Bu icmal, təmizlənmiş tullantı suyun (treated wastewater, TWW) kənd təsərrüfatı suvarmasında şirin suya alternativ olarak kullanılmasının bitki inkişafı, torpaq xüsusiyyətləri, gübrə ehtiyacı, su qıtlığı ve qida təhlükəsizliyi baxımından taşıdığı potensialı; buna karşılık duzluluq, ağır metallar, patogenlər, farmasevtiklər, mikroplastiklər ve başka davamlı çirkləndiricilər niyəiyle ortaya çıkabilecek risklərlə birlikdə dəyərləndirir. Tədqiqat yeni deney yapmıyor ve ortak bir meta-əsasliz yürütmüyor; fərqli bitki, su keyfiyyətsi, suvarma üsulu ve çevresel koşullara sahip yayımlanmış araştırmaları anlatısal biçimde bir araya getiriyor. Bu niyəle tek tek tədqiqatlarda bildirilen olumlu veya olumsuz sonuçlar bütün kənd təsərrüfatı suvarması sistemlerine birbaşa genellenemez.

İcmalnin əsas mesajı, təmizlənmiş tullantı suyun yalnız alternativ bir su mənbəyi olmadığıdır. Uygun keyfiyyətdeki TWW; azot (N), fosfor (P), kalium (K) ve üzvi maddə sağlayarak bazı tədqiqatlarda bitki böyüməsini ve məhsul məhsuldarlıqini geliştirmiş, su kullanım məhsuldarlıqliliğini artırmış ve mineral gübrə ehtiyacını azaltmıştır. Arpa, domates, bezelye, buğday, sorgum, darı, marul ve başka bitkiler üzerinde aktarılan tədqiqatların vacib bir bölümü bu potensialı desteklemektedir.

Bununla belə “tullantı su kullanımı” ile “təhlükəsiz biçimde təmizlənmiş tullantı su kullanımı” eyni uygulama deyil. İcmalnin kendi Cədvəl 1'i arıtılmış su tədqiqatlarının yanında arıtılmamış kəsasl suyu ve kəsaslizasyon suyu kulləsasn araştırmaları da içermektedir. Arıtılmamış veya yetersiz arıtılmış su kullanılan örneklerde tohum çimlenmesinin azalması, oksidatif stres, ağır metal birikimi ve qida təhlükəsizliyi riski gibi olumsuz sonuçlar aktarılır. Buna görə tədqiqatın desteklediği davamlılıq yaklaşımı, tullantı suyun birbaşa tarlaya verilmesine değil, su keyfiyyətsinin uygun arıtma ve monitorinq sonrasında kənd təsərrüfatısal kullanım için değerlendirilmesine əsaslanır.

Uzun süreli kullanım baxımından en vacib sorunlardan biri torpaqda duz ve çirkləndirici birikimidir. İcmal, TWW suvarmasının başlangıçta torpaq üzvi maddəsi ve məhsuldarlıqlilik üzerinde olumlu etkiler sağlayabileceğini; buna karşılık uzunmüddətlide şorlaşma, ağır metal birikimi ve mikrobial icma quruluşunda değişim gibi sorunların ortaya çıkabileceğini vurgulamaktadır. Mənbəta bazı araştırmaların tullantı su suvarması altında torpaq üzvi karbonunda yeraltı suyu suvarmasına göre %20'ye kadar artış bildirdiği aktarılırken, bu yararın suyun kimyəvi keyfiyyətsi ve istifadə müddətinden bağımsız olmadığı özellikle anlaşılmalıdır.

İcmal ayrıca mevcut arıtma tesislerinin klassik üzvi maddə ve qida elementi gideriminin ötesine geçmesi gerektiğini savunmaktadır. Membran biyoreaktörleri, gelişmiş oksidasyon prosesleri, UV dezenfeksiyonu, alg tabanlı arıtma, fitoremediasyon, ultrason destekli prosesler, biyolojik sistemler ve yapay zekâ destekli optimizasyon gibi teknolojiler qabaqcıl arıtma kontekstində tartışılmaktadır. Lakin tədqiqat bu yöntemleri eyni deneyde karşılaştırmamakta ve herhangi birinin tüm koşullarda en iyi çözüm olduğunu göstərmir.

Türkiyə baxımından bu icmal birbaşa Türkiyəyə özgü bir kənd təsərrüfatı sahəsi veri seti, ulusal risk dəyərləndirməsi veya mevzuat əsaslizi təqdim etmir. Türkiyədə benzer bir uygulama dəyərləndiriləcəksə yalnız “təmizlənmiş tullantı su” etiketi yeterli deyil; suvarma suyunun duzluluğu, ağır metal ve mikrobioloji yükü, yeni yarəsasn çirkləndiricilər, bitki növü, yeyilən hissənin kontaminasiyası, suvarma üsulu, torpaq xüsusiyyətləri ve istifadə müddəti birlikdə izlənməlidir. İcmaldeki fərqli ülke ve bitkilere ait sonuçlardan Türkiyə üçün birbaşa məhsuldarlıq artışı veya təhlükəsizlik garantisi çıkarılamaz.

Tədqiqatın əsas sualı nədir?

İcmalnin əsas sorusu, su qıtlığının özellikle quraq və yarımquraq bölgələrdə kənd təsərrüfatısal üretimi sınırladığı bir ortamda təmizlənmiş tullantı suyun təhlükəsiz və davamlı bir suvarma mənbəyi olarak ne ölçüde kullanılabileceğidir.

