Bu tədqiqat insan tüpürcəyinin ağızdan kənarda analiz edilərək virusların, bakteriyaların, xərçəng və xərçəngdənkənar xəstəlik biomarkerlərinin aşkar edilməsində istifadə oluna bilən üsulları hərtərəfli şəkildə müqayisə edir. Araşdırılan texnologiyalar arasında polimeraza zəncirvari reaksiyası (PCR), ilmə vasitəli izotermik amplifikasiya (LAMP), kütlə spektrometriyası, ELISA və digər immunoassay üsulları, elektrokimyəvi sensorlar, Raman və səthi gücləndirilmiş Raman səpilməsi (SERS) əsaslı sistemlər yer alır. Tədqiqatın müqayisəli qiymətləndirmələri analitik performansda aşağı aşkarlama həddinin təkbaşına kifayət etmədiyini; klinik istifadə baxımından həssaslıq, spesifiklik, AUC, təkrarlana bilmə, nümunə matrisi, xərc, daşına bilmə və standartlaşdırmanın birlikdə nəzərdən keçirilməli olduğunu göstərir.

İcmalda kortizol müxtəlif analitik üsulların aşkarlama hədlərini ortaq bir analit üzərindən müqayisə etmək üçün model biomarker kimi istifadə edilmişdir. Mənbənin xülasəsində elektrokimyəvi platformalar üçün həndəsi orta aşkarlama həddi 11 pM, voltammetrik üsullar üçün təxminən 6 pM, immunoassay əsaslı üsullar üçün 39,1 pM və kütlə spektrometriyasına əsaslanan üsullar üçün 171 pM olaraq bildirilir. Bununla belə, bu dəyərlər bütün tüpürcək biomarkerlərinin və ya bütün klinik vəziyyətlərin eyni performans sıralamasına malik olduğu demək deyil; icmalın özü biomarker növünün, nümunə xüsusiyyətlərinin və istifadə olunan statistik üsulun nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə bildiyini vurğulayır.

Klinik xərçəng və xərçəngdənkənar biomarker tədqiqatlarının müqayisə edildiyi Cədvəl 12-də Direct SERS üçün balanslaşdırılmış dəqiqlik %87,4, SERS və Raman qrupu üçün %86,6, ELISA üçün %86,2, PCR üçün %84,3 və kütlə spektrometriyası üçün %83,2 hesablanmışdır. Lakin Direct SERS, SERS/Raman sinfi ilə konseptual olaraq üst-üstə düşən alt kateqoriyadır; buna görə də bu dəyərlər müstəqil, eyni protokolla aparılmış klinik sınaqların birbaşa yarışı kimi şərh edilməməlidir.

Niyə tüpürcək?

Tüpürcək; anticisimlər, fermentlər, hormonlar, zülallar, nuklein turşuları, metabolitlər və mikroorqanizmlər kimi çox müxtəlif bioloji komponentləri ehtiva edən mürəkkəb bioloji mayedir. İcmalın çıxış nöqtəsi bu molekulyar müxtəlifliyin xəstəliklərlə və ya infeksiyalarla əlaqəli analitlərin invaziv olmayan şəkildə araşdırılmasına imkan verə bilməsidir.

Qan və ya toxuma biopsiyası ilə müqayisədə tüpürcək nümunəsi toplamaq daha asandır və xüsusilə nümunə götürülməsinin təkrarlanmalı olduğu hallarda mühüm praktik üstünlüklər verə bilər. Tədqiqat həmçinin tüpürcək nümunəsinin bəzi yoluxucu xəstəlik ssenarilərində xəstə tərəfindən götürülə bilməsinin işçi qüvvəsinə ehtiyacı və yaxın təması azalda biləcəyini qeyd edir. Bununla belə, tüpürcək qanın sadə surəti deyil. Müəyyən biomarker üçün qandakı və tüpürcəkdəki səviyyələr arasındakı əlaqə biomarkerdən biomarkerə dəyişə bilər.

