Süni intellekt tərəfindən yaradılan sintetik səs, video və görüntülər seçki dövrlərində namizədləri, dövlət vəzifəlilərini və seçki proseslərini yanlış təqdim edə biləcək yeni tənzimləmə sahəsi yaradıb. Bu tədqiqat Braziliya, Avropa İttifaqı, Amerika Birləşmiş Ştatları və Cənubi Koreyanın 2023–2026 dövründə hazırladığı fərqli hüquqi modelləri müqayisə edir. Braziliyanın seçki məhkəmə sistemi etiketləmə və silmə öhdəlikləri hazırlayıb, Avropa İttifaqı Digital Services Act çərçivəsində platformalardan seçki prosesləri ilə bağlı sistemli riskləri qiymətləndirməyi və azaltmağı tələb edib, Cənubi Koreya seçkilərdən əvvəlki 90 günlük dövrdə müəyyən realist süni intellektlə yaradılmış kampaniya məzmunlarına geniş cinayət qadağası tətbiq edib, California isə “maddi baxımdan aldadıcı” seçki məzmununa qarşı mülki məsuliyyət müəyyənləşdirib, lakin bu tənzimləmə Kohls v. Bonta işində ifadə azadlığı əsası ilə məhkəmə tərəfindən dayandırılıb. Mənbə konstitusion dayanıqlığı ən yaxşı izah edən dəyişənin sanksiyanın sərtliyi deyil, tənzimləmənin hədəf aldığı obyekt olduğunu müdafiə edir: məzmunun doğru və ya yanlış olduğuna hökm verən tənzimləmələr daha yüksək konstitusion risk daşıdığı halda, məzmunun sintetik mənşəyinə, etiketlənməsinə, yayılma prosesinə və platforma risk idarəçiliyinə yönələn tənzimləmələr müqayisəli olaraq daha dayanıqlı görünür. Bu tezisə uyğun olaraq tədqiqat Electoral Information Provenance Standard (EIPS) adlı, seçki məzmununda mənşə, mərhələli öhdəlik və sürətli icra prinsiplərinə əsaslanan analitik çərçivə təklif edir.

Süni intellekt seçki prosesləri üçün niyə ayrıca problem yaradır?

Generativ süni intellekt inandırıcı sintetik səs, video və görüntülərin istehsal xərcini xeyli azaldıb. Əvvəllər qabaqcıl texniki imkan tələb edən saxta nitq, video və ya görüntülər indi daha geniş istifadəçi kütləsi tərəfindən yaradıla bilir.

Bu vəziyyət xüsusilə seçki dövrlərində əhəmiyyətlidir; çünki sintetik məzmun:

• namizədi demədiyi sözü demiş kimi göstərə bilər,
• dövlət vəzifəlisini gerçəkdə baş verməmiş bir hərəkət daxilində göstərə bilər,
• səsvermə prosesi haqqında yanlış təəssürat yarada bilər,
• mövcud siyasi məzmunun görünürlüyünü süni şəkildə artıra bilər,
• həqiqi məzmunun da “AI istehsalı” olduğu iddiası ilə rədd edilməsini asanlaşdıra bilər.

Tədqiqat bu risklərin seçki nəticələrini nə dərəcədə dəyişdirdiyini empirik olaraq ölçmür. Araşdırdığı sual hüquqi dizayndır: dövlət bu riskə hansı vasitələrlə müdaxilə edə bilər və hansı tənzimləmə forması konstitusion nəzarətə daha dayanıqlıdır?

Süni İntellekt Dəstəkli Seçki Məzmununda Əsas Hüquqi Fərq Nədir?

Mənbənin əsas fərqləndirməsi tənzimləmənin məzmunun “doğru və ya yanlış” olmasına, yoxsa məzmunun necə yaradıldığına, etiketləndiyinə və yayıldığına bağlanmasıdır. Birinci yanaşma siyasi ifadənin doğruluğunun dövlət və ya məhkəmə tərəfindən qiymətləndirilməsini tələb etdiyi halda, ikinci yanaşma məzmunun sintetik mənşəyi və yayım infrastrukturu kimi daha obyektiv texniki xüsusiyyətlərə yönəlir.

