Vərəmə nəzarət protokolu, Mycobacterium tuberculosis infeksiyasının aşkarlanması, aktiv xəstəliyin təsdiqlənməsi, təmasda olan şəxslərin və risk qruplarının skrininqi, latent infeksiyanın idarə olunması, dərmanlara həssaslığın qiymətləndirilməsi, müalicənin davam etdirilməsi və cəmiyyət səviyyəsində yoluxmanın azaldılması üçün istifadə olunan klinik və ictimai səhiyyə tədbirlərinin məcmusudur. Aimilios Pliatsikas və həmkarlarının narrativ icmalı Avropada TB nəzarətinin erkən simptom əsaslı və radioloji yanaşmalardan müasir molekulyar diaqnostikaya, immunoloji testlərə, dərman müqaviməti üzrə sürveyansa və hədəflənmiş ictimai səhiyyə proqramlarına necə keçdiyini araşdırır. Tədqiqat WHO, ECDC, milli ictimai səhiyyə qurumları və resenziyalı ədəbiyyatda olan məlumatları Şərqi, Qərbi, Şimali və Cənubi Avropa çərçivəsində müqayisə edir; Türkiyə və Rusiya Federasiyasını ayrıca qiymətləndirir.

Mənbənin əsas nəticəsi Avropanın vahid TB epidemiologiyasına və ya nəzarət infrastrukturuna malik olmamasıdır. Qərbi və Şimali Avropada insidens ümumilikdə aşağıdır, molekulyar diaqnostika imkanları geniş yayılıb, təmasların izlənməsi güclüdür və nəzarət strategiyaları getdikcə latent infeksiyaya və yüksək riskli qruplara yönəlib. Şərqi Avropada isə xüsusilə multidrug-resistant tuberculosis (MDR-TB), HIV ko-infeksiyası, səhiyyə sisteminin tutumu və sosial-iqtisadi şərait daha böyük nəzarət problemləri yaradır. Cənubi Avropa bir çox cəhətdən Qərbi Avropa protokollarına yaxınlaşsa da, kənd yerlərində diaqnostikaya çıxış, müalicənin davamlılığı və hərəkətli əhaliyə səhiyyə xidmətlərinin çatdırılması kimi tətbiq problemləri qalır.

Bu tədqiqat yeni epidemioloji məlumat dəsti və ya klinik müdaxilə sınağı deyil. İcmalda istifadə olunan göstəricilər müxtəlif illərdən və müxtəlif sürveyans hesabatlarından götürülüb. Buna görə müəyyən bir ölkə üçün verilən 2018, 2021 və ya 2023 məlumatları 2026-cı ildəki cari epidemioloji vəziyyət kimi qiymətləndirilməməlidir. Müəlliflərin Avropa miqyasında harmonizasiya, ortaq maliyyələşdirmə və tənzimləyici əməkdaşlıq təklifləri də ölçülmüş eksperimental nəticələr deyil, icmal əsasında hazırlanmış ictimai səhiyyə tövsiyələridir.

Vərəmə nəzarət niyə yalnız dərman müalicəsindən ibarət deyil?

TB nəzarəti yalnız aktiv xəstəyə antibiotik verilməsini deyil, xəstəliyin erkən aşkarlanmasını, infeksiya ilə aktiv xəstəliyin bir-birindən fərqləndirilməsini, dərman müqavimətinin müəyyən edilməsini, yaxın təmasların qiymətləndirilməsini, latent infeksiyanın idarə olunmasını, müalicəyə riayətin dəstəklənməsini və cəmiyyətdə yoluxma zəncirlərinin izlənməsini tələb edir.

Buna görə bir ölkənin TB-yə nəzarət imkanları yalnız dərmanların mövcudluğu ilə izah edilə bilməz. Mikrobiologiya laboratoriyası, görüntüləmə, molekulyar testlər, sürveyans sistemi, ictimai səhiyyə personalı, təmasların izlənməsi, sosial dəstək və səhiyyə xidmətlərinə çıxış eyni nəzarət zəncirinin hissələridir.