Analitik performansla klinik performans eyni deyil

İcmalın mühüm töhfələrindən biri sensorun və ya testin nə qədər aşağı konsentrasiyanı ölçə bilməsi ilə real xəstələri nə qədər uğurla ayıra bilməsi arasındakı fərqi görünən etməsidir. Analitik tədqiqatlarda əsas müqayisə meyarı aşkarlama həddi, yəni limit of detection (LOD) olduğu halda, klinik tədqiqatlarda həssaslıq, spesifiklik və ROC əyrisi altında qalan sahə (AUC) ön plana çıxır.

Çox aşağı LOD, xüsusilə aşağı konsentrasiyalı hədəflərin aşkarlanmasında üstünlükdür; lakin təkbaşına klinik diaqnostik uğura zəmanət vermir. Tüpürcəyin mürəkkəb matrisi, spesifik olmayan bağlanma, sensor səthində çirklənmə, anticisim sabitliyi, nanohissəcik aqreqasiyası, biomarkerin xəstəliklə əlaqəsi və istifadə olunan statistik təsnifat üsulu kimi bir çox amil real performansı dəyişə bilər.

Virus və bakteriyaların tüpürcəkdən müəyyən edilməsi

Tədqiqat virus və bakteriyaların tüpürcəkdən aşkarlanmasında PCR və LAMP kimi nuklein turşusu çoxaltma üsullarından elektrokimyəvi sensorlara, kimilüminessensiya sistemlərinə və SERS əsaslı platformalara qədər geniş texnologiya qrupunu araşdırır. Bu tədqiqatların LOD dəyərləri CFU/mL, PFU/mL, nüsxə sayı, hüceyrə/mL və kütlə konsentrasiyası kimi bir-birindən fərqli vahidlərlə bildirildiyinə görə müəlliflər bu qrupun hamısı üçün ortaq orta LOD hesablamamışlar. Bu seçim vacibdir; fərqli fiziki kəmiyyətləri tək bir rəqəmə çevirmək yanıltıcı üsul sıralaması yarada bilərdi.

İcmaldakı vizual nümunələr tüpürcək diaqnostikasının yalnız klassik laboratoriya borularından ibarət olmadığını göstərir. Zika virusu üçün RT-LAMP tətbiqlərində mikrofluidik kartriclər, kimyəvi yolla qızdırılan daşınan qurğular, ağıllı telefonla flüoresans oxunması və nümunə hazırlama mərhələlərinin bir platformada birləşdirildiyi sistemlər araşdırılmışdır. SERS bölməsində isə SARS-CoV-2 zülallarının immunoassay əsaslı aşkarlanması, qızıl nanoulduzlar, mikrofluidik SERS sistemləri və A qrupu streptokoku üçün lateral-flow/SERS kombinasiyaları göstərilir.

Kütlə spektrometriyası nə təmin edir?

Kütlə spektrometriyası tüpürcəkdəki zülalların və metabolitlərin yüksək analitik seçiciliklə xarakterizə edilməsinə imkan verən güclü üsullar ailəsidir. İcmalda maye xromatoqrafiyası-kütlə spektrometriyası, MALDI və MALDI-TOF əsaslı yanaşmalarla xərçəng, neyrodegenerativ xəstəliklər və başqa biomarker tətbiqləri nəzərdən keçirilir.

Bu üsulların mühüm gücü çox sayda molekulun struktur və ya kütlə xüsusiyyətlərinin ətraflı təhlil edilə bilməsidir. Buna qarşılıq cihaz xərci, laboratoriya infrastrukturu, nümunə hazırlama ehtiyacı və ixtisaslı personal tələbi kütlə spektrometriyasını daşınan gündəlik test platformalarından fərqli mövqeyə yerləşdirir.

ELISA və digər immunoassay üsulları

ELISA tüpürcək biomarker tədqiqatlarında uzun müddətdir istifadə olunan antigen-anticisim əsaslı üsullardan biridir. Tədqiqatda klassik ELISA ilə yanaşı nanohissəciklərlə siqnal gücləndirmə, lateral-flow formatları və müxtəlif immunoassay arxitekturaları araşdırılır.

