlanabilir) мүмкүн.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Жасалма интеллектти (AI) башкарууда (yönetişiminde) тексттердин укуктук статусуна (hukuki statüsüne) гана кароо жетишсиз. Тексттин "милдеттүү" (bağlayıcı) болушу андагы ар бир сүйлөм бирдей деңгээлде милдеттенме (yükümlülük) түзөт (kurduğu) дегенди билдирбейт. Ошол сыяктуу эле, тексттин "ыктыярдуу" (gönüllü) болушу да анын лингвистикалык жактан алсыз же маанисиз экенин билдирбейт.

Бул айырмачылык өзгөчө EU AI Act сыяктуу чоң жоболорду (düzenlemeleri) окуп жатканда маанилүү. Негиздөө бөлүмдөрү (Gerekçe bölümleri / recitals) жобонун логикасын (mantığını), максаттарын жана чечмелөө алкагын түшүндүрөт; бирок милдеттүү беренелер (bağlayıcı maddeler) менен бирдей лингвистикалык күчтө иштебейт. Ушул себептен улам, жөнгө салуучу тексттин анализинде негиздөө жана берене айырмасы (ayrımı) сакталышы (korunmalıdır) керек.

Сектордун милдеттенмелерине (Sektör taahhütleri) карата да изилдөө маанилүү эскертүүнү (uyarı) сунуштайт. Ири технологиялык компаниялар "милдеттенебиз" (taahhüt ediyoruz) дегенде, бул сөз айкашы (ifade) классикалык мыйзам тили сыяктуу буйрук бербесе да, коомчулуктун (kamu) алдында күтүү (beklenti) жана отчеттуулук (hesap verebilirlik) аймагын жаратат. Мындай тексттер жөнгө салуу (düzenleyici) экосистемасында жөн гана PR (halkla ilişkiler) документи катары эмес, өзүн-өзү милдеттендирген (öz-bağlayıcı) кептик-аракет (konuşma edimi) катары да изилдениши керек.

Укук-лингвистикалык (Hukuk-dilbilim) өңүттөн алганда, изилдөө юридикалык тексттердин эмне кылаары тууралуу суроону дагы да тереңдетет. Бир сүйлөм жөн гана "маалымат берет", "буйрук берет" же "аныктама жасайт" эмес; ал жайгашкан документтин түрүнө, бөлүмүнө жана институционалдык (kurumsal) позициясына жараша ар кандай күчкө ээ болот.

Көңүл буруу пункттары

Биринчи көңүл бура турган жагдай, изилдөөнүн preprint (алдын ала басып чыгаруу) мүнөзүндө экендигинде. Ал рецензиядан (hakem değerlendirmesi) өтпөгөндүктөн метод, классификация жана чечмелөөлөр (yorumlar) келечекте өзгөрүшү мүмкүн. Табылгалар такталган (kesinleşmiş) укуктук-лингвистикалык (hukuk-dilbilim) стандарт катары эмес, күчтүү изилдөө сунушу (araştırma önerisi) катары окулушу керек.

Экинчи көңүл бура турган жагдай - корпустун англис тилинде болушу. EU AI Act жана GDPR сыяктуу тексттер көп тилдерде юридикалык жактан анык (otantiktir). Англис тилиндеги "should" жана "shall" айырмачылыгы французча же немисче сыяктуу башка анык тексттерде (otantik metinlerde) түздөн-түз (birebir) дал келбеши мүмкүн. Ошондуктан негиздөө-берене айырмасынын жалпы ЕБ мыйзам чыгаруу тилине таандык же таандык эместигин түшүнүү үчүн көп тилдүү тастыктоо (çok dilli doğrulama) талап кылынат.

Үчүнчү көңүл бура турган жагдай, милдеттүү (bağlayıcı) жоболордун санынын чектелүү болушу. Hard law (катуу укук) тарабы үч гана мыйзам (statute) менен көрсөтүлөт. Кеңирирээк милдеттүү жоболор базасы табылгалардын жалпыланышын (genellenebilirliğini) күчөтүшү мүмкүн.

Төртүнчү көңүл бура турган жагдай, сектордук кол коюлган документтердин көз карандысыздыгынын чеги (bağımsızlık sınırı). General-Purpose AI Code of Practice бөлүмдөрү бирдей (aynı) жөнгө салуучу контекстте даярдалган. Ошондуктан төрт сектордук кол коюлган документти төрт толугу менен көз карандысыз (bağımsız) мисал (örnek) катары окубоо керек. Изилдөө бул табылганы популяция деңгээлиндеги так доомат (kesin iddia) катары эмес, эки жазуу контекстине (yazım bağlamına) негизделген мисал катары сунуштайт.