Diaqnostika tarix boyunca necə dəyişib?

Vərəmin diaqnostikası qədim dövrlərdə simptomların müşahidəsinə əsaslanırdı. Öskürək, hemoptizi, qızdırma, gecə tərləməsi və proqressiv çəki itkisi kimi əlamətlər xəstəlikdən şübhələnmək üçün istifadə oluna bilərdi, lakin spesifik diaqnoz vermirdi.

1882-ci ildə Robert Koch-un TB basilini müəyyən etməsi xəstəliyin klinik əlamətlərdən asılı olmadan mikrobioloji törədici ilə təsdiqlənməsinin əsasını qoydu. Daha sonra Ziehl–Neelsen turşuya davamlı boyama, Löwenstein–Jensen kulturası, tuberkulin dəri testi və döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası müasir TB diaqnostikasının tarixi əsasını təşkil etdi.

20-ci əsrin sonu və 21-ci əsrdə diaqnostik struktura immunoloji və molekulyar üsullar əlavə olundu. Interferon-gamma release assay (IGRA) şəxsin M. tuberculosis-ə qarşı hüceyrəvi immun cavabını qiymətləndirərkən, Xpert MTB/RIF kimi PCR əsaslı sistemlər mikobakterial DNA-nı və rifampisin müqaviməti ilə əlaqəli siqnalları çox daha qısa müddətdə aşkar edə bilir.

Latent vərəm infeksiyası ilə aktiv vərəm diaqnozu arasındakı fərq nədir?

Latent TB infeksiyasında TST və ya IGRA şəxsin M. tuberculosis ilə qarşılaşmasına cavab olaraq yaranmış immunoloji yaddaşı göstərdiyi halda, aktiv TB diaqnozu çoxalan bakteriyanın və ya bakterial DNA-nın bəlğəm və ya digər klinik nümunələrdə mikroskopiya, kultura və ya molekulyar testlərlə göstərilməsini və xəstəlik əlamətlərinin qiymətləndirilməsini məqsəd qoyur; buna görə müsbət TST və ya IGRA təkbaşına aktiv vərəm diaqnozu deyil.

Kultura niyə hələ də əhəmiyyətini qoruyur?

Molekulyar testlər çox sürətli nəticə verə bilsə də, kultura aktiv TB diaqnostikasında və dərmanlara həssaslığın qiymətləndirilməsində əsas laboratoriya üsullarından biri olaraq qalır. Molekulyar üsullar sürət üstünlüyü təmin edərkən, kultura canlı mikroorqanizmin çoxaldılmasına və daha əhatəli fenotipik qiymətləndirməyə imkan verir.

Xpert MTB/RIF-in töhfəsi nədir?

Mənbə Xpert MTB/RIF-i TB diaqnostikasında ən mühüm müasir molekulyar inkişaflardan biri kimi qiymətləndirir. PCR əsaslı sistem M. tuberculosis-i və rifampisin müqaviməti ilə əlaqəli nəticəni klassik kulturanın tələb etdiyi həftələr əvəzinə saatlar ərzində təmin edə bilər.

Bu sürət xüsusilə dərman müqaviməti ehtimalının yüksək olduğu mühitlərdə erkən müalicə qərarları və izolyasiya/ictimai səhiyyə idarəetməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

IGRA nəyi ölçür?

IGRA şəxsin T hüceyrələrinin M. tuberculosis-ə spesifik antigenlərə qarşı interferon-gamma istehsalını ölçür. Buna görə birbaşa bakteriyanı axtarmır; immun sisteminin əvvəllər TB antigenləri ilə qarşılaşmasına verdiyi cavabı qiymətləndirir.

Buna görə aktiv xəstəliyin araşdırılmasında IGRA nəticəsi mikrobioloji, klinik və radioloji nəticələrin yerinə qoyulmamalıdır.

Müalicədə tarixi dönüşüm

Effektiv antimikrob müalicə tapılmazdan əvvəl TB idarəetməsi uzunmüddətli yataq istirahəti, qidalanma və sanatoriya qulluğuna əsaslanırdı. Streptomisinin 1943-cü ildə kəşfi müasir kimyaterapiya dövrünün başlanmasında əsas mərhələlərdən biri oldu.