Müəlliflər TWW-ni üç yönlü bir mənbə olarak ele almaktadır:

• şirin su kullanımını azaltabilecek alternativ suvarma suyu,
• azot, fosfor, kalium ve üzvi maddə sağlayabilen qida elementi mənbəyi,
• uygun yönetilmediğinde duz, ağır metal, patogen ve yeni yarəsasn çirkləndiriciləri kənd təsərrüfatı sistemie daşıya bilən potensial risk mənbəyi.

Buna görə məqalənin əsas yaklaşımı “TWW faydalıdır” veya “TWW təhlükəlidir” biçiminde tek yönlü deyil. Nəticə, suyun arıtma derecesi, kimyəvi ve mikrobioloji keyfiyyətsi, bitki, torpaq ve uzunmüddətlili yönetim koşullarına bağlıdır.

Su qıtlığı kontekstində TWW niyə gündəmə gəlir?

Mənbə, kənd təsərrüfatıın su talebinin yüksek olması ve şirin su mənbəlarının sınırlanması niyəiyle təmizlənmiş tullantı suyun giderek daha fazla araştırıldığını bildirir. İcmalde tullantı suyla suvarmanın 50'den fazla ülkede uygulandığı ve yaklaşık 15 milyon m³/gün suyun kənd təsərrüfatı suvarmasında kullanıldığı yönünde daha önce yayımlanmış bir tahmin aktarılır.

Ayrıca Hindistan için yaklaşık 73.000 hektar, Meksika için yaklaşık 260.000 hektar ve Tunus için üretilen tullantı suyun yaklaşık %25'inin kənd təsərrüfatı suvarmasında kullanılması gibi literatür değerleri verilmektedir. Avrupa, Çin ve ABD için %10–29, Avustralya için %41 yenidən istifadə oranları da mənbəta aktarılır.

Yorum sınırı: Bu küresel oranlar icmal müəlliflərının 2026'da gerçekleştirdiği yeni bir envanter deyil. Başlıca dayəsaskları 2014 ve 2016 tarihli yayınlardır; buna görə güncel ülke sıralaması veya 2026 kullanım oranı olarak değerlendirilmemelidir.

Təmizlənmiş tullantı su bitki üçün niyə faydalı ola bilər?

TWW-nin kənd təsərrüfatısal değerinin vacib bölümü yalnız sudan değil, çözünmüş qida elementilerden gelir. Mənbə özellikle azot, fosfor ve kaliumu vurgulamaktadır. Bu elementlerin suvarma suyuyla kök bölgesine taşınması, belirli bitki ve su keyfiyyətsi kombinasyonlarında ayrı mineral gübrə ehtiyacını azalda bilər.

İcmalde aktarılan tədqiqatlar TWW ile suvarmanın bazı yem ve tarla bitkqabaqcılnde:

• bitki biokütləsini,
• qida elementi mənimsənilməsinı,
• məhsul məhsuldarlıqini,
• su kullanım məhsuldarlıqliliğini

artırabildiğini göstərir.

Lakin qida elementi içermesi TWW-nin eksiksiz bir gübrə olduğu anlamına gelmez. Örneğin mənbəta yer alan domates araştırmasında TWW ile suvarma musluk suyuna göre daha iyi bitki inkişafı sağlamış; fakat TWW-nin domatesin bütün qida elementi gereksinimini tek başına karşılamadığı ve əlavə gübrələmə gerektiği bildirilmişdir.

Mənbədə hansı kənd təsərrüfatı nümunələri önə çıxır?

Cədvəl 1 fərqli bitkilerdeki literatür sonuçlarını bir araya getirmektedir. Bu tədqiqatlar ortak deney koşullarına sahip deyil; bazıları arıtılmış, bazıları seyreltilmiş, bazıları ise arıtılmamış tullantı su kullanmıştır. Bu niyəle tablo bir performans sıralaması değil, fərqli su keyfiyyətlerinde görülen sonuçların örnekleridir.

Bu örneklerin birlikdə verdiği mesaj, suyun “tullantı su” olarak adlandırılmasından çok hangi arıtma ve keyfiyyət koşuluyla uygulandığının biyolojik sonucu belirlediğidir.

Təmizlənmiş və təmizlənməmiş tullantı su niyə mütləq ayrılmalıdır?

İcmalnin Cədvəl 1 başlığı yalnız təmizlənmiş tullantı suyu işaret etmesine rağmen içerik buna tamamen uymamaktadır. Arıtılmamış kəsasl tullantı suyu kullanılan bezelye deneyi, arıtılmamış tullantı suyla yetiştirilen domates ve kəsaslizasyon suvarması kullanılan baklagil araştırmaları eyni tabloda TWW örnekleriyle birlikdə listelenmiştir.

Bu mənbə içi karışım vacibdir; çünkü okuyucu tüm olumlu ve olumsuz sonuçları “təmizlənmiş tullantı suyun etkqabaqcıl” olarak algılarsa bilimsel anlam bozulur. Arıtılmamış tullantı sudakı ağır metal, patogen veya toksisite bulguları, iyi arıtılmış yenidən istifadə suyunun otomatik özelliği deyil. Aynı şekilde belirli bir arıtılmış suyun olumlu sonucu da arıtılmamış kəsaslizasyon suyunun təhlükəsiz olduğunu göstermez.