Бешинчи көңүл бура турган жагдай, эрежеге негизделген (kural tabanlı) классификациянын чектери. Анын текшериле турган (denetlenebilir) болушу күчтүү; бирок аралаш (karma) кептик-аракеттерди (konuşma edimlerini) бир эле этикеткага (etikete) кыскартуу кээ бир маанилик катмарларын (anlam katmanlarını) жоготушу мүмкүн. Айрыкча "shall" камтыган аныктама сүйлөмдөрүндө (tanım cümlelerinde) directive (буйрук) жана declaration (декларация) күчтөрү бирге болушу мүмкүн.

Акырында, бул мазмун укуктук чечмелөө (hukuki yorum) же шайкештик (uyum) боюнча кеңеш эмес. AI жоболору (düzenlemeleri), ыктыярдуу кодекстер (gönüllü kodlar) жана компаниянын милдеттенмелери (şirket taahhütleri) реалдуу укуктук контексттин (bağlam) ичинде эксперт юристтер (uzman hukukçular) тарабынан бааланышы керек.

Жыйынтык

Бул изилдөө AI башкаруу (yönetişim) тексттерин түшүнүү үчүн маанилүү айырмачылыкты сунуштайт: Укуктук күч (Hukuki güç) менен кептик-аракет (konuşma edimi) күчү бирдей нерсе эмес. Бир текст юридикалык жактан милдеттүү (bağlayıcı) болушу мүмкүн; бирок анын кээ бир бөлүктөрү түшүндүрмөлүү (açıklayıcı) болуп, жумшак модалдык тилди колдонушу мүмкүн. Бир текст юридикалык жактан ыктыярдуу (gönüllü) болушу мүмкүн; бирок ал күчтүү милдеттенме тили (taahhüt dili) менен өзүн байлаган (bağlayan) жөнгө салуу функциясын аткарышы мүмкүн.

Эң күчтүү табылга (bulgu) - бул ЕБ (Европа Биримдиги) жоболорунда (düzenlemelerinde) негиздөө (gerekçe / recitals) бөлүмдөрү менен милдеттүү беренелердин бир эле лингвистикалык режимде иштебестиги. Негиздөөлөр soft law (жумшак укук) документтерине жакын модалдык профилди (modal profil) көрсөтсө, милдеттүү беренелер жогорку милдеттенме (yükümlülük) тили менен иштейт. Бул укуктук тексттерди бөлүм (bölüm) деңгээлинде окуунун маанилүүлүгүн көрсөтөт.

Экинчи күчтүү табылга - сектор (industry) тарабынан кол коюлган AI кодекстеринде (kodlarında) буйрук тилине (emir dilinden) караганда милдеттенме (taahhüt) тилинин алдыңкы планга чыгышы. Компаниялардын “жасайбыз” жана “милдеттенебиз” деген сөз айкаштары (ifadeleri) классикалык directive (буйрук) структурасына (yapıya) альтернативдүү болгон жөнгө салуучу (düzenleyici) күчтүн формасын (biçimini) түзөт.

Verianla жагынан алганда изилдөөнүн негизги билдирүүсү төмөнкүдөй: AI башкаруусунда (yönetişiminde) тексттердин таасирин (etkisini) түшүнүү үчүн "милдеттүүбү же ыктыярдуубу?" (bağlayıcı mı, gönüllü mü) деген суроону берүү гана жетишсиз. Тексттин кайсы бөлүгү кандай кептик-аракет (konuşma edimi) жаратып жатканына, кандай модалдык күч (modal güç) менен сүйлөп жатканына жана ким өзүн эмнеге милдеттендирип (bağladığına) жатканына да кароо (bakmak) керек.

Булак жана Метод Эскертүүсү

Бул мазмун Кунминг Ли (Kunming Li) тарабынан даярдалган "Legal vs. speech-act force in codes and statutes of AI governance" аттуу preprint (алдын ала басып чыгаруу) изилдөөсүнө негизделип даярдалган. Изилдөө; AI башкаруу (yönetişim) документтериндеги кептик-аракет (konuşma edimi) класстары, модалдык күч (modal güç), soft law / hard law айырмачылыгы, ЕБ жоболорундагы негиздөө-берене ажырашуусу жана сектордук кол коюлган AI кодекстериндеги commissive-dominant (милдеттенме басымдуу) милдеттенме тили боюнча корпуска негизделген (korpus tabanlı) анализди сунуштайт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianla басып чыгаруу багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, оригиналдуу кыргызча редактордук макалага айландырылган.