Daha sonra tək dərman yanaşmasını kombinasiya müalicələri, standartlaşdırılmış rejimlər və müalicə müddətini qısaltmağı hədəfləyən çoxdərmanlı protokollar əvəz etdi. Bu gün dərmana həssas TB və dərmana davamlı TB eyni müalicə alqoritmi ilə idarə edilmir; müqavimət profili müalicə seçiminin əsas müəyyənedicilərindən biridir.

Avropada vərəmə nəzarət protokolları niyə regionlara görə fərqlənir?

Mənbənin müqayisəsinə görə fərqlər yalnız TB bakteriyasının biologiyasından deyil; keçmiş epidemiya yükü, MDR-TB prevalansı, səhiyyə sisteminin tutumu, laboratoriya infrastrukturu, gəlir və sosial bərabərsizliklər, HIV ko-infeksiyası, əhalinin hərəkətliliyi, təmasların izlənməsi və milli ictimai səhiyyə təcrübələrinin tarixi inkişafından qaynaqlanır; buna görə eyni WHO/ECDC çərçivəsi ölkələrdə fərqli tətbiq imkanlarına çevrilə bilər.

Şərqi Avropa

Mənbəyə görə Şərqi Avropa WHO Avropa Regionunda ən mühüm TB və MDR-TB yüklərindən birini daşıyır. Sovet İttifaqının dağılmasından sonrakı səhiyyə sistemi pozuntuları, dərman təchizatı problemləri, sosial-iqtisadi transformasiya və HIV epidemiologiyası tarixi kontekstin mühüm hissələri kimi qiymətləndirilir.

2021 məlumatları mənbədə Ukrayna üçün təxminən 71, Rumıniya üçün 42 hal/100.000 əhali səviyyəsində TB insidensi nümunələri kimi verilir. Əvvəllər müalicə olunmuş xəstələr arasında Belarus üçün %69 və Moldova üçün %62 səviyyəsində MDR-TB nisbəti bildirən tarixi mənbələr də müzakirə olunur.

Şərqi Avropadakı protokollar uzunmüddətli xəstəxana yatışı və geniş radioloji skrininq kimi köhnə modellərdən sürətli molekulyar diaqnostika, daha qısa oral MDR-TB rejimləri, icma əsaslı qulluq və rəqəmsal sürveyans sistemlərinə keçir. Lakin mənbə bu keçidin ölkələr arasında bərabər olmadığını vurğulayır.

Qərbi Avropa

Qərbi Avropanın böyük hissəsində illik TB insidensi aşağı səviyyədədir və nəzarət strategiyaları getdikcə yüksək riskli qruplara, təmasda olanlara və latent infeksiyaya yönəlir.

Diaqnostik infrastrukturda IGRA, Xpert və line-probe assay kimi sürətli testlərə geniş çıxış; sistemli təmas araşdırması və müəyyən risk qruplarında skrininq əsas tətbiqlərdir.

BCG siyasəti də epidemiologiya ilə birlikdə dəyişib. Bir çox aşağı insidensli Qərbi Avropa ölkəsində universal peyvənd əvəzinə yüksək riskli uşaqlara yönəlmiş hədəfli BCG tətbiqlərindən istifadə olunur.

Şimali Avropa

Şimali Avropa mənbənin regional müqayisəsində ən aşağı TB yükünə malik ərazilərdən biridir. 2021 üçün İslandiya təxminən 2, Norveç 3 və İsveç 4 hal/100.000 əhali nümunələri verilir.

Skandinaviya ölkələrində təmasların izlənməsi, mərkəzləşdirilmiş referens laboratoriyalar, sürətli molekulyar testlər və bəzi mühitlərdə whole-genome analysis istifadəsi ön plana çıxır.