Mənbədə klassik 96 quyulu ELISA üçün 4–12 saata çata bilən analiz müddətləri, nümunə və reagent sərfi, ferment etiketlərinin ətraf mühit şəraitində aktivliyini itirməsi və anticisimlərin qismən denaturasiyasının spesifik olmayan bağlanmanı artıra bilməsi əsas məhdudiyyətlər arasında göstərilir. Nanostrukturlar siqnalın gücləndirilməsinə kömək etsə də, yeni səth kimyası və nanohissəcik istifadəsi aqreqasiya və təkrarlana bilmə kimi yeni nəzarət tələbləri yarada bilər.

Elektrokimyəvi sensorların önə çıxdığı sahə

Elektrokimyəvi biosensorlar icmalda voltammetriya, elektrokimyəvi empedans spektroskopiyası (EIS), amperometriya və digər elektrik oxuma yanaşmaları altında araşdırılır. Xərçəng və xərçəngdənkənar tüpürcək biomarkerlərinə dair analitik tədqiqatları toplayan Cədvəl 5-də 38 tədqiqat vardır: 14-ü voltammetriya, 14-ü EIS, 8-i amperometriya və 2-si digər elektrokimyəvi üsullar kimi təsnif edilmişdir.

EIS qrupunda həndəsi orta LOD 1,96 × 10⁻¹⁴ M, median LOD isə 2,35 × 10⁻¹⁵ M olaraq bildirilmişdir. Bu dəyərlər icmalın analitik həssaslıq baxımından elektrokimyəvi platformalara xüsusi əhəmiyyət verməsinin səbəblərindən biridir. Lakin analitik sensor həssaslığı ilə klinik diaqnostik uğur eyni deyil; elektrod səthi, bioloji matris təsirləri, spesifik olmayan adsorbsiya və cihazlararası standartlaşdırma real istifadədə ayrıca həll edilməlidir.

Kortizol niyə xüsusi olaraq müqayisə edildi?

Çox fərqli biomarkerləri birbaşa müqayisə etməyin yaratdığı problemi azaltmaq üçün müəlliflər kortizolu ortaq model analit kimi götürmüşlər. Mənbənin xülasəsində elektrokimyəvi üsulların həndəsi orta LOD-si təxminən 11 pM, immunoassay üsullarının 39,1 pM və kütlə spektrometriyası üsullarının 171 pM olduğu bildirilir. Elektrokimyəvi alt qruplar daxilində voltammetriya üçün təxminən 6 pM səviyyəsində həndəsi orta LOD bildirilmişdir.

Bu müqayisənin mənası “elektrokimya bütün diaqnostik tətbiqlərdə digər üsullardan üstündür” deyil. Kortizol yalnız üsulları daha ortaq analitik zəmin üzərində qiymətləndirmək üçün seçilmiş modeldir. Müxtəlif biomarkerlərin molekulyar xüsusiyyətləri, fizioloji konsentrasiyaları və xəstəliklə əlaqələri dəyişir.

SERS və Raman spektroskopiyası

Raman spektroskopiyası molekulların vibrasiya xüsusiyyətlərindən kimyəvi informasiya əldə edir; lakin təbii Raman səpilməsi zəif siqnal yaradır. Səthi gücləndirilmiş Raman səpilməsi metal nanostrukturların yaxınlığındakı elektromaqnit güclənməsindən istifadə edərək Raman siqnalını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağı hədəfləyir.

İcmalda SERS-in anticisim istifadə edən formatları ilə yanaşı birbaşa bioloji nümunə spektrlərindən təsnifat aparan yanaşmalar da araşdırılır. Direct SERS-in mühüm cəhətlərindən biri bəzi dizaynlarda anticisimə ehtiyac olmadan molekulyar spektral imzalardan istifadə edə bilməsidir. Bu, anticisimlərin partiya dəyişkənliyi, soyuq zəncir və sabitlik kimi problemlərini azaltmaq potensialına malikdir.

