Bu araştırma, sürdürülebilir liderliğin turizm ve konaklama işletmelerindeki yeşil performansla nasıl ilişkili olduğunu ve bu ilişkide yeşil inovasyon ile yeşil öz-yeterliğin hangi aracılık rollerini üstlendiğini inceliyor. Mısır'daki beş yıldızlı oteller ve seyahat acentelerinde çalışan 788 yönetici ve süpervizörden elde edilen anket verileriyle kurulan yapısal modelde sürdürülebilir liderlik ile yeşil performans arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir yol katsayısı bulundu (β = 0.521, p < 0.001). Sürdürülebilir liderlik ayrıca yeşil inovasyon (β = 0.466) ve yeşil öz-yeterlik (β = 0.487) ile pozitif ilişkiliydi; yeşil inovasyonun yeşil performansla ilişkisi β = 0.498, yeşil öz-yeterliğin ilişkisi ise β = 0.537 olarak hesaplandı. Model yeşil performanstaki varyansın %65,6'sını açıklıyor. Bununla birlikte araştırma kesitsel ve öz-bildirime dayalı olduğundan bu katsayılar tek başına kesin nedensellik kanıtı olarak yorumlanmamalıdır.

Çalışmanın temel mesajı, sürdürülebilirlik hedeflerinin yalnızca üst yönetimin stratejik niyetine bağlı olmadığıdır. Araştırmanın modeline göre liderlik yaklaşımının örgütsel düzeyde çevreci yenilikleri desteklemesi ve çalışanların çevresel hedeflere katkı sağlayabileceklerine ilişkin güvenlerini güçlendirmesi, yeşil performansla bağlantılı iki ayrı aktarım mekanizması oluşturuyor. Yeşil inovasyon sürdürülebilir liderlik ile yeşil performans arasındaki ilişkinin bir bölümüne aracılık ederken, yeşil öz-yeterlik de ayrı ve biraz daha yüksek bir dolaylı yol ortaya koyuyor.

Araştırmanın temel sorusu nedir?

Turizm ve konaklama işletmeleri enerji, su ve diğer doğal kaynakların yoğun kullanımı; atık oluşumu; ekosistemler ve yerel topluluklarla sürekli etkileşim gibi nedenlerle çevresel sürdürülebilirliğin doğrudan önem taşıdığı hizmet sektörleri arasında yer alıyor. İncelenen çalışma bu bağlamda, işletmelerin sürdürülebilirlik hedeflerini günlük operasyonlara nasıl dönüştürdüğünü açıklamak için liderliğe odaklanıyor.

Araştırmanın sorusu yalnızca “sürdürülebilir liderlik yeşil performansla ilişkili midir?” değil. Çalışma daha ayrıntılı biçimde, liderlikten performansa giden ilişkinin örgütsel düzeyde yeşil inovasyon ve çalışan düzeyinde yeşil öz-yeterlik aracılığıyla açıklanıp açıklanamayacağını test ediyor.

Literatürde hangi boşluk hedefleniyor?

Yazarların değerlendirmesine göre önceki araştırmalar sürdürülebilirlik odaklı liderliği, çevresel uygulamaları, inovasyonu veya çalışanların çevreci davranışlarını çoğu zaman ayrı ayrı incelemiştir. Özellikle yeşil inovasyonun liderlik ile çevresel performans arasındaki bir aracılık kapasitesi olarak, yeşil öz-yeterliğin ise çalışan düzeyindeki psikolojik aktarım mekanizması olarak aynı model içerisinde birlikte değerlendirilmesi sınırlıdır.

Çalışma bu boşluğu örgütsel ve bireysel mekanizmaları aynı yapısal çerçevede birleştirerek ele alıyor. Araştırmacılar böylece makro düzeyde sürdürülebilir liderliği, mezzo düzeyde yeşil inovasyonu, mikro düzeyde yeşil öz-yeterliği ve sonuç değişkeni olarak yeşil performansı birbirine bağlıyor.

Teorik çerçeve: Kaynak Temelli Görüş ve Dinamik Yetenekler Teorisi

Araştırmada iki teorik yaklaşım birlikte kullanılıyor. Kaynak Temelli Görüş (Resource-Based View, RBV), kuruluşların değerli maddi olmayan kaynak ve yeteneklerinin rekabet avantajına katkıda bulunabileceğini savunan çerçeve olarak kullanılıyor. Bu açıdan sürdürülebilir liderlik, yeşil inovasyon kapasitesi ve yeşil öz-yeterlik, işletmenin sürdürülebilirlik odaklı stratejik kaynakları olarak ele alınıyor.