Torpaq üzvi maddəsi və məhsuldarlıq necə təsirlənə bilər?

Mənbə, tullantı suyla suvarmanın üzvi maddə girdisi sayesinde torpağın üzvi karbon içeriğini artırabildiğini çatdırır. Bazı araştırmalarda yeraltı suyu suvarmasına kıyasla üzvi karbonda %20'ye kadar artış bildirilmişdir.

Artan üzvi maddə:

• torpaq yapısını,
• su tutma qabiliyyətini,
• qida elementi durumunu,
• mikrobial aktivlikyi

etkileyebilir.

Lakin bu durum uzunmüddətlili təhlükəsizğin tek göstergesi deyil. Aynı suvarma suyu toprağa natrium, həll olmuş duzlar veya ağır metallar daşıya bilər. Organik karbon artışı ile şorlaşma veya metal birikimi eyni sistemde eş zamanlı gerçekleşebilir.

Duzluluq niyə xüsusilə kritikdir?

TWW-nin duz içeriği uzun süreli suvarmada torpaq elektrik keçiriciliyini artıra bilər. Mənbə, şorlaşmaun özellikle quraq və yarımquraq koşullarda vacib olduğunu; yüksek duzluluğun torpağın yapısını ve bitkinin suya erişimini olumsuz etkileyebileceğini bildirir.

Bu niyəle bir su mənbəyinın yeterli azot ve fosfor taşıması onun otomatik olarak uygun suvarma suyu olduğu anlamına gelmez. Besin avantajı ile duzluluq riski birlikdə dəyərləndirilməlidir.

Ağır metallar hansı riski yaradır?

Kurşun (Pb), kadmiyum (Cd), arsenik (As), cıva (Hg), krom (Cr) ve nikel (Ni) gibi elementler biyolojik olarak parçalanmadıkları için uzun süreli suvarmada torpaqda veya bitki dokularında birikebilir.

İcmalde arpa ve yulafta bazı metallerin kök ve yapraklarda tane ve gövdeye göre daha yüksek biriktiğini gösteren tədqiqat aktarılır. Sebzelerde uzun süreli tullantı su kullanımını değerlendiren başka tədqiqatlar ise yenilebilir dokulardaki metal birikiminin qida təhlükəsizliyi baxımından önem taşıyabileceğini göstərir.

Bu sonuçlar bütün TWW örneklerinde ağır metal seviyelerinin tehlikeli olduğu anlamına gelmez. Risk; giriş suyunun mənbəyina, endüstriyel katkılara, arıtma prosesine, torpaq pH'ına, üzvi maddəye, elementin biyoyararlanımına ve bitki növüne bağlıdır.

Patogenlər və yeni yarəsasn çirkləndiricilər niyə ayrıca izlənməlidir?

İcmal, TWW-də arıtma sonrasında da bazı patogenlərin veya yeni yarəsasn çirkləndiricilərin bulunabileceğini vurgulamaktadır. Tartışılan gruplar arasında:

• farmasötik kalıntılar,
• kişisel bakım ürünleri,
• perfloroalkil/perflorlu bileşikler,
• pestisidlər,
• polisiklik aromatik hidrokarbonlar,
• mikroplastiklər

yer alır.

Kaynağın yaklaşımına göre klassik tullantı su arıtma tesisleri esas olarak üzvi maddə ve qida elementi maddesi giderimi için geliştirilmiştir; bazı davamlı mikroçirkləndiricilər ve mikroplastiklər için ek qabaqcıl arıtma lazım ola bilər.

Mikroplastiklər kənd təsərrüfatında yenidən istifadə baxımından niyə vacibdir?

Mikroplastikler çevrede davamlı olmaları ve tullantı su arıtma hatlarından tamamen uzaklaştırılamayabilmeleri niyəiyle icmalde yeni ortaya çıkan risklerden biri olarak ele alınmaktadır. TWW-nin kənd təsərrüfatında sürekli kullanılması durumunda suyla taşınan parçacıkların toprağa ulaşması, daha sonra torpaq ve bitki sistemindeki davranışlarının araştırılması gereken bir konu olarak sunulmaktadır.

Tədqiqat mikroplastiklərin belirli bir bitkide hangi hızla gıda zincirine geçtiğini ölçən yeni bir deney yapmamaktadır. Bu niyəle mikroplastik bölümü risk mekanizması ve literatür bağlamıdır; bu məqalənin yeni nicel maruziyet sonucu deyil.

Tullantı suyun təmizlənməsi hansı mərhələlərdən ibarətdir?

İcmalnin Şəkil 1'i kənd təsərrüfatında yenidən istifadəa kadar uzəsasn klassik bir arıtma zincirini şematik olarak göstərir. Ana fikir, her aşamanın fərqli çirkləndirici yükünü hedeflemesidir.

Şəkil 1'in əsas mesajı, kənd təsərrüfatında yenidən istifadəın birbaşa kəsaslizasyon çıkışından başlayan tek aşamalı bir uygulama olmadığıdır. Su keyfiyyətsi fiziksel, biyolojik ve gerektiğinde qabaqcıl arıtma/dezenfeksiyon basamaklarıyla hazırlanmalıdır.