Bununla belə, tədqiqat SERS-in klinik tətbiqlərində standartlaşdırmanın hələ də mühüm problem olduğunu vurğulayır. Ölçmə nöqtələrinin sayı, lazer dalğa uzunluğu, lazer gücü, ekspozisiya müddəti, nanohissəcik xüsusiyyətləri və nəzarətsiz aqreqasiya müxtəlif laboratoriyalar arasında nəticələri dəyişdirə bilər. Buna görə güclü AUC dəyərləri birbaşa geniş klinik istifadə sübutu kimi şərh edilməməlidir.

Klinik üsulların müqayisəsi

Xərçəng və xərçəngdənkənar biomarkerləri əhatə edən klinik tədqiqatların xülasə olunduğu Cədvəl 12 üsulları orta həssaslıq, spesifiklik, median dəyərlər, AUC və balanslaşdırılmış dəqiqlik baxımından müqayisə edir. Cədvələ görə Direct SERS %87,4 ilə ən yüksək balanslaşdırılmış dəqiqlik dəyərinə malikdir. SERS və Raman qrupu %86,6, ELISA %86,2, PCR %84,3 və kütlə spektrometriyası %83,2 olaraq bildirilmişdir.

Cədvəl 12-də Direct SERS üçün orta həssaslıq %84,1 və orta spesifiklik %90,7; SERS və Raman qrupu üçün müvafiq olaraq %83,6 və %89,6; ELISA üçün %88,3 və %84,1; PCR üçün %84,9 və %83,8; kütlə spektrometriyası üçün %78,8 və %87,5 olaraq verilmişdir. Direct SERS-in orta AUC dəyəri 0,96-dır. Eyni cədvəldə SERS və Raman üçün AUC 0,94, ELISA üçün 0,89, PCR və kütlə spektrometriyası üçün 0,84 olaraq bildirilir.

Bu müqayisənin mühüm metodoloji məhdudiyyəti vardır: tədqiqat klinik həssaslıq və spesifiklik ortalamalarını hesablayarkən nümunə ölçülərini çəki kimi istifadə etməmişdir. Bundan əlavə, 40-dan az iştirakçısı olan və ya həssaslıq/spesifikliyi tək dəyər əvəzinə interval şəklində bildirən tədqiqatlar bəzi orta hesablamalardan çıxarılmışdır. Müxtəlif tədqiqatların fərqli xəstəliklər, biomarkerlər və statistik təsnifatçılar istifadə etməsi də üsullar arasındakı fərqlərin yalnız cihaz texnologiyasından qaynaqlandığı nəticəsinə gəlməyə mane olur.

Hətta statistik model klinik nəticəni dəyişdirə bilər

İcmalın “Challenges and Outlook” bölməsi eyni bioloji məlumatın fərqli statistik analizlərlə fərqli klinik performans göstərə bildiyinə diqqət çəkir. Verilən nümunələrdən birində sidik kisəsi xərçənginin ayırd edilməsi üçün genetik alqoritmlə xətti diskriminant analizinin kombinasiyası (GA-LDA) %90,9 həssaslıq və %100 spesifiklik verdiyi halda, əsas komponent analizi (PCA) eyni müqayisədə %74,6 həssaslıq və %97,2 spesifiklik vermişdir.

Biomarkerin özü də ən az ölçmə platforması qədər mühümdür. İcmalda eyni qPCR yanaşması ilə mədəaltı vəzi xərçəngi üçün gen əsaslı aşkarlamada %96, mRNA əsaslı aşkarlamada isə %71 həssaslıq bildirən tədqiqatlara diqqət çəkilir. Buna görə “hansı cihaz daha yaxşıdır?” sualı təkbaşına kifayət deyil; “hansı biomarker, hansı xəstəlik, hansı xəstə qrupu və hansı analiz üsulu ilə ölçüldü?” sualları da cavablandırılmalıdır.

Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Mənbə tədqiqat Türkiyəyə xas xəstə məlumatı, səhiyyə sistemi xərci və ya milli diaqnostika infrastrukturu təhlili təqdim etmir. Buna görə icmaldan Türkiyə üçün birbaşa klinik üstünlük və ya xərc-effektivlik nəticəsi çıxarmaq olmaz. Bununla belə, tədqiqatın ortaya qoyduğu ümumi texniki çərçivə; invaziv olmayan nümunə götürmə, daşınan elektrokimyəvi sistemlər, sürətli molekulyar testlər və standartlaşdırıla bildiyi halda SERS əsaslı platformalar kimi tədqiqat sahələrinin yerli klinik doğrulama işləri baxımından araşdırıla biləcəyini göstərir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Tüpürcək viruslar, bakteriyalar, zülallar, nuklein turşuları, hormonlar və metabolitlər kimi çox müxtəlif hədəflərin araşdırıla bildiyi mürəkkəb və asan toplanan bioloji mayedir.
• PCR, LAMP, ELISA, kütlə spektrometriyası, elektrokimyəvi üsullar və SERS/Raman platformalarının tüpürcək analizində fərqli üstünlük və məhdudiyyətləri vardır.
• Analitik LOD ilə klinik həssaslıq, spesifiklik və AUC ayrı-ayrı performans ölçüləridir.
• Kortizolun ortaq analit kimi araşdırıldığı müqayisədə elektrokimyəvi üsullar aşağı pikomolar səviyyədə LOD dəyərləri göstərmişdir.
• Cədvəl 12 çərçivəsindəki klinik tədqiqatlarda Direct SERS, SERS/Raman və ELISA yüksək balanslaşdırılmış dəqiqlik dəyərləri göstərmişdir.
• Elektrokimyəvi və SERS əsaslı platformaların daşına bilmə, həssaslıq və çoxlu analiz potensialı diqqətəlayiqdir; lakin matris təsirləri, sabitlik və standartlaşdırma problemləri davam edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• İcmal tək bir tüpürcək testinin qan və ya toxuma biopsiyasının bütün istifadə sahələrini əvəz edə biləcəyini göstərmir.
• Bir üsulun aşağı LOD dəyərinə malik olması həmin üsulun avtomatik olaraq ən yüksək klinik diaqnostik dəqiqliyə sahib olduğunu sübut etmir.
• Direct SERS-in cədvəldə yüksək AUC və balanslaşdırılmış dəqiqlik göstərməsi üsulun bu gün bütün xəstəxanalarda istifadəyə hazır və standartlaşdırılmış olduğu demək deyil.
• İcmal yeni xəstə kohortunda prospektiv klinik doğrulama aparmamışdır.
• Fərqli xəstəliklər, biomarkerlər və nümunə ölçüləri üzərindən əldə edilmiş nəticələr vahid universal üsul sıralaması kimi şərh edilə bilməz.
• Tədqiqat Türkiyədəki klinik istifadə, xərc-effektivlik və ya tənzimləyici uyğunluq barədə birbaşa məlumat təqdim etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmalın quruluşu

Tədqiqat tüpürcəkdə biomarker və patogen aşkarlanmasına dair geniş nəşr toplusunu panoramik şəkildə bir araya gətirir. Analitik tədqiqatlar üçün əsasən LOD, analitik interval, recovery, nisbi standart sapma və analiz müddəti kimi performans meyarları; klinik tədqiqatlar üçün isə həssaslıq, spesifiklik və AUC dəyərləri toplanmışdır.

Xülasədə 149 analitik məqalənin LOD dəyərlərinin və 118 klinik tədqiqatdan həssaslıq, spesifiklik və bəzi hallarda AUC dəyərlərinin cədvəlləşdirildiyi bildirilir. Bununla belə, məqalənin sonrakı bölmələrində klinik tədqiqat sayları müxtəlif alt çoxluqlar və hesablamalar üçün fərqli şəkildə bildirilmişdir. Buna görə 118 sayı bütün cədvəllərin vahid və təkrarsız yekun klinik nümunə sayı kimi şərh edilməməlidir.

Viruslar və bakteriyalar

Virus və bakteriyalara dair bölmə PCR, LAMP, elektrokimyəvi, SERS, kimilüminessensiya və digər platformaları həm analitik, həm klinik baxımdan nəzərdən keçirir. Analit və ölçmə vahidlərinin böyük fərqlilik göstərməsi səbəbindən bu qrupun hamısı üçün vahid orta LOD yaradılmamışdır. Bu metodoloji seçim PFU/mL ilə CFU/mL və ya molekulyar nüsxə sayını süni şəkildə vahid şkalaya məcbur etməkdən qaçır.