Dinamik Yetenekler Teorisi (Dynamic Capabilities Theory, DCT) ise bu kaynakların yalnızca var olmasının neden yeterli olmadığını açıklamak için devreye giriyor. Çalışma DCT'nin çevresel fırsat ve tehditleri algılama (sensing), bunlara yönelik kaynakları ve eylemleri devreye alma (seizing) ve örgütsel kaynakları yeniden yapılandırma (reconfiguring) mantığından yararlanıyor.

Bu kurgu içinde sürdürülebilir liderlik, çevresel fırsatların ve sorunların fark edilmesine yardımcı olan stratejik bir kapasite; yeşil inovasyon, çevreci hedefleri süreç ve hizmet değişikliklerine dönüştüren örgütsel mekanizma; yeşil öz-yeterlik ise çalışanların çevresel sorumlulukları uygulama konusunda kendilerini yeterli görmelerini ifade eden bireysel mekanizma olarak konumlandırılıyor.

Yeşil öz-yeterlik ne anlama geliyor?

Çalışmada yeşil öz-yeterlik (green self-efficacy), çalışanların çevresel hedeflere katkı sağlayabileceklerine ve çevre açısından sorumlu görevleri başarıyla yerine getirebileceklerine ilişkin güvenleri anlamında kullanılıyor. Bu kavram yalnızca çevresel konuların önemli olduğuna inanmayı değil, kişinin kendisini bu hedefler doğrultusunda etkili biçimde hareket edebilecek kapasitede görmesini ifade ediyor.

Test edilen yedi hipotez

Araştırmada yedi hipotezin tamamı istatistiksel olarak desteklenmiştir.

Model ne kadar açıklayıcı?

Sürdürülebilir liderlik yeşil inovasyondaki varyansın %21,7'sini, yeşil öz-yeterlikteki varyansın %23,7'sini açıklıyor. Sürdürülebilir liderlik, yeşil inovasyon ve yeşil öz-yeterlik birlikte değerlendirildiğinde yeşil performanstaki varyansın %65,6'sı model tarafından açıklanıyor.

Yeşil performans için Q² = 0.446 değeri çalışmada güçlü öngörüsel uygunluk olarak yorumlanıyor. Model uyum ölçütleri de SRMR = 0.017 ve NFI = 0.968 olarak raporlanmıştır.

Aracılık mekanizmaları ne gösteriyor?

Yeşil inovasyon üzerinden hesaplanan dolaylı yol katsayısı β = 0.232, yeşil öz-yeterlik üzerinden hesaplanan dolaylı yol katsayısı ise β = 0.261'dir ve her iki yol için de p < 0.001 bulunmuştur. Sürdürülebilir liderliğin yeşil performansa doğrudan yolu da anlamlı kalmaya devam ettiği için araştırmacılar iki mekanizmayı da kısmi aracılık olarak sınıflandırıyor.

Çalışmada raporlanan Variance Accounted For (VAF) değerleri yeşil inovasyon için %30,8, yeşil öz-yeterlik için %33,4'tür. Yazarların yorumuna göre çalışan düzeyindeki yeşil öz-yeterlik yolu, örgütsel inovasyon yolundan sınırlı ölçüde daha yüksek bir aracılık payı göstermektedir.

Doğrudan yollar arasında en yüksek standartlaştırılmış katsayı, yeşil öz-yeterlik ile yeşil performans arasındaki β = 0.537 ilişkisidir. Bu sonuç, araştırmanın kendi modeli içinde çalışanların çevresel görevleri yerine getirebilme konusundaki güveninin yeşil performansla güçlü biçimde bağlantılı olduğunu gösterir.

Oteller ile seyahat acenteleri arasında fark bulundu mu?

Araştırmacılar ölçüm değişmezliğini MICOM prosedürüyle değerlendirdikten sonra beş yıldızlı oteller ile seyahat acentelerini çoklu grup analiziyle karşılaştırdı. İncelenen beş temel yapısal yolun hiçbirinde gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı.

Dolayısıyla çalışmanın örneklemi içinde modelin temel ilişkileri beş yıldızlı oteller ve seyahat acenteleri arasında büyük ölçüde benzer görünmektedir. Bu sonuç farklı ülkeler, daha düşük yıldız sınıfları veya başka turizm işletmeleri için otomatik olarak genellenemez.

Uygulama açısından ne ifade ediyor?