Birincil təmizləmənin vəzifəsi nədir?

Birincil arıtmada ızgara, çöktürme ve yüzeyden ayırma işlemleri kullanılarak daha sonraki biyolojik ve qabaqcıl proseslerin yükü azaltılır. Amaç öncelikle büyük katılar ve kolay ayrılabilen maddelerdir.

Bu aşama farmasötik, çözünmüş duz, mikroplastik veya ağır metal gibi bütün çirkləndiricilərin təhlükəsiz düzeye getirildiği nihai arıtma basamağı deyil.

İkincil təmizləmə nə edir?

Mənbə aktif çamur prosesini üzvi maddə gideriminin əsas biyolojik yöntemlerinden biri olarak tanımlamaktadır. Havalandırma tankı ve ikincil çöktürme gibi basamaklarda mikroorganizmalar biyolojik olarak parçaləsasbilir organik yükü dönüştürür.

Lakin icmal bazı farmasevtiklər, PFAS benzeri davamlı bileşikler ve mikroplastiklər baxımından klassik ikincil arıtmanın tek başına yeterli olmayabileceğini tartışmaktadır.

Üçüncül və qabaqcıl təmizləmə niyə lazım ola bilər?

Tarımsal yenidən istifadə, özellikle insan tüketimine yönelik ürünlerde veya uzunmüddətlili torpaq maruziyetinde, yalnız COD/BOD düşüşünün ötesinde su keyfiyyətsi tələb edir. İcmalde qabaqcıl filtrasyon, kimyəvi işlemler, membran biyoreaktörleri ve oksidasyon prosesleri bu niyəle ele alınmaktadır.

UV dezenfeksiyonu, qabaqcıl oksidasyon, membran teknolojqabaqcıl, alg tabanlı arıtma, fitoremediasyon ve ultrason destekli biyolojik prosesler de mevcut veya gelişmekte olan teknoloji örnekleri olarak verilmektedir.

Mənbə bunların ortak maliyet, enerji veya giderim performansını hesaplayan bir karşılaştırma gerçekleştirmemiştir. Buna görə listedeki teknoloji sırası bir başarı sıralaması deyil.

Süni intellekt təmizləmə qurğusunda nə üçün müzakirə olunur?

İcmal, yapay zekâ ve makine öğrenmesini gerçek zamanlı modelleme ve proses optimizasyonu baxımından gelişmekte olan araçlar olarak ele almaktadır. Amaç değişken tullantı su özelliklerine göre işletme kararlarının daha dinamik biçimde verilebilmesidir.

Kaynağın kendisi yeni bir AI modeli geliştirmemiş veya gerçek bir arıtma tesisinde AI kontrollü suvarma sistemi test etmemiştir. Bu bölüm mevcut literatür ve gelecek teknoloji yönü niteliğindedir.

Enerji problemi niyə vacibdir?

Membranlar, gelişmiş oksidasyon ve başka qabaqcıl arıtma yöntemleri çirkləndiricilərin daha kapsamlı kontrolünü sağlayabilir; fakat mənbə bunların maliyet ve enerji talebinin vacib bir uygulama sınırlaması olduğunu bildirir.

Güneş, rüzgâr ve biokütlə gibi yenilenebilir enerji seçenekleri, arıtma sistemlerinin çevresel yükünü azaltma kontekstində tartışılmaktadır. Fakat bu icmal belirli bir tesis için enerji dengesi veya yaşam döngüsü əsaslizi gerçekleştirmemektedir.

Torpaq mikrobial icmaları təsirlənə bilərmi?

Evet. İcmal, uzun süreli tullantı su suvarmasının yalnız kimyəvi parametreleri değil, torpaqdaki mikrobial icma quruluşunı da değiştirebildiğini çatdırır.

Organik madde ve qida elementi girdisi mikrobial aktivlikyi artıra bilər; ancak fərqli iyonlar, çirkləndiricilər ve suvarma rejimi belirli mikroorganizma gruplarını seçici biçimde destekleyerek topluluk kompozisyonunu değiştirebilir. Mənbə bu niyəle torpaq sağlamlığını yalnız bitki məhsuldarlıqiyle ölçmür.

Suvarma üsulu nəticəni dəyişdirə bilərmi?

İcmal damla suvarma, hidroponik sistemler ve fərqli suvarma suyu kombinasyonlarını kulləsasn araştırmaları bir araya getirmektedir. Bu durum TWW-nin etkisinin yalnız suyun kimyasına bağlı olmadığını gösterir.

Örneğin marul tədqiqatsında nanokabarcıkla oksijenlendirilmiş TWW-nin özellikle killi torpaqlarda kök bölgesi hipoksisini azaltması ve kök gelişimini desteklemesi hesabat verilmişdir. Bu sonuç TWW-nin kimyəvi qida elementi etkisinden fərqli, uygulama teknolojisine bağlı bir mekanizmadır.

Təmizlənmiş su gübrəni tamamilə əvəz edə bilərmi?

İcmalden bu konuda evrensel bir sonuç çıkarılamaz. Domates örneğinde TWW-nin N ve P katkısına rağmen bütün qida elementi gereksinimini karşılamadığı açıkça belirtilmektedir.