Tədqiqatdakı şəkillər molekulyar çoxaltma əsaslı testlərin mikrofluidik sistemlər və mobil oxuma qurğuları ilə birləşdirilə bildiyini; SERS platformalarında isə metal nanostrukturların siqnal gücləndirmə məqsədilə istifadə oluna bildiyini göstərir. Lakin bu nümunələr müxtəlif tədqiqat qruplarının fərqli hədəflər üzərində apardığı işlərdir və vahid standartlaşdırılmış klinik sınaq silsiləsi deyil.

Xərçəng və xərçəngdənkənar biomarkerlər

Kütlə spektrometriyası bölməsində proteomik və metabolomik hədəflər; immunoassay bölməsində ELISA və törəmələri; elektrokimyəvi bölmədə voltammetriya, EIS və amperometriya; optik bölmədə isə başda SERS və Raman olmaqla çox sayda yanaşma müqayisə edilmişdir.

Elektrokimyəvi tədqiqatların analitik LOD dəyərləri bir çox nümunədə çox aşağı səviyyələrə çatdığı halda, klinik Cədvəl 12-də “digər üsullar” qrupu altında yerləşdirilən elektrokimyəvi klinik tədqiqatların ortalaması eyni dərəcədə üstün görünmür. Bu fərq analitik sensor performansının klinik təsnifat performansına avtomatik çevrilmədiyini göstərən məqalənin ən öyrədici tərəflərindən biridir.

Kortizol müqayisəsi

Kortizol üzərindən aparılan analitik müqayisədə mənbə elektrokimyəvi üsullar üçün təxminən 11 pM həndəsi orta LOD bildirir. Voltammetriya alt qrupunun həndəsi orta LOD-si təxminən 6,25 × 10⁻¹² M səviyyəsindədir. Elektrokimyəvi empedans spektroskopiyası üçün Cədvəl 7-də 2,10 × 10⁻¹¹ M həndəsi orta, 4,41 × 10⁻¹¹ M median dəyər bildirilmişdir. Kütlə spektrometriyası və immunoassay qruplarının mənbə xülasəsindəki həndəsi orta LOD dəyərləri müvafiq olaraq 171 pM və 39,1 pM-dir.

Bu məlumatlar analitik həssaslıq baxımından mühüm müqayisə təqdim etsə də, icmal ölçmə texnologiyasının yeganə müəyyənedici olmadığını açıq göstərir. Kortizoldan başqa müxtəlif hədəf molekullar üçün anticisim affinliyi, molekul ölçüsü, matrisdəki konsentrasiya, səth kimyası və ön emal tələbləri dəyişə bilər.

Cədvəl 12-nin klinik nəticələri

Cədvəl 12 yalnız xərçəng və xərçəngdənkənar biomarker tədqiqatlarının xülasəsidir; virus və bakteriya tədqiqatlarını əhatə etmir. Bundan əlavə, Direct SERS sətri daha geniş SERS/Raman qrupu ilə üst-üstə düşdüyünə görə sətirlər bir-birindən tamamilə müstəqil tədqiqat qrupları kimi qiymətləndirilməməlidir.

Məhdudiyyətlər

Müəlliflər klinik tədqiqatların nümunə ölçülərinin heterogen olduğunu və həssaslıq/spesifiklik ortalamaları hesablanarkən nümunə ölçüsünə görə çəki tətbiq edilmədiyini bildirirlər. Müxtəlif tədqiqatlarda PCA, LDA, GA-LDA, parametrik olmayan testlər və başqa çoxdəyişənli analizlərin istifadə olunması da üsullar arasında görünən performans fərqlərinə töhfə verə bilər.

İcmal həmçinin biomarker seçiminin müqayisələri əhəmiyyətli dərəcədə təsirləndirə biləcəyini qəbul edir. Buna görə tədqiqat klassik mənada vahid ortaq effekt ölçüsünü hesablayan meta-analiz deyil. Çox sayda analitik və klinik tədqiqatın bildirilmiş performans dəyərlərini birləşdirən geniş əhatəli müqayisəli icmaldır.