Baltik ölkələri regionun qalan hissəsindən fərqli tarixi MDR-TB profilinə malikdir. Litva, Latviya və Estoniyada laboratoriya imkanlarının və yeni MDR-TB müalicələrinə çıxışın yaxşılaşdırılması buna görə ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

Cənubi Avropa

Cənubi Avropa mənbədə Qərbi/Şimali Avropanın aşağı yükü ilə Şərqi Avropanın daha yüksək yükü arasında keçid profili kimi təsvir edilir.

İtaliya, İspaniya, Yunanıstan, Portuqaliya, Malta və Kipr kimi ölkələrdə mikroskopiya, kultura və molekulyar testlər ümumiyyətlə mövcuddur. Bununla belə, xüsusilə bəzi kənd ərazilərində Xpert kimi sistemlərə birbaşa çıxış olmaya bilər və nümunələr mərkəzi laboratoriyalara göndərilə bilər.

BCG siyasətləri bir çox Cənubi Avropa ölkəsində universal tətbiqdən risk əsaslı modelə keçib. Mənbə eyni zamanda miqrant və hərəkətli əhali üçün skrininq, müalicənin davamlılığı və sosial dəstək ehtiyaclarını bu region üçün mühüm tətbiq məsələləri kimi qiymətləndirir.

Türkiyə

Mənbə Türkiyəni WHO Avropa Regionuna daxil olan transkontinental ölkə kimi ayrıca nəzərdən keçirir. 2000–2010 dövrünü araşdıran mənbələrə görə TB insidensində təxminən %86,6 azalma bildirilib.

Milli TB nəzarət fəaliyyətlərinin Səhiyyə Nazirliyinin çətiri altında, hadisə əsaslı sürveyans, sistemli hadisə aşkarlanması və nəzarətli müalicə yanaşması ilə həyata keçirildiyi bildirilir.

Bu %86,6 göstəricisi müəyyən tarixi tədqiqat dövrünə aiddir və Türkiyənin 2026-cı ildəki TB insidensi deyil.

Rusiya Federasiyası

Rusiya Federasiyası mənbədə yüksək tarixi TB və MDR-TB yükünə görə ayrıca nəzərdən keçirilir. Sovet İttifaqının dağılmasını izləyən dövrdə 1991–2000 arasında bildirilən halların təxminən iki dəfə artdığı və insidensin təxminən 90 hal/100.000 əhaliyə çatdığı tarixi məlumatlar təqdim olunur.

Bəzi regionlarda MDR-TB prevalansının təxminən %40-a çatdığı və TB/HIV ko-infeksiyasının mühüm olduğu bildirilir. Mənbə eyni zamanda sonrakı dövrlərdə gücləndirilmiş milli nəzarət proqramları ilə TB morbidliyində mühüm azalmaların görüldüyünü də vurğulayır.

2023 ölkə məlumatları nə göstərir?

Mənbə Table 3-də seçilmiş Avropa ölkələrinin 2023-cü il üzrə illik TB göstəricilərini eyni cədvəldə müqayisə edir. İnsidens dəyərləri regional heterogenliyi aydın göstərir.

Bu cədvəl bütün Avropa ölkələrinin tam 2023 sıralaması deyil; tədqiqat yalnız seçilmiş ölkələri nümunə kimi göstərir.

MDR-TB nə üçün nəzarət protokollarını dəyişir?

Dərmana davamlı TB-də standart dərmana həssas TB rejimlərinin kifayət etməməsi diaqnostikanın əvvəlində və ya müalicə zamanı müqavimət profilinin müəyyənləşdirilməsini kritik edir. Buna görə sürətli molekulyar müqavimət testləri, referens laboratoriyalar və yeni dərmanlara çıxış xüsusilə yüksək MDR-TB yükü olan regionlarda nəzarət proqramının əsas hissələridir.

Mənbə Şərqi Avropa və Baltik ölkələrində bu ehtiyacı xüsusilə vurğulayır. Cənubi Avropa bölməsində isə seçilmiş MDR-TB xəstələrində daha qısa rejimlər və BPaL kimi yeni müalicə variantlarına çıxış nümunələri verilir.