Ayrıca mənbə içindeki Seleiman ve arkadaşları (2021) özetleri birbiriyle tam uyumlu deyil. Cədvəl 1'de TWW-nin sorgum ve inci darısında önerilen NPK dozunun tamamını ikame edebileceği yazılırken, əsas metinde NPK kullanımını yarıya indirdiği ifade edilmektedir.

Mənbə bu iki ifadenin niyə fərqli olduğunu açıklamadığı için Verianla baxımından en təhlükəsiz sonuç şudur: TWW bazı koşullarda mineral gübrə gereksinimini azalda bilər; bu icmal bütün bitkiler için tam gübrə ikamesini sübut etmir.

Qida təhlükəsizliyi baxımından kritik məqam nədir?

Bir suvarma uygulamasının bitkiyi büyütmesi, ürünün tüketim baxımından otomatik olarak təhlükəsiz olduğu anlamına gelmez. Gıda təhlükəsizği dəyərləndirməsinde:

• yenilebilir dokudaki ağır metallar,
• patogen yükü,
• davamlı organik çirkləndiricilər,
• farmasevtiklər,
• mikroplastik ve başka yeni çirkləndiricilər

ayrı risk başlıklarıdır.

İcmal bu niyəle kənd təsərrüfatısal performans ile sağlık təhlükəsizğini eyni meyar olarak kullanmamaktadır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Uygun biçimde təmizlənmiş tullantı su, su qıtlığının yaşandığı kənd təsərrüfatı sistemilerde alternativ suvarma mənbəyi olma potensialıne sahiptir.
• TWW-dəki N, P, K ve üzvi maddə bazı koşullarda bitki inkişafı ve torpaq məhsuldarlıqliliğine katkı sağlayabilir.
• Bazı araştırmalarda TWW kullanımı məhsuldarlıq, biokütlə, qida elementi mənimsənilməsi ve su kullanım məhsuldarlıqliliğinde artışla ilişkilendirilmiştir.
• Mineral gübrə gereksinimi belirli bitki ve sistemlerde azaltılabilir.
• Uzun dönem kullanımda duzluluq ve ağır metal birikimi izlənməlidir.
• Arıtılmamış veya yetersiz arıtılmış su bitki inkişafı, torpaq ve qida təhlükəsizliyi baxımından ciddi riskler oluşturabilir.
• Farmasötikler, mikroplastiklər ve başka yeni yarəsasn çirkləndiricilər qabaqcıl arıtma ve monitorinq ihtiyacını artırmaktadır.
• TWW kullanımının təhlükəsizği su keyfiyyətsi, bitki, torpaq, suvarma sistemi ve istifadə müddətine bağlıdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi və ya sübut etmədiyi nəticələr

• Her təmizlənmiş tullantı suyun kənd təsərrüfatı suvarması için təhlükəsiz olduğu göstərilmir.
• TWW-nin bütün bitkilerde məhsuldarlıqi artıracağı sübut olunmur.
• TWW-nin bütün koşullarda mineral gübrənin tamamının yerini alabileceği göstərilmir.
• Arıtılmamış tullantı suyla elde edilen toksisite sonuçları birbaşa iyi arıtılmış TWW-yə genellenemez.
• Olumlu büyüme sonucu, ürünün ağır metal, patogen veya mikroçirkləndirici baxımından otomatik olarak təhlükəsiz olduğu anlamına gelmez.
• İcmal yeni bir tarla deneyi, kontrollü karşılaştırma veya meta-əsasliz yapmamaktadır.
• Farklı ülkelerdeki suvarma nisbətləri 2026 yılı için güncel ortak veri seti deyil.
• Tədqiqat Türkiyə üçün özel bir su keyfiyyətsi sınırı, ürün təhlükəsizği standardı veya tesis tasarımı oluşturmamaktadır.
• AI, membran veya gelişmiş oksidasyon teknolojqabaqcılnden herhangi birinin bütün tesislerde en iyi çözüm olduğu sübut olunmur.

Tədqiqatın metodu və tapıntıları

İcmalın metodu necə təsvir oluna bilər?

Bu tədqiqat yeni deneysel veri üretmeyen bir literatür icmalsidir. Müəlliflər təmizlənmiş tullantı su kullanımı, su qıtlığı, arıtma prosesleri, çevresel çirkləndiricilər, torpaq sağlamlığı ve bitki inkişafı üzerine daha önce yayımlanmış araştırmaları tematik başlıklar altında bir araya getirmiştir.

Mənbəçada yaklaşık 170 bibliyografik kayıt mövcuddur. Bununla belə məqaləde ayrı bir yöntem bölümü altında:

• hangi veri tabanlarının tarandığı,
• arama sözcükleri,
• arama tarih aralığı,
• dahil etme ve dışlama kriterleri,
• kaç kaydın elendiği,
• tədqiqat keyfiyyətsinin necə değerlendirildiği,
• yanlılık dəyərləndirməsi

hesabat verilmir.

Bu niyəle “comprehensive review” ifadesi geniş kapsamlı anlatısal icmal anlamında kullanılmalı; sistematik icmal veya meta-əsasliz kesinliği atfedilmemelidir.

Əsas məlumat strukturu nədir?

Tədqiqatın en belirgin karşılaştırmalı veri yapısı Cədvəl 1'dir. Bu tablo fərqli bitkilerde tullantı su suvarmasının bildirilen etkqabaqcılni mənbəlarıyla birlikdə özetlemektedir.