Mənbə daxilində bəzi sayısal və redaktə uyğunsuzluqları da vardır. Klinik tədqiqatların ümumi sayı müxtəlif bölmələrdə fərqli göstərilmiş, kortizol analizindəki nəşr sayı 28 və 29 olaraq iki formada keçmişdir. Cədvəl 12-dəki AUC dəyərləri ilə xülasə və nəticə bölməsindəki bəzi AUC cümlələri tam uyğun gəlmir. Bundan əlavə, elektrokimyəvi və kütlə spektrometriyası üsullarının RSD dəyərlərinə dair şifahi müqayisə eyni cümlədə verilən %9 və %2,5 rəqəmləri ilə riyazi baxımdan uyğun deyil. Buna görə bu məqalədə dəqiq sayısal müqayisələr üçün birbaşa cədvəl xanalarına üstünlük verilmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Mənbə tədqiqat: Dyussupova, A.; Ilyas, A.; Boranova, A.; Shevchenko, Y.; Terzapulo, X.; Seitkali, A.; Gaipov, A.; Filchakova, O.; Bukasov, R. “Extraoral Detection of Biomarkers and Pathogens in Saliva: Comprehensive, Panoramic Review.” Biosensors, 2026, 16(6), 345.

DOI:10.3390/bios16060345

Nəşr növü və hakemlik vəziyyəti: Tədqiqat Biosensors jurnalında dərc edilmiş geniş icmaldır; preprint deyil. Məqalə 14 aprel 2026-da qəbul edilmiş, 26 may 2026-da revizə edilmiş, 2 iyun 2026-da qəbul olunmuş və 19 iyun 2026-da dərc edilmişdir.

Lisenziya: Məqalə Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası altında açıq girişlə dərc edilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Nazarbayev University Collaborative Research Program 2024–2026 çərçivəsində, 211123CPR1603 istinad nömrəsi ilə dəstəklənmişdir.

Məlumat vəziyyəti: Müəlliflər bu icmal çərçivəsində yeni eksperimental məlumat yaradılmadığını bildirirlər. Məqalədəki sayısal qiymətləndirmələr araşdırılmış əvvəlki nəşrlərdə bildirilən analitik və klinik performans göstəricilərinin toplanması və müqayisəsinə əsaslanır.

Metodoloji sərhəd: Bu tədqiqat yeni xəstə kohortu, randomizə klinik tədqiqat və ya prospektiv diaqnostik sınaq təqdim etmir. Nəticələr fərqli xəstəlikləri, biomarkerləri, nümunə ölçülərini və statistik analizləri istifadə edən nəşrlərin müqayisəli sintezidir. Buna görə cədvəllər üsulların ədəbiyyatda bildirilmiş performansını xülasə edir; vahid ortaq protokol altında aparılmış başabaş klinik müqayisə deyil.

Mənbədaxili uyğunsuzluq qeydi: Məqalənin müxtəlif bölmələrində ümumi klinik tədqiqat sayları, kortizol analitik tədqiqat sayları, bəzi AUC dəyərləri və RSD müqayisəsi ilə bağlı uyğunsuz ifadələr vardır. Bu məzmunda həmin uyğunsuzluqlar səssizcə düzəldilməmiş; dəqiq sayısal müqayisələrdə mümkün olduqda birbaşa mənbə cədvəllərindəki dəyərlər əsas götürülmüşdür.

Verianla Live məlumat mənbəyi: İnteraktiv sütun göstərimindəki balanslaşdırılmış dəqiqlik dəyərləri yalnız tədqiqatın Cədvəl 12-də dərc edilmiş dəyərlərindən götürülmüşdür. Qrafik üçün aralıq dəyər, təxmini məlumat və ya interpolasiya yaradılmamışdır. Görünən HTML cədvəli elmi məlumat mənbəyi kimi qorunmuş; vizuallaşdırma sayt səviyyəsindəki Verianla Live v0.2 mühərrikinə buraxılmışdır.