Lider kayırmacılığı ne anlama geliyor?

Algılanan lider kayırmacılığı (Perceived Leader Favoritism, PLF), çalışanların yöneticinin belirli çalışanlara diğerlerinden daha avantajlı veya ayrıcalıklı davrandığını düşünmesini ifade ediyor. Bu ayrıcalık kaynaklara erişim, destek, tanınma, görevler, gelişim fırsatları veya yöneticiyle kurulan ilişkinin niteliği gibi alanlarda algılanabilir.

Araştırmanın konusu yöneticinin gerçekten objektif olarak kayırmacılık yapıp yapmadığını bağımsız kayıtlarla belirlemek değildir. Ölçülen değişken çalışanların kayırmacılık algısıdır. Bu ayrım önemlidir; çünkü araştırmanın bütün psikolojik ve davranışsal modeli çalışanın algıladığı iş yeri deneyimi üzerinden kurulmuştur.

Üretkenlik karşıtı iş davranışı nedir?

Üretkenlik karşıtı iş davranışı (Counterproductive Work Behavior, CWB), çalışanın iş yerindeki kişilere veya örgüte zarar verebilecek gönüllü davranışlarını tanımlayan örgütsel davranış kavramıdır.

Çalışma CWB'yi iki ayrı sonuç değişkenine ayırmaktadır:

Araştırma bu davranışların her çalışanda ortaya çıktığını iddia etmemektedir. Model, ölçülen değişkenler arasındaki istatistiksel ilişkileri sınamaktadır.

Kıskançlık ile kötücül haset aynı duygu mu?

Hayır. Çalışmanın önemli teorik katkılarından biri bu iki olumsuz sosyal duyguyu ayrı yapılar olarak ele almasıdır.

İş arkadaşına yönelik kıskançlık (jealousy), kişinin değer verdiği bir ilişkinin, statünün veya yöneticinin ilgisinin başka bir çalışan nedeniyle tehdit edildiğini düşünmesiyle ilişkilendiriliyor. Örneğin çalışanın “yöneticim artık beni değil onu destekliyor” biçimindeki ilişki tehdidi algısı kıskançlık mekanizmasına daha yakındır.

Kötücül haset (malicious envy) ise daha avantajlı bir çalışanla yapılan yukarı yönlü sosyal karşılaştırmadan kaynaklanan, kişinin kendi dezavantajına ve diğer kişinin üstün konumuna odaklanan düşmanca duyguyu ifade ediyor. Kaynak, bunu kişinin kendisini geliştirmeye yönelten iyi huylu hasetten ayırıyor; kötücül hasette avantajlı kişinin konumunu aşağı çekme isteği öne çıkabilir.

Dolayısıyla araştırmanın modelinde iki duygu birbirinin aşaması değildir. Lider kayırmacılığı algısından çıkan iki paralel psikolojik yol olarak değerlendirilmiştir.

Sosyal Karşılaştırma Teorisi modeli nasıl açıklıyor?

Araştırmanın ilk ana teorik dayanağı Sosyal Karşılaştırma Teorisidir. Çalışanlar kendi konumlarını, sahip oldukları fırsatları ve gördükleri muameleyi çevrelerindeki çalışanlarla karşılaştırabilir.

Yönetici belirli çalışanlara daha fazla destek veya fırsat veriyor gibi algılandığında bu farklılık görünür bir karşılaştırma ölçütü oluşturabilir. Kendini dezavantajlı gören çalışan, sonuçları adaletsiz değerlendirebilir ve olumsuz sosyal karşılaştırmalar yaşayabilir.

Araştırmanın modeline göre bu karşılaştırmaların olası duygusal sonuçlarından biri ilişki tehdidine dayanan kıskançlık, diğeri ise avantajlı iş arkadaşına yönelik kötücül hasettir.

Duygusal Olaylar Teorisi ne ekliyor?

Duygusal Olaylar Teorisi (Affective Events Theory), iş yerinde yaşanan veya algılanan olayların çalışanlarda duygusal tepkiler oluşturabileceğini ve bu duyguların sonraki davranışlarla ilişkili olabileceğini açıklamak için kullanılıyor.