Miqrasiya və TB məlumatları necə şərh edilməlidir?

Mənbə bəzi Avropa ölkələrində xaricdə doğulmuş və ya xarici mənşəli şəxslərin ümumi TB bildirişlərinin yüksək hissəsini təşkil etdiyini göstərir. Bu nisbət ölkədən ölkəyə çox dəyişir və mənbə Table 5-də istifadə olunan məlumatlar WHO-nun 2018-ci il qaçqın və miqrant sağlamlığı hesabatına əsaslanır.

Bu nisbətlər fərdi yoluxduruculuğu ölçmür və ev sahibi cəmiyyətdə yaranan ikincili yoluxmanın miqdarını göstərmir. Mənbə həmçinin mövcud sübutların miqrant və qaçqın qruplarından ev sahibi ölkələrin ümumi əhalisinə TB yoluxma riskinin aşağı olduğunu göstərdiyini bildirir.

Mənbənin ictimai səhiyyə yanaşması müəyyən mənşə qruplarını damğalamaq əvəzinə risk əsaslı skrininq, səhiyyə xidmətlərinə çıxış, yaşayış şəraiti, müalicənin davamlılığı və mədəni baxımdan uyğun kommunikasiya kimi xidmət elementlərinin gücləndirilməsinə yönəlir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmal dizaynı

Tədqiqat narrative review kimi hazırlanıb. Müəlliflər Avropada TB diaqnostikası və nəzarətinin tarixi inkişafını, regional fərqlərini və cari tətbiq istiqamətlərini uzunmüddətli müqayisəli çərçivədə araşdırıblar.

Mənbələrin seçilməsi

Əsas mənbə qrupları WHO, ECDC və milli ictimai səhiyyə qurumlarının nəşrləri, təlimatları və sürveyans hesabatlarıdır. Əlavə resenziyalı tədqiqatlar tarixi konteksti və regional müqayisəni dəstəkləmək üçün istifadə olunub.

Mənbələr Avropa kontekstində TB profilaktikası və sürveyansının təkamülünə uyğunluğuna görə seçilib.

Formal sistematik icmal elementləri varmı?

Məqalə formal sistematik icmal kimi təqdim edilməyib. Müəyyən verilənlər bazalarından ibarət axtarış siyahısı, təkrarlana bilən tam axtarış sətirləri, PRISMA axını, daxil etmə/xaric etmə sayları, iki tədqiqatçı ilə skrininq və ya risk-of-bias qiymətləndirilməsi yoxdur.

Beləliklə, tədqiqat əhatəli və mənbələrlə zəngin olsa da, sistematik icmal və ya meta-analysis ilə eyni metodoloji sübut səviyyəsində qiymətləndirilməməlidir.

Coğrafi təsnifat

Avropa dörd əsas qrupda qiymətləndirilib:

1. Şərqi Avropa,
2. Qərbi Avropa,
3. Şimali Avropa,
4. Cənubi Avropa.

Həm AB, həm də AB-yə daxil olmayan ölkələr analizə daxil edilib. Türkiyə və Rusiya Federasiyası transkontinental mövqelərinə görə ayrıca alt bölmədə qiymətləndirilib.

Mənbə Table 4-ün əsas regional müqayisəsi

Müəlliflərin təklif etdiyi Avropa miqyaslı nəzarət yanaşması

Mənbə nəticə bölməsində ölçülmüş müdaxilə müqayisəsindən daha çox icmal nəticələrinə əsaslanan ictimai səhiyyə tövsiyələri təqdim edir.

• ECDC/WHO koordinasiyası ilə diaqnostika infrastrukturunun daha çox harmonizasiya edilməsi.
• Yüksək yük olan regionlarda müasir molekulyar diaqnostika cihazlarının və laboratoriya imkanlarının artırılması.
• Uzaq ərazilərdə daşına bilən molekulyar testlərin və nümunə-transfer şəbəkələrinin inkişaf etdirilməsi.
• MDR-TB üçün müasir və daha qısa oral müalicə rejimlərinə çıxışın genişləndirilməsi.
• Bedaquiline və delamanid kimi yeni dərmanlara çıxışda ölkələr arasındakı bərabərsizliyin azaldılması.
• TB/HIV ko-infeksiyalarında xidmətlərin daha güclü inteqrasiyası.
• Uzun xəstəxana yatışına əsaslanan modellər əvəzinə uyğun xəstələrdə icma əsaslı müalicə və izləmənin gücləndirilməsi.
• Evsiz şəxslər, maddə istifadə edən şəxslər və səhiyyə xidmətlərinə çatmaqda çətinlik çəkən qruplar üçün mobil komandaların və vətəndaş cəmiyyəti əməkdaşlıqlarının inkişaf etdirilməsi.
• ECDC, TBnet, WHO əməkdaşlıqları və milli reyestrlər arasında real vaxt məlumat mübadiləsinin gücləndirilməsi.
• Yeni dərman, peyvənd və diaqnostika vasitələrinə Avropa miqyasında tədqiqat investisiyalarının davam etdirilməsi.

Bunlar məqalə müəlliflərinin təklifləridir. Bu icmal təkliflərin hər birini randomizə olunmuş və ya müqayisəli müdaxilələrlə sınaqdan keçirməyib.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Avropada TB yükü və nəzarət infrastrukturu regional olaraq heterogendir.
• Diaqnostik üsullar simptom, mikroskopiya və rentgenoqrafiyadan molekulyar və immunoloji üsulları əhatə edən daha mürəkkəb alqoritmlərə doğru inkişaf edib.
• TST və IGRA latent infeksiya ilə əlaqəli immun cavabı qiymətləndirir; aktiv TB diaqnostikası üçün birbaşa xəstəlik və mikrobioloji sübut tələb olunur.
• Qərbi və Şimali Avropada aşağı insidensli mühitlərə uyğun hədəfli skrininq və latent infeksiyaya nəzarət daha qabarıq hala gəlib.
• Şərqi Avropada MDR-TB və HIV ko-infeksiyası mənbədə mühüm nəzarət problemləri kimi müəyyən edilir.
• Cənubi Avropanın diaqnostika və müalicə protokolları getdikcə beynəlxalq və Qərbi Avropa standartları ilə uyğunlaşır.
• Diaqnostika, sürveyans, müalicəyə çıxış və xəstələrin davamlı təqibində Avropa miqyasında daha çox koordinasiya üçün imkan mövcuddur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Avropadakı bütün ölkələrin eyni TB nəzarət modeli ilə idarə olunmalı olduğu eksperimental olaraq göstərilməyib.
• Bir regionun səhiyyə sisteminin digərindən tək bir performans ölçüsü ilə daha yaxşı olduğu nəticəsinə gəlinməyib.
• 2018, 2021 və 2023 məlumatları 2026-cı ildəki eyni vaxtlı epidemioloji vəziyyət kimi istifadə edilə bilməz.
• Xarici mənşəli TB hallarının nisbəti miqrantların ev sahibi cəmiyyətə eyni nisbətdə infeksiya ötürdüyü demək deyil.
• Məqalə hər hansı miqrasiya və ya sərhəd siyasətinin TB-ni təkbaşına artırdığını və ya azaltdığını eksperimental olaraq sübut etmir.
• Təklif edilən ECDC/WHO koordinasiyasının, həmrəylik fondunun və ya ortaq satınalma mexanizmlərinin təsiri bu tədqiqatda eksperimental olaraq ölçülməyib.
• Türkiyə üçün verilən %86,6 azalma 2026 insidensi deyil; 2000–2010 dövründən götürülmüş tarixi nəticədir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət tədqiqatın sistematik icmal olmamasıdır. Mənbə seçimi uyğunluq əsasında aparılıb və formal risk-of-bias qiymətləndirilməsi təqdim edilmir.

İkinci məhdudiyyət zaman heterogenliyidir. İcmal tarixi tədqiqatları, 2018-ci il miqrant sağlamlığı məlumatlarını, 2021-ci il milli/regional göstəricilərini, 2023-cü il ölkə məlumatlarını və 2025-ci il WHO/ECDC hesabatlarını eyni ümumi narrativdə istifadə edir. Buna görə bütün rəqəmlər eyni referens ilinin müqayisəsi deyil.

Üçüncü məhdudiyyət coğrafi təsnifatın analitik çərçivə olmasıdır. Hətta bir region daxilində belə ölkələrin səhiyyə sistemi, TB yükü, gəlir səviyyəsi, miqrasiya dinamikası və MDR-TB profili bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.

Dördüncü məhdudiyyət ictimai səhiyyə tövsiyələrinin bu tədqiqat daxilində müqayisəli müdaxilə analizi ilə sınaqdan keçirilməməsidir. Tövsiyələr WHO/ECDC ədəbiyyatı və regional müqayisələrdən çıxarılıb.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Tuberculosis Control Protocols in the European Region: A Brief Overview

Müəlliflər: Aimilios Pliatsikas; Costas Tsiamis; Joseph Papaparaskevas; Georgia Vrioni; Athanasios Tsakris.

Corresponding author: Athanasios Tsakris.

Qurumlar: Department of Microbiology, Medical School, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece; Laboratory of Public and One Health Crises Management, Department of Public and One Health, School of Health Sciences, University of Thessaly, Karditsa, Greece.

Jurnal: Acta Microbiologica Hellenica.

Nəşriyyat: MDPI, Hellenic Society for Microbiology adından.

Biblioqrafik qeyd: Acta Microbiol. Hell. 2026, 71(3), Article 26.

DOI: 10.3390/amh71030026

Nəşr tarixi: 25 iyul 2026.

Redaksiya tarixləri: Received 13 January 2026; Revised 9 July 2026; Accepted 21 July 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı narrative review; Avropa TB nəzarətinin tarixi və regional müqayisəsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas mənbələr: WHO, ECDC, milli ictimai səhiyyə qurumları və əlavə resenziyalı ədəbiyyat.

Coğrafi analiz: Şərqi, Qərbi, Şimali və Cənubi Avropa; Türkiyə və Rusiya Federasiyası ayrıca qiymətləndirilib.

Diaqnostik əhatə: Klinik qiymətləndirmə, döş qəfəsi görüntüləməsi, turşuya davamlı mikroskopiya, kultura, TST, IGRA, NAAT və Xpert MTB/RIF.

Nəzarət əhatəsi: Aktiv və latent TB diaqnostikası, təmasların izlənməsi, hədəfli skrininq, BCG siyasəti, dərman həssaslığı, MDR-TB müalicəsi, xəstə izlənməsi və epidemioloji sürveyans.

Formal sistematik icmal statusu: Mənbədə PRISMA, geniş verilənlər bazası axtarış sətirləri, formal tədqiqat seçimi axını və ya risk-of-bias aləti təqdim edilməyib.

Maliyyələşdirmə: Xarici maliyyələşdirmə yoxdur.

Institutional Review Board: Not applicable; insan və ya heyvan tədqiqatı deyil.

Informed Consent: Not applicable.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatdakı məlumatların məqalənin daxilində olduğu bildirilir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması olmadığını bəyan ediblər.

Müəllif töhfələri: Conceptualization: Costas Tsiamis və Athanasios Tsakris; methodology: Aimilios Pliatsikas, Costas Tsiamis, Joseph Papaparaskevas və Georgia Vrioni; investigation və formal analysis: Aimilios Pliatsikas və Costas Tsiamis; original draft: Aimilios Pliatsikas və Costas Tsiamis; draft editing: Athanasios Tsakris.

Əsas şərh sərhədi: Məqalə müxtəlif dövrlərdən və müxtəlif sürveyans mənbələrindən məlumatları birləşdirən narrativ icmaldır. Regional müqayisələr müəyyən bir tək-il Avropa məlumat bazasının yenidən analizi deyil və müəlliflərin ictimai səhiyyə tövsiyələri birbaşa eksperimental müdaxilə nəticələri kimi şərh edilməməlidir.