Yazarlar, sürdürülebilirliğin yalnızca kurumsal politika metinlerine veya yöneticilerin genel çevre söylemine bırakılmaması gerektiğini savunuyor. Çalışmanın pratik çıkarımlarına göre sürdürülebilirlik yetkinliklerinin lider seçimi, liderlik gelişimi ve yönetici değerlendirme süreçlerine yerleştirilmesi; çevre odaklı süreç ve hizmet inovasyonları için kaynak ayrılması; çalışanların çevresel görevlerdeki güvenini artıracak eğitim, geri bildirim ve tanıma mekanizmalarının geliştirilmesi önem taşıyor.

Araştırmacıların önerdiği yaklaşım iki paralel ayağa dayanıyor: Bir tarafta örgütsel sistem ve süreçlerin yeşil inovasyon yoluyla yeniden tasarlanması, diğer tarafta çalışanların çevresel eylemlerde kendilerini yetkin hissetmelerinin desteklenmesi. Yazarlar yalnızca prosedürlere odaklanmanın yüzeysel uyuma, yalnızca çalışan motivasyonuna odaklanmanın ise ölçeklenebilirlik sorunlarına yol açabileceğini belirtiyor.

Türkiye açısından nasıl okunmalı?

Çalışmanın ortaya koyduğu liderlik–inovasyon–çalışan kapasitesi modeli Türkiye'deki turizm ve konaklama işletmeleri için araştırılmaya değer bir yönetim çerçevesi sunabilir. Ancak veri Mısır'daki beş yıldızlı oteller ve seyahat acentelerinden toplandığı için sonuçların Türkiye'deki işletmeler için doğrulanmış bir etki olarak aktarılması doğru değildir. Türkiye bağlamında benzer ilişkilerin kabul edilebilmesi için yerel örneklemlerle bağımsız doğrulama gerekir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Sürdürülebilir liderlik ile yeşil performans arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir yapısal ilişki bulunmaktadır.
• Sürdürülebilir liderlik, yeşil inovasyon ve yeşil öz-yeterlikle pozitif ilişkilidir.
• Yeşil inovasyon ve yeşil öz-yeterlik, araştırmanın modelinde yeşil performansla pozitif ilişkilidir.
• Yeşil inovasyon ve yeşil öz-yeterlik sürdürülebilir liderlik ile yeşil performans arasındaki ilişkide kısmi aracılık göstermektedir.
• Model yeşil performanstaki varyansın %65,6'sını açıklamaktadır.
• İncelenen temel yapısal ilişkiler açısından beş yıldızlı otel ve seyahat acentesi grupları arasında anlamlı fark bulunmamıştır.

Çalışmanın desteklemediği veya kanıtlamadığı sonuçlar

• Araştırma sürdürülebilir liderliğin tek başına çevresel performansı kesin olarak neden-sonuç ilişkisiyle artırdığını kanıtlamaz.
• Sonuçlar bütün turizm işletmelerinin, ülkelerin veya işletme büyüklüklerinin aynı biçimde davranacağını göstermez.
• Çalışma enerji tüketimi, su tüketimi, atık miktarı veya karbon emisyonu gibi objektif çevresel göstergelerin uzun dönemli değişimini doğrudan ölçmemiştir.
• Kesitsel tasarım, değişkenlerin zaman içerisinde nasıl geliştiğini ortaya koymaz.
• Bulgular Türkiye'deki turizm ve konaklama işletmelerinde bağımsız olarak doğrulanmış değildir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Örneklem ve veri toplama

Araştırmanın hedef kitlesi Mısır genelinde faaliyet gösteren beş yıldızlı oteller ile seyahat acentelerinde çalışan yönetici ve süpervizörlerden oluşuyor. Bu katılımcılar, stratejik yönetim ile günlük operasyonların kesişim noktasında bulunmaları ve sürdürülebilirlik uygulamalarına doğrudan maruz kalmaları nedeniyle amaçlı örnekleme yöntemiyle seçildi.

Toplam 1276 yapılandırılmış anket dört eğitimli araştırma asistanının desteğiyle dağıtıldı. Analize uygun 788 geçerli yanıt elde edildi ve çalışma yaklaşık %61,8 yanıt oranı bildirdi. Veri toplama birden fazla Mısır bölgesindeki işletmeleri kapsadı.

Anket İngilizce ve Arapça olarak hazırlandı. Kavramsal eşdeğerliği korumak amacıyla sistematik geri çeviri uygulandı; iki dili bilen akademisyenler ve turizm-konaklama sektöründen uygulayıcılar çeviriyi gözden geçirdi. Ana veri toplama öncesinde yönetici ve süpervizörlerle pilot çalışma yapıldı ve ifadelerde okunabilirliği artıran küçük dilsel düzenlemeler gerçekleştirildi.