Bu çalışmada algılanan lider kayırmacılığı olumsuz bir iş yeri olayı; kıskançlık ve kötücül haset ise bu olayla bağlantılı duygusal tepkiler olarak modelleniyor. Üretkenlik karşıtı iş davranışları da modelin davranışsal sonuçlarını oluşturuyor.

Böylece araştırma yalnız “kayırmacılık ile kötü davranış arasında ilişki var mı?” sorusunu değil, “bu ilişkinin hangi duygusal yollar üzerinden gerçekleştiği görülebiliyor?” sorusunu da sınamaktadır.

Test edilen hipotezler nelerdi?

Kaynakta test edilen 12 yolun tamamı kullanılan istatistiksel anlamlılık ölçütlerine göre desteklenmiştir.

Lider kayırmacılığıyla en güçlü duygusal ilişki hangisiydi?

Standartlaştırılmış yol katsayıları açısından algılanan lider kayırmacılığının kötücül hasetle ilişkisi β = 0.579, iş arkadaşına yönelik kıskançlıkla ilişkisi ise β = 0.515 olarak bulundu. İki yol için de p < 0.001 raporlandı.

Etki büyüklükleri de aynı sıralamayı gösterdi. PLF → kötücül haset yolu için f² = 0.504, PLF → kıskançlık için f² = 0.360 hesaplandı.

Bu sonuçlar araştırmanın örnekleminde kayırmacılık algısının özellikle olumsuz sosyal karşılaştırmaya dayanan kötücül hasetle güçlü biçimde bağlantılı olduğunu göstermektedir. Ancak yol katsayısı tek başına kayırmacılığın hasedin nedeni olduğunu kanıtlamaz.

Kıskançlık hangi davranışlarla daha güçlü ilişkiliydi?

Kıskançlık hem kişiler arası hem örgüte yönelik üretkenlik karşıtı davranışlarla güçlü pozitif ilişkiler gösterdi. Amir/iş arkadaşlarına yönelik yol β = 0.425, örgüte yönelik yol β = 0.408 olarak hesaplandı.

Etki büyüklüğü açısından kıskançlığın örgüte yönelik CWB ile ilişkisi f² = 0.276, kişiler arası CWB ile ilişkisi f² = 0.232 idi.

Kötücül hasedin davranışsal yolları nasıldı?

Kötücül haset de her iki CWB türüyle anlamlı biçimde ilişkiliydi. Kişilere yönelik CWB için β = 0.239, örgüte yönelik CWB için β = 0.343 bulundu.

Dolayısıyla kötücül hasedin örgüte yönelik üretkenlik karşıtı davranışla ilişkisi kişiler arası davranışla ilişkisinden daha yüksek görünmektedir. İlgili f² değerleri sırasıyla 0.176 ve 0.066'dır.

Doğrudan kayırmacılık yolları ne gösterdi?

Algılanan lider kayırmacılığı, duygusal aracı değişkenler modele dahil edildiğinde de her iki CWB türüyle pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı doğrudan ilişki gösterdi.

Bu doğrudan yolların f² değerleri sırasıyla 0.031 ve 0.045'tir. Araştırmanın modelinde kayırmacılığın duygularla ilişkili yolları, doğrudan CWB yollarından daha belirgin görünmektedir.

Kıskançlık gerçekten aracı bir mekanizma mı?

Modelde kıskançlık üzerinden geçen iki dolaylı yol da anlamlıdır.

Her iki bootstrap güven aralığı da sıfırı dışarıda bırakmaktadır. Bu nedenle kıskançlık, araştırmanın yapısal modelinde kayırmacılık algısıyla iki CWB biçimi arasındaki anlamlı paralel dolaylı yollardan biridir.

Kötücül haset üzerinden geçen dolaylı yollar ne kadar büyüktü?

Böylece kötücül haset de kıskançlıktan bağımsız olarak istatistiksel açıdan anlamlı ikinci paralel aracılık mekanizmasını oluşturmuştur.

Model davranışların ne kadarını açıklıyor?