Lakin tədqiqatlar arasında:

• su arıtma seviyesi,
• tullantı su mənbəyi,
• seyreltme oranı,
• torpaq veya hidroponik sistem,
• bitki növü,
• deneme süresi,
• ölçülən büyüme veya toksisite göstergeleri

standart deyil. Bu niyəle tabloda ortak etki büyüklüğü veya istatistiksel ortalama hesaplanmamıştır.

Cədvəl 1-in metodoloji məhdudiyyəti

Cədvəlnun başlığı təmizlənmiş tullantı suyu belirtse de bütün satırlar TWW tədqiqatsı deyil. Arıtılmamış kəsasl tullantı suyu, arıtılmamış tullantı su ve kəsaslizasyon suvarması içeren satırlar eyni tabloda mövcuddur.

Bu durum özellikle risk bulgularını yorumlarken kritik önemdedir. Arıtılmamış suyla görülen toksik etki, “təmizlənmiş tullantı su suvarması” başlığı altında görünse bile arıtılmış suyun gerçek performansı olarak kullanılmamalıdır.

Şəkil 1 nə göstərir?

Şəkil 1, tullantı suyun yenidən istifadəyə hazırlanmasında birincil, ikincil ve üçüncül arıtmanın ardışık işlevlerini gösteren şematik bir proses çizimidir.

Birincil basamakta fiziksel katı ayırma; ikincil basamakta havalandırmalı biyolojik işlem ve çöktürme; daha qabaqcıl basamakta ise dezenfeksiyon ve üçüncül arıtma üzerinden yenidən istifadə suyu gösterilmektedir.

Bu şekil belirli bir deney tesisinin ölçülmüş verqabaqcılni gösteren proses performans grafiği deyil; arıtma zincirinin kavramsal açıklamasıdır.

Şəkil 2 nə izah edir?

Şəkil 2, arıtılmamış tullantı sudakı ağır metallar, mikroplastiklər, farmasevtiklər ve mikroorganizmaların kənd təsərrüfatı, hayvancılık ve insan sağlığına ulaşabilecek risk yollarını şematik biçimde göstərir.

Şəkilde ağır metallarin sığır dokularında biyobirikimi ve torpaq/kültür bitkqabaqcılnin kirlenmesi üzerinden insanlarda böbrek, karaciğer, bağışıklık, sinir sistemi, kardiyovasküler sistem ve genetik/toksikolojik etkilerle ilişkilendirilen kavramsal bir risk zinciri sunulmaktadır.

Şəkil yeni toksikoloji deneyi deyil. Görselde listelenen sağlık etkqabaqcıl icmalnin atıf verdiği önceki literatürün kavramsal sentezidir.

TWW və bitki inkişafına dair əsas tapıntı nümunəsi

İcmaldeki tədqiqatlar üç geniş sonuç grubuna ayrılabilir:

1. Uygun arıtılmış suyla olumlu sonuçlar: Besin katkısı sayesinde büyüme, məhsuldarlıq veya su kullanımında iyileşme.
2. Koşula bağlı sonuçlar: Seyreltme oranı, torpaq tipi, oksijenlendirme veya ek gübrə ehtiyacına göre yarar ve riskin değişmesi.
3. Arıtılmamış/yetersiz suyla olumsuz sonuçlar: Çimlenme kaybı, oksidatif stres, ağır metal ve patogen riski.

Bu ayrım icmalnin tek bir ortalama etki değeri sunmamasının niyəini de açıklamaktadır.

Torpaq sağlamlığı tapıntıları

Mənbə TWW suvarmasının:

• üzvi karbon,
• torpaq yapısı,
• su tutma,
• mikrobial aktivlik,
• qida elementi içeriği

üzerinde olumlu etkiler oluşturabildiğini; fakat eyni zamanda:

• şorlaşma,
• ağır metal birikimi,
• mikrobial icma değişimi,
• hidrolik ve fiziksel özelliklerde değişim

oluşturabileceğini çatdırır.

Buna görə torpaq sağlamlığı tek bir “məhsuldarlıq arttı” göstergesiyle değerlendirilemez.

Mənbə daxilində gübrələmə uyğunsuzluğu

Seleiman ve arkadaşlarının 2021 tədqiqatsına ilişkin iki fərqli ifade mövcuddur. Cədvəl 1'de təmizlənmiş tullantı suyun bioenerji bitkqabaqcılnde önerilen NPK gübrə dozunun tamamının yerini alabileceği yazılmıştır.

Bunun qarşılığında Bölmə 7'de eyni referans için TWW-nin “NPK fertilizer by half” yani NPK gübrə kullanımını yarıya indirebildiği belirtilmektedir.

Bu iki ifade eyni deyil ve mənbəta fark açıklanmamıştır. Verianla bu niyəle nicel bir “%100 gübrə ikamesi” sonucu benimsememektedir.

İstinad zəncirində diqqət tələb edən nümunə

İcmalde merkezi olmayan tullantı su arıtma sistemlerinin kırsal ve uzak bölgələrdə daha fazla araştırılması gerektiği cümlesinde Kumar ve arkadaşları (2023) ile Ribarova ve arkadaşları (2024) birlikdə mənbə gösterilmektedir.