Katılımcı profili

Örneklemin en büyük yaş grubu 40–49 yaş aralığıdır; katılımcıların %59,8'i süpervizör, %40,2'si yöneticidir. Çalışma bu demografik dağılımları bağlamsal profil olarak raporlamaktadır.

Ölçüm araçları

Tüm yapılar daha önce doğrulanmış çok maddeli ölçekler kullanılarak ölçüldü ve ifadeler turizm-konaklama bağlamına uyarlanırken temel kavramsal anlamlarının korunmasına çalışıldı. Yanıtlar Likert tipi bir ölçek üzerinden toplandı; ancak çalışma metni kullanılan Likert ölçeğinin kaç basamaklı olduğunu açıkça belirtmiyor. Bu nedenle burada bir ölçek genişliği varsayılmamıştır.

Ortak yöntem yanlılığı nasıl kontrol edildi?

Veriler aynı katılımcı grubundan ve tek zaman noktasında toplandığı için araştırmacılar ortak yöntem varyansı riskini ayrıca değerlendirdi. Katılımcılara anonimlik ve gizlilik sağlandı, doğru veya yanlış cevap olmadığı belirtildi, maddelerin nötr ve anlaşılır biçimde ifade edilmesine çalışıldı ve İngilizce-Arapça çeviri süreci kontrol edildi.

İstatistiksel tarafta Harman'ın tek faktör testi uygulandı ve tek bir faktörün varyansın çoğunluğunu açıklamadığı bildirildi. PLS-SEM bağlamında yapılan tam doğrusal bağlantı değerlendirmesinde tüm VIF değerleri 3.3 eşiğinin altında kaldı. Araştırmacılar bu sonuçları ortak yöntem yanlılığının modeli ciddi biçimde bozmadığı yönünde yorumladı.

Ölçüm modelinin güvenilirliği

Gösterge yükleri 0.826 ile 0.897 arasında bulundu. Cronbach alfa değerleri 0.903–0.948, bileşik güvenilirlik değerleri 0.940–0.977 ve Ortalama Açıklanan Varyans (AVE) değerleri 0.745–0.765 aralığındadır.

Ayırt edici geçerlilik hem Fornell–Larcker kriteri hem de Heterotrait–Monotrait oranı (HTMT) ile incelendi. HTMT değerleri 0.448 ile 0.573 arasında kaldı ve araştırmacılar yapıların birbirinden yeterince ayrıştığı sonucuna ulaştı.

Yapısal modelin temel sonuçları

Tablodaki bütün doğrudan ve dolaylı yolların güven aralıkları sıfırı dışarıda bırakıyor ve tüm yollar için p < 0.001 raporlanıyor. Bununla birlikte istatistiksel anlamlılık, çalışmanın kesitsel tasarımından kaynaklanan nedensellik sınırını ortadan kaldırmaz.

Çalışmanın güçlü yönleri ve sınırlılıkları

Çalışmanın güçlü taraflarından biri örgütsel ve çalışan düzeyindeki iki farklı aracılık mekanizmasını aynı model içinde değerlendirmesidir. 788 kişilik örneklem, ölçüm modelindeki yüksek iç tutarlılık değerleri, ayırt edici geçerlilik kontrolleri, ortak yöntem yanlılığına yönelik prosedürel ve istatistiksel kontroller ile otel-seyahat acentesi karşılaştırmasından önce yapılan ölçüm değişmezliği değerlendirmesi modelin teknik yapısını destekliyor.

Ancak araştırmacılar önemli sınırlılıkları da açıkça belirtiyor. Veri tek zaman noktasında toplandığı için kesin nedensel çıkarım yapılamıyor. Değişkenler yöneticiler ve süpervizörlerin öz-bildirimlerine dayanıyor. Örneklem yalnız Mısır'daki beş yıldızlı oteller ve seyahat acentelerini kapsıyor. Beş yıldızlı tesislerdeki müşteri beklentileri ve pazar konumlandırması da sürdürülebilirlik davranışlarını etkileyebilecek bağlamsal bir unsur olabilir. Ayrıca çalışma enerji kullanımı, su tüketimi, karbon emisyonu veya atık miktarı gibi objektif çevre göstergelerini doğrudan ölçmüyor.

Yazarlar gelecekte uzunlamasına araştırmalar, çok kaynaklı veri toplama, objektif çevresel performans göstergeleri, farklı turizm segmentleri ve ülkeler arası karşılaştırmalar önermektedir. Kurumsal düzenlemeler, ESG gereklilikleri, sertifikasyon sistemleri ve diğer dış kurumsal baskılar da gelecekteki modeller için olası genişleme alanları olarak belirtilmiştir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Tam özgün çalışma adı: From Sustainable Leadership to Green Performance: Exploring the Mediating Power of Green Innovation and Green Self-Efficacy in Tourism and Hospitality

Yazarlar: Ahmed Mohamed Hasanein; Bassam Samir Al-Romeedy; Mohamed A. Aldossary; Aya Ahmed Abdel Majeed.

Yazar sırası: Kaynak çalışmadaki özgün sıra aynen korunmuştur.

Eş katkı/eş birinci yazarlık: Kaynakta eş birinci yazarlık veya eş katkı işareti bildirilmemiştir.

Sorumlu yazarlar: Ahmed Mohamed Hasanein ve Aya Ahmed Abdel Majeed.

Kurumlar: Management Department, College of Business Administration, King Faisal University, Suudi Arabistan; Tourism Studies Department, Faculty of Tourism and Hotels, University of Sadat City, Mısır; Tourism Studies Department, Faculty of Tourism and Hospitality, Mansoura University, Mısır; Tourism and Hospitality Department, Jeddah International College, Suudi Arabistan.

Dergi: Administrative Sciences.

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: 16 / 7 / 328.

DOI: 10.3390/admsci16070328

Resmî yayın bağlantısı: https://doi.org/10.3390/admsci16070328

Yayın süreci: Çalışma 12 Mayıs 2026'da alınmış, 28 Haziran 2026'da revize edilmiş, 6 Temmuz 2026'da kabul edilmiş ve 8 Temmuz 2026'da yayımlanmıştır.

Kaynak türü ve hakemlik durumu: Administrative Sciences dergisinde yayımlanmış hakemli araştırma makalesidir; preprint değildir.

Lisans: Makale açık erişimlidir ve Creative Commons Attribution (CC BY) lisansı altında yayımlanmıştır.

Finansman: Çalışma King Faisal University, Deanship of Scientific Research, Vice Presidency for Graduate Studies and Scientific Research tarafından KFU262576 numaralı hibe kapsamında finanse edilmiştir.

Etik onay: Çalışma Helsinki Bildirgesi ilkeleri doğrultusunda yürütülmüş; King Faisal University Deanship of Scientific Research Ethical Committee tarafından KFU262576 proje numarasıyla 1 Haziran 2025 tarihinde onaylanmıştır. Katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmıştır.

Veri erişilebilirliği: Verilerin uygunluk kriterlerini karşılayan araştırmacılara talep üzerine sağlanabileceği ve ilk yazarla özel olarak iletişim kurulması gerektiği belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırmaya A.M.H., B.S.A.-R., A.A.A.M. ve M.A.A.; metodolojiye ve yazılıma A.M.H.; doğrulamaya dört yazarın tamamı; formal analize A.M.H.; araştırmaya B.S.A.-R., M.A.A. ve A.A.A.M.; kaynaklara B.S.A.-R. ve A.M.H.; veri kürasyonuna B.S.A.-R., M.A.A. ve A.A.A.M.; ilk taslağın yazımına ve gözden geçirme/düzenlemeye dört yazarın tamamı; görselleştirmeye A.M.H. ve B.S.A.-R.; danışmanlığa A.M.H. ve B.S.A.-R.; proje yönetimine M.A.A.; finansman edinimine M.A.A. katkıda bulunmuştur.

Temel yöntem: Mısır'daki beş yıldızlı oteller ve seyahat acentelerinde görev yapan 788 yönetici ve süpervizörden amaçlı örnekleme yoluyla toplanan kesitsel anket verileri kullanılmış; sürdürülebilir liderlik, yeşil inovasyon, yeşil öz-yeterlik ve yeşil performans arasındaki doğrudan ve dolaylı yapısal ilişkiler değerlendirilmiştir.

Temel yöntemsel sınır: Araştırmanın kesitsel olması, bütün ana değişkenlerin aynı katılımcı grubunun öz-bildirimlerinden elde edilmesi ve örneklemin yalnız Mısır'daki beş yıldızlı oteller ile seyahat acentelerine dayanması kesin nedensellik ve geniş coğrafi genelleme açısından sınırlılık oluşturur. Ortak yöntem yanlılığına yönelik prosedürel ve istatistiksel kontroller uygulanmış olsa da öz-bildirim kaynaklı yanlılık tümüyle dışlanamaz.

Bu Verianla içeriğindeki bilimsel bulgular yüklenen özgün çalışmaya dayanmaktadır. Bibliyografik kimlik resmî yayın kaydıyla kontrol edilmiş; dış kaynaklardan yeni deneysel bulgu, istatistik, mekanizma veya bilimsel sonuç eklenmemiştir.