Model örgüte yönelik üretkenlik karşıtı davranışlardaki varyansın %60,1'ini ve amir/iş arkadaşlarına yönelik davranışlardaki varyansın %48,6'sını açıklamaktadır. Lider kayırmacılığı ayrıca kötücül hasetteki varyansın %33,5'i ve kıskançlıktaki varyansın %26,5'iyle ilişkili model açıklaması sağlamaktadır.

Q² değerlerinin tamamı sıfırın üzerindedir ve kaynak bunları modelin öngörüsel uygunluğuna ilişkin destek olarak değerlendirmektedir.

Yöneticiler açısından araştırmanın mesajı nedir?

Çalışmanın yönetsel çıkarımı, çalışanların yalnız nihai ödül veya terfi sonucuna değil, kararın nasıl verildiğine ve neden farklı muamele gördüklerine de dikkat edebileceğidir.

Yazarlar görev dağılımı, performans değerlendirmesi, terfi, ödüllendirme ve gelişim fırsatlarında açık ve nesnel kriterlerin kullanılmasını; bu kriterlerin çalışanlara görünür biçimde açıklanmasını önermektedir.

Ayrıca yönetici eğitimlerinde tarafsız karar verme, tutarlı çalışan muamelesi, şeffaf iletişim, düzenli geri bildirim ve gelişim fırsatlarının adil dağılımına ağırlık verilmesi önerilmektedir.

Bunlar deneysel olarak ayrı ayrı test edilmiş müdahaleler değildir. Araştırmanın bulguları ve teorik çerçevesinden türetilmiş yönetim önerileridir.

Türkiye'deki otel ve işletmeler açısından nasıl okunmalı?

Türkiye'deki oteller ve diğer yoğun insan etkileşimli işletmeler açısından çalışma, yöneticilerin çalışanlara farklı davranmasının yalnız adalet algısıyla değil, ekip içindeki sosyal karşılaştırma ve duygusal iklimle birlikte incelenmesi gerektiğine ilişkin test edilebilir bir model sunmaktadır.

Özellikle görev dağılımı, vardiyalar, primler, terfiler, eğitim fırsatları veya yönetici ilgisi çalışanlar tarafından karşılaştırılabilir hale geldiğinde algılanan kayırmacılık örgütsel davranış araştırmaları açısından önemli bir değişken olabilir.

Ancak çalışma Türkiye'den veri toplamamıştır. Örneklem yalnız Sharm El-Sheikh'teki 17 otelden geldiği için katsayıların Türkiye'deki turizm işletmelerinde veya farklı sektörlerde aynı olacağı söylenemez. Yerel örneklemlerle bağımsız doğrulama gerekir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Algılanan lider kayırmacılığı hem kişiler arası hem örgüte yönelik üretkenlik karşıtı iş davranışlarıyla pozitif ilişkilidir.
• Algılanan lider kayırmacılığı iş arkadaşına yönelik kıskançlık ve kötücül hasetle pozitif ilişkilidir.
• Kıskançlık her iki üretkenlik karşıtı davranış türüyle pozitif ilişkilidir.
• Kötücül haset her iki üretkenlik karşıtı davranış türüyle pozitif ilişkilidir.
• Kıskançlık, lider kayırmacılığı ile iki CWB sonucu arasında anlamlı paralel dolaylı yollar oluşturmuştur.
• Kötücül haset de aynı ilişkilerde bağımsız ve anlamlı paralel dolaylı yollar oluşturmuştur.
• Model örgüte yönelik CWB varyansının %60,1'ini, amir/iş arkadaşlarına yönelik CWB varyansının %48,6'sını açıklamıştır.

Çalışmanın kanıtlamadığı sonuçlar

• Kayırmacılığın çalışanlarda kesin olarak kıskançlık veya kötücül haset yarattığı deneysel olarak kanıtlanmamıştır.
• Kıskançlığın kötücül hasede dönüştüğü veya onu nedensel olarak artırdığı test edilmemiştir.
• Çalışanların psikiyatrik veya psikopatolojik bir bozukluk geliştirdiği araştırılmamıştır.
• Yöneticilerin gerçekten objektif olarak kayırmacılık yaptığı bağımsız verilerle doğrulanmamıştır; araştırma çalışanların algılarını ölçmektedir.
• Üretkenlik karşıtı davranışlar yönetici gözlemleri veya örgütsel kayıtlar üzerinden doğrulanmamıştır.
• Sonuçların bütün Mısır otellerine, başka sektörlere veya ülkelere genellenebileceği gösterilmemiştir.
• Türkiye'deki çalışanlarda aynı katsayıların geçerli olduğu doğrulanmamıştır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Araştırma nicel ve kesitsel anket tasarımı kullanmıştır. Veriler Aralık 2025 ile Ocak 2026 arasındaki iki aylık dönemde Sharm El-Sheikh'teki otel çalışanlarından çevrimiçi olarak toplanmıştır.

Toplam 17 otelin katılım onayı alınmıştır. Katılımcılara araştırmacıların otellerde çalışan meslektaşları, lisansüstü öğrencileri ve mezun ağları aracılığıyla ulaşılmıştır.

Örnekleme yöntemi olasılıksız kolayda örneklemedir. Tamamlanan 436 anket analizde kullanılmıştır.

Katılımcılar kimlerdi?

Hangi ölçekler kullanıldı?

Bütün temel araştırma maddeleri 1 = “kesinlikle katılmıyorum” ile 5 = “kesinlikle katılıyorum” arasında değişen beşli Likert ölçeğiyle değerlendirilmiştir.

Ölçümler bölümünde 27 otel çalışanıyla pilot çalışma yapıldığı bildirilmiştir. Örnekleme bölümünde ayrıca anketin beş akademisyen tarafından gözden geçirildiği ve veri toplamadan önce 15 çalışanla ön test gerçekleştirildiği belirtilmektedir. Kaynak bu iki çalışan grubunun birbirinden bağımsız iki aşama olup olmadığını ayrıntılı biçimde açıklamamaktadır.

Ortak yöntem yanlılığı nasıl değerlendirildi?

Bütün ana değişkenler aynı katılımcıların öz-bildirimlerinden geldiği için ortak yöntem varyansı riski ayrıca değerlendirilmiştir.

Prosedürel olarak katılım gönüllü tutulmuş, anonimlik ve gizlilik sağlanmış ve katılımcılara doğru ya da yanlış cevap olmadığı açıklanmıştır.

Harman tek faktör testinde ilk faktör toplam varyansın %42,027'sini açıklamış ve yazarların kullandığı %50 sınırının altında kalmıştır.

Tam doğrusal bağlantı değerlendirmesinde en yüksek VIF değeri 2,942 olarak hesaplanmış ve 3,3 sınırının altında bulunmuştur.

Ayrıca “Destination Identification” araştırmanın temel yapılarından teorik olarak bağımsız bir marker variable olarak modele eklenmiş ve temel sonuçların değişmediği bildirilmiştir.

Bu kontroller belirgin bir ortak yöntem yanlılığı göstergesi ortaya koymasa da tek zamanlı öz-bildirim tasarımından kaynaklanan riski tamamen ortadan kaldırmaz.

PLS-SEM nasıl uygulandı?

Veriler SmartPLS 4 ile Partial Least Squares Structural Equation Modelling kullanılarak analiz edilmiştir.

Analizin ilk aşamasında ölçüm modeli; madde yükleri, Cronbach alfa, bileşik güvenilirlik, yakınsak geçerlilik ve ayırt edici geçerlilik üzerinden değerlendirilmiştir.

İkinci aşamada R², Q², f² ve standartlaştırılmış yol katsayıları kullanılarak yapısal model değerlendirilmiş; hipotez testlerinin anlamlılığı 5000 bootstrap yeniden örneklemesi ile hesaplanmıştır.

Ölçüm modeli ne kadar güvenilirdi?

Bütün madde yükleri kaynakta kullanılan 0.70 sınırının üzerinde kalmış ve 0.718–0.869 aralığında raporlanmıştır.

HTMT oranlarının tamamı 0.85'in altındadır. En yüksek HTMT değeri örgüte yönelik CWB ile amir/iş arkadaşlarına yönelik CWB arasında 0.807 olarak bulunmuştur.

Betimsel ortalamalar neydi?

Bu değerler beşli Likert ölçeğinin örneklem içindeki ortalamalarıdır; davranışların gerçek dünyadaki olay sıklığı olarak yorumlanmamalıdır.

Hipotez testlerinin tamamı

Şekil 2 ne gösteriyor?

Araştırmanın yapısal model görseli, lider kayırmacılığı algısından iki paralel duygusal yapıya ve oradan iki farklı üretkenlik karşıtı davranış sonucuna uzanan yolları tek modelde göstermektedir.

Şekilde kıskançlık için R² = 0.265, kötücül haset için R² = 0.335, kişiler arası CWB için R² = 0.486 ve örgüte yönelik CWB için R² = 0.601 değerleri gösterilmiştir. Görseldeki temel yol katsayıları Tablo 5'teki değerlerle uyumludur.

Araştırmanın temel yöntemsel sınırlılıkları

• Kesitsel tasarım zamansal ve nedensel sıralamayı doğrulayamamaktadır.
• Bütün ana değişkenler aynı çalışanların öz-bildirimlerine dayanmaktadır.
• Kolayda örnekleme seçilim yanlılığı ve temsiliyet sorunu oluşturabilir.
• Araştırma yalnız Mısır'ın Sharm El-Sheikh kentindeki otel çalışanlarını kapsamaktadır.
• Yönetici kayırmacılığının objektif kayıtları bağımsız olarak ölçülmemiştir.
• Çalışanın gerçek CWB davranışları yönetici, iş arkadaşı veya idari kayıt gibi başka kaynaklardan doğrulanmamıştır.
• Model yalnız kıskançlık ve kötücül hasedi duygusal aracılar olarak sınamaktadır; güven, örgütsel sinizm veya duygusal tükenme gibi başka mekanizmalar değerlendirilmemiştir.

Yazarlar gelecekte boylamsal ve deneysel çalışmalar, çok kaynaklı veri, zaman gecikmeli araştırmalar, olasılıklı örnekleme ve farklı ülkeler ile sektörlerde yeniden doğrulama önermektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Tam özgün çalışma adı: The Toxic Dynamics of Perceived Leader Favoritism: How Jealousy and Malicious Envy Drive Counterproductive Work Behavior

Yazarlar: Ibrahim A. Elshaer; Chokri Kooli; Alaa M. S. Azazz; Sameh Fayyad; Yahia Zakaria Aly; Hani Alshaiti.

Yazar sırası: Kaynak çalışmadaki özgün sıra aynen korunmuştur.

Eş katkı/eş birinci yazarlık: Bildirilmemiştir.

Sorumlu yazarlar: Ibrahim A. Elshaer ve Chokri Kooli.

Kurumlar: Department of Management, College of Business Administration, King Faisal University, Suudi Arabistan; Department of Management, Faculty of Social Sciences and Humanities, Royal Military College of Canada, Kanada; Graduate School of Public and International Affairs, University of Ottawa, Kanada; Department of Social Studies, Arts College, King Faisal University, Suudi Arabistan; Hotel Management Department, Faculty of Tourism and Hotels, Suez Canal University, Mısır; Faculty of Tourism and Hospitality, King Salman International University, Mısır; Hospitality Management Department, Egyptian Higher Institute for Tourism and Hotels, Mısır; Department of Accounting, College of Business Administration, King Faisal University, Suudi Arabistan.

Dergi: Administrative Sciences.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: 16 / 8 / 361.

DOI: 10.3390/admsci16080361

Resmî yayın bağlantısı: https://doi.org/10.3390/admsci16080361

Yayın süreci: Çalışma 3 Haziran 2026'da alınmış, 22 Temmuz 2026'da revize edilmiş, aynı gün kabul edilmiş ve 25 Temmuz 2026'da yayımlanmıştır.

Kaynak türü ve hakemlik durumu: Administrative Sciences dergisinde yayımlanmış hakemli özgün araştırma makalesidir; preprint değildir.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY) lisansı altında açık erişimli olarak yayımlanmıştır.

Finansman: Çalışma King Faisal University, Deanship of Scientific Research, Vice Presidency for Graduate Studies and Scientific Research tarafından KFU263083 numaralı hibe kapsamında desteklenmiştir.

Etik onay: Araştırma Helsinki Bildirgesi doğrultusunda yürütülmüş ve King Faisal University etik kurulu tarafından KFU-263083 protokol koduyla 25 Temmuz 2025 tarihinde onaylanmıştır.

Bilgilendirilmiş onam: Çalışmaya katılan tüm kişilerden bilgilendirilmiş onam alındığı bildirilmiştir.

Veri erişilebilirliği: Verilerin uygunluk kriterlerini karşılayan araştırmacılara talep üzerine sağlanabileceği ve ilk yazarla özel olarak e-posta üzerinden iletişim kurulması gerektiği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma I.A.E., C.K. ve S.F.; metodoloji I.A.E., S.F., C.K., H.A., Y.Z.A. ve A.M.S.A.; yazılım I.A.E. ve S.F.; doğrulama I.A.E., Y.Z.A., C.K. ve S.F.; formal analiz I.A.E. ve A.M.S.A.; araştırma I.A.E., S.F., C.K., Y.Z.A. ve A.M.S.A.; kaynaklar ve veri kürasyonu I.A.E.; ilk taslak S.F., I.A.E., Y.Z.A., H.A. ve A.M.S.A.; gözden geçirme ve düzenleme I.A.E., S.F., C.K., Y.Z.A. ve A.M.S.A.; görselleştirme I.A.E.; danışmanlık I.A.E. ve S.F.; proje yönetimi I.A.E., S.F. ve A.M.S.A.; finansman edinimi I.A.E. ve A.M.S.A. tarafından gerçekleştirilmiştir.

Temel yöntem: Sharm El-Sheikh'teki 17 otelde çalışan 436 kişiden Aralık 2025–Ocak 2026 döneminde kolayda örnekleme yoluyla çevrimiçi anket verisi toplanmıştır. Algılanan lider kayırmacılığı, iş arkadaşına yönelik kıskançlık, kötücül haset ve iki farklı üretkenlik karşıtı iş davranışı beşli Likert ölçekleriyle ölçülmüş; SmartPLS 4 kullanılarak PLS-SEM uygulanmıştır. Yapısal yollar ve dört paralel dolaylı ilişki 5000 bootstrap yeniden örneklemesi üzerinden değerlendirilmiştir.

Kaynak içi model notu: Özet, kıskançlığın kötücül hasedi artırdığı izlenimini veren sıralı bir anlatım kullanmasına rağmen kavramsal model ve hipotez testlerinde kıskançlık → kötücül haset yolu bulunmamaktadır. İki duygu paralel aracı değişkenlerdir. Verianla açıklaması test edilmiş modele dayanmaktadır.

Terminoloji notu: Kaynak özetinde “psychopathological mechanisms” ifadesi kullanılmaktadır; çalışma klinik psikopatoloji veya psikiyatrik tanı ölçmemektedir. Bu nedenle ifade çalışanların ruhsal hastalığı bulunduğu şeklinde yorumlanmamıştır.

Ön sınama raporlama notu: Kaynak bir bölümde 27 çalışanlık pilot çalışma, başka bir bölümde beş akademisyen değerlendirmesi ve 15 çalışanlık ön test bildirmektedir. Bu aşamaların birbiriyle ilişkisi ayrıntılı biçimde açıklanmamıştır.

Temel yorum sınırı: Araştırma kesitsel, öz-bildirime dayalı ve olasılıksız kolayda örneklem kullanmaktadır. Dolayısıyla PLS-SEM'de raporlanan yönlü doğrudan ve dolaylı yollar istatistiksel ilişkileri temsil eder; kesin nedensel süreçler olarak değerlendirilmemelidir.

Bu Verianla içeriğindeki bilimsel yöntem, model, katsayılar, örneklem bilgileri ve sonuçlar yalnız incelenen özgün çalışmaya dayanmaktadır. Dış kaynaklar bibliyografik kimliğin ve yayın durumunun doğrulanması amacıyla kullanılmış; ana bilimsel içeriğe dışarıdan yeni deneysel veri, katsayı, mekanizma veya sonuç eklenmemiştir.