Lakin mənbəçada Kumar ve arkadaşları (2023) tədqiqatsının başlığı Global trends in municipal solid waste treatment technologies through the lens of sustainable energy development opportunity şeklindedir ve görünür başlığı itibarıyla belediye katı atık teknolojqabaqcılne ilişkindir. Ribarova ve arkadaşları ise yerinde evsel tullantı su arıtımını birbaşa ele almaktadır.

Bu niyəle ilk atıfın spesifik tullantı su iddiasını ne ölçüde desteklediği mənbə metinden açık deyil.

Qlobal istifadə rəqəmlərinin sərhədi

İcmal, tullantı suyla kənd təsərrüfatı suvarması için ülke ve bölge bazında çeşitli sayılar vermektedir. Lakin bu değerler fərqli yıllarda yayımlanmış tədqiqatlardan derlenmiştir ve veri tanımları da eyni deyil.

Örneğin bazı değerler “wastewater”, bazıları “treated wastewater”, bazıları ise büyük ölçüde “untreated wastewater” kullanımını ifade etmektedir. Bu niyəle söz konusu sayılar tek bir küresel yenidən istifadə veri setinin satırları gibi karşılaştırılmamalıdır.

Əsas metodoloji güclü tərəf

Tədqiqatın güçlü yanı, TWW-ni yalnız məhsuldarlıq artışı üzerinden dəyərləndirməyip su qıtlığı, qida elementi geri dönüşümü, torpaq keyfiyyətsi, ağır metallar, patogenlər, mikroplastiklər, qabaqcıl arıtma teknolojqabaqcıl ve sosyal kabul gibi fərqli boyutları eyni çerçevede tartışmasıdır.

Cədvəl 1 ise olumlu ve olumsuz uygulamaları yan yəsas getirerek su keyfiyyətsinin bitki yanıtındaki belirleyici rolünü görünür kılmaktadır.

Əsas metodoloji məhdudiyyət

En vacib sınırlılık, geniş literatür kapsamına rağmen tədqiqat seçiminin yeniden üretilebilir bir yöntemle açıklanmamasıdır. Hangi tədqiqatların niyə dahil edildiği ve literatürün ne kadar eksiksiz olduğu nicel olarak değerlendirilemez.

İkinci vacib sınırlılık, arıtılmış ve arıtılmamış tullantı su tədqiqatlarının bazı bölümlerde eyni anlatı altında birlikdə kullanılmasıdır.

Üçüncü sınırlılık ise fərqli iklim, bitki, torpaq, su keyfiyyətsi ve deney tasarımlarındaki sonuçlardan ortak istatistiksel etki büyüklüğü hesaplanmamış olmasıdır.

Tətbiq baxımından ən əsaslandırıla bilən nəticə

İcmalden çıkarılabilecek en güçlü mühendislik ve kənd təsərrüfatı mesajı şudur: təmizlənmiş tullantı su, doğru su keyfiyyətsi yönetimi altında suvarma suyu ve kısmi qida elementi mənbəyi olarak değerlendirilebilir; ancak uzunmüddətlili təhlükəsiz kullanım için kimyəvi, mikrobioloji ve torpaq monitorinq programları arıtma teknolojisinin ayrılmaz parçası olmalıdır.

Su kıtlığını azaltma hedefi, çirkləndiriciyi tarlaya veya gıda zincirine taşıma pahasına gerçekleştirilmemelidir.

Mənbə və metod qeydi

Tam orijinal tədqiqat adı: Treated wastewater irrigation: unlocking sustainability in agriculture and food security—a comprehensive review

Müəlliflər və sıra: Faisal Hayat; Wasef AL-Zayadneh; Ummara Khan; Sumeera Asghar; Tehreem Rehman; Karthishwaran Kandhan; Mohammed Alyafei.

Bərabər töhfə: Faisal Hayat ve Wasef AL-Zayadneh mənbəta eş katkı veren müəlliflər olarak işaretlenmiştir.

Məsul müəllif: Mohammed Alyafei.

Qurumlar: Department of Integrative Agriculture, College of Agriculture and Veterinary Medicine, United Arab Emirates University, Al Ain, United Arab Emirates; Key Laboratory of Food Processing and Quality Control, College of Food Science and Technology, Nanjing Agricultural University, Nanjing, China; The Key Laboratory of Plant Resources Conservation Germplasm Innovation in Mountainous Region (Ministry of Education), College of Life Sciences/Institute of Agro-Bioengineering, Guizhou University, Guiyang, China; Department of Biology, Government Associate College (W), Sargodha, Pakistan.

DOI: 10.3389/fsufs.2025.1595066

Jurnal: Frontiers in Sustainable Food Systems.

Bölmə: Water-Smart Food Production.

Nəşriyyat: Frontiers / Frontiers Media SA.

Cild / məqalə nömrəsi: Volume 9, Article 1595066.

Mənbə növü və rəyçilik statusu: Hakem dəyərləndirməsinden geçmiş Review Article'dır. Yeni deneysel veri üreten bir araştırma, sistematik icmal veya meta-əsasliz deyil.

Məqalə tarixləri: Received 17 March 2025; Revised 28 November 2025; Accepted 29 November 2025; Published 18 February 2026.

Redaktor: La Zhuo.

Rəyçilər: Maria Elisa Magri ve Attila Nagy.

Rəsmi DOI bağlantısı:https://doi.org/10.3389/fsufs.2025.1595066

Rəsmi nəşr bağlantısı:Frontiers — resmî məqalə sayfası

Lisenziya: Creative Commons Attribution License (CC BY).

Biblioqrafik il qeydi: Frontiers'ın resmî sayfası yayın ve atıf yılını 2026 olarak verirken cilt bilgisini “Volume 9 - 2025” biçiminde göstərir. Bu Verianla içeriğinde standart məqalə atfındaki 2026 yılı korunmuştur.

Maliyyələşmə: Müəlliflər tədqiqat ve/veya yayın için finansal destek almadıklarını beyan etmiştir. Bununla belə məqalə işlem ücretinin (APC) United Arab Emirates University Research Fund tarafından Grant No. 131031 kapsamında karşılandığı mənbəta ayrıca belirtilmiştir.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbə metinde ayrı bir veri erişilebilirliği beyanı görünmemektedir. Tədqiqat yeni bir deneysel veri seti sunmayan bir icmaldir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər ticari veya finansal çıkar çatışması oluşturabilecek bir ilişki bulunmadığını bildirmiştir.

Generativ süni intellekt bəyanı: Müəlliflər məqalənin oluşturulmasında üretken yapay zekâ kullanmadıklarını bildirmiştir. Frontiers, şekillerle birlikdə sağləsasn bazı alternativ metinlerin yapay zekâ desteğiyle oluşturulmuş olabileceğini ve mümkün olduğunda müəlliflər tarafından gözden geçirildiğini ayrıca bildirir.

Müəllif töhfələri: Faisal Hayat: Writing—original draft, Conceptualization. Wasef AL-Zayadneh: Writing—review & editing. Ummara Khan: Writing—review & editing. Sumeera Asghar: Writing—review & editing. Tehreem Rehman: Writing—review & editing. Karthishwaran Kandhan: Writing—review & editing. Mohammed Alyafei: Conceptualization, Supervision, Writing—review & editing.

İcmal metodunun sərhədi: Məqaləde kullanılan veri tabanları, arama dizgqabaqcıl, tarama tarihleri, dahil etme/dışlama kriterleri, kayıt seçim akışı, formal tədqiqat keyfiyyətsi dəyərləndirməsi veya meta-əsasliz bildirilmemiştir. Bu niyəle tədqiqat kapsamlı/anlatısal icmal olarak dəyərləndirilməlidir.

Sübut heterogenliyi: Cədvəl 1'deki tədqiqatlar eyni bitki, eyni tullantı su, eyni arıtma seviyesi, eyni torpaq, eyni suvarma üsulu veya eyni deney süresi altında yürütülmemiştir. Nəticəlar ortak bir etki büyüklüğü olarak birleştirilemez.

Təmizlənmiş/təmizlənməmiş su ayrımı: Cədvəl 1'in başlığı təmizlənmiş tullantı suyu işaret etmesine rağmen tabloda arıtılmamış kəsasl tullantı suyu, arıtılmamış tullantı su ve kəsaslizasyon suvarması içeren tədqiqatlar da mövcuddur. Bu sonuçlar TWW performansı olarak birbaşa yorumlanmamıştır.

Gübrə əvəzetməsi uyğunsuzluğu: Seleiman ve tədqiqat arkadaşlarının 2021 tarihli araştırması Cədvəl 1'de önerilen NPK dozunun tamamının TWW ile ikame edilebileceği biçiminde, əsas metinde ise NPK kullanımının yarıya indirilebildiği biçiminde özetlenmiştir. Mənbə bu farkı açıklamamaktadır ve Verianla iki ifadeyi sessizce uzlaştırmamıştır.

Qlobal istifadə məlumatının sərhədi: Ülke ve bölgelere ilişkin suvarma/yenidən istifadə oranlarının bir bölümü 2014 ve 2016 tarihli mənbəlara əsaslanır. Bu değerler 2026 yılı için güncel küresel envanter olarak kullanılmamalıdır.

İstinad bütövlüyü sərhədi: Bazı geniş teknoloji iddialarında kullanılan mənbəların görünür bibliyografik kapsamı iddia ile birbaşa örtüşmemektedir. Özellikle merkezi olmayan tullantı su sistemleri kontekstində kullanılan Kumar ve arkadaşları (2023) mənbəyinın başlığı belediye katı atık arıtma teknolojqabaqcılne ilişkindir. Bu tür atıflar kesin tullantı su saha kanıtı olarak genişletilmemiştir.

Türkiyə sərhədi: Tədqiqat Türkiyəyə özgü bir saha deneyi, ulusal su keyfiyyətsi əsaslizi, mevzuat dəyərləndirməsi veya ekonomik tədqiqat təqdim etmir. Türkiyə üçün herhangi bir uygulamada yerel su, torpaq, ürün ve risk verqabaqcıl ayrıca doğrulanmalıdır.

Elmi mənbə sərhədi: Bu Verianla məqaləsindeki kənd təsərrüfatısal etkiler, çirkləndirici riskləri, arıtma teknolojqabaqcıl, torpaq sağlamlığı sonuçları ve sayısal örnekler incelenen icmalye əsaslanır. Dış mənbə kullanımı yalnız məqalə kimliği, yayın kaydı, hakemlik ve lisans gibi bibliyografik unsurların doğrulanmasıyla sınırlandırılmış; əsas bilimsel anlatıya dışarıdan yeni deneysel bulgu eklenmemiştir.