Məzmun-mərkəzli tənzimləmə

Məzmun-mərkəzli tənzimləmə hüquqi nəticəni məzmunun mənasına bağlayır.

Məsələn, qanun belə bir sual verə bilər:

“Bu video seçicini maddi baxımdan aldadacaq qədər yanlışdırmı?”

Bu halda məhkəmə və ya səlahiyyətli orqan:

• videoda nə deyildiyini,
• əslində nə baş verdiyini,
• izləyicinin bunu necə qavrayacağını,
• ifadənin satira, parodiya və ya siyasi tənqid olub-olmadığını

qiymətləndirmək məcburiyyətində qala bilər.

Mənbəyə görə belə doğruluq qiymətləndirilməsi xüsusilə siyasi nitqdə ciddi ifadə azadlığı problemi yarada bilər.

İnfrastruktur və ya mənşə-mərkəzli tənzimləmə

Mənşə-mərkəzli yanaşma fərqli suallar verir:

• Məzmun süni intellekt tərəfindən yaradılıbmı?
• Onun sintetik olduğu açıq şəkildə etiketlənibmi?
• Bir şəxsin görüntüsündən istifadə üçün tələb olunan icazə mövcuddurmu?
• Platforma seçki dövründə sistemli riskləri qiymətləndiribmi?
• Tövsiyə alqoritmi etiketsiz sintetik məzmunu həddindən artıq gücləndirirmi?

Bu suallar məzmunda ifadə edilən siyasi mövqenin doğru və ya yanlış olduğuna qərar verməyi zəruri etmir.

Niyə “Bu Məzmun Yanlışdırmı?” Sualı Hüquqi Baxımdan Daha Riskli Ola Bilər?

Çünki siyasi nitqin doğru, yanlış, şişirdilmiş, satirik və ya aldadıcı olduğuna dövlətin qərar verməsi ifadə azadlığının mərkəzində olan məzmun əsaslı müdaxilə problemini yarada bilər. Buna qarşılıq “Bu məzmun süni intellektlə yaradılıbmı və etiketlənibmi?” sualı əksər hallarda siyasi fikrin doğruluğuna deyil, yoxlanıla bilən istehsal və ya təqdimat xüsusiyyətinə aiddir.

İfadə azadlığı və məzmun neytrallığı

Tədqiqat ABŞ-dakı content neutrality doktrinası ilə digər hüquq sistemlərindəki mütənasiblik təhlilləri arasında struktur oxşarlığı qurur.

ABŞ-da siyasi nitqi məzmununa görə məhdudlaşdıran tənzimləmələr adətən ciddi konstitusion nəzarətə məruz qalır. Dövlətin güclü məqsədinin olması kifayət deyil; istifadə edilən vasitə dar şəkildə hazırlanmalı və daha az məhdudlaşdırıcı alternativ olmamalıdır.

Digər hüquq sistemlərində də “hüququ daha az məhdudlaşdıran alternativ” sualı mütənasiblik təhlilinin əsas hissələrindən biridir.

Buna görə etiketləmə, açıqlama və ya platforma prosesi kimi alternativlər mövcuddursa, geniş məzmun qadağasını müdafiə etmək daha çətin ola bilər.

Mənşə və doğruluq eyni şey deyil

Məzmun tamamilə süni intellektlə yaradılmış, lakin doğru ola bilər.

Məsələn, həqiqi və təsdiqlənmiş seçki nəticəsini süni səslə oxudan video sintetik ola bilər, amma yanlış olmaq məcburiyyətində deyil.

Buna qarşılıq tamamilə insan tərəfindən hazırlanmış siyasi məzmun yanlış və ya aldadıcı ola bilər.

Buna görə “AI istehsalı” ilə “dezinformasiya” bir-birinin sinonimi deyil.

Süni İntellektlə Yaradılmış Hər Seçki Məzmunu Dezinformasiyadırmı?

Xeyr. Süni intellektlə yaradılmaq məzmunun istehsal formasını təsvir edir; dezinformasiya isə məzmunun aldadıcı və ya yanlış məlumat daşımasına dair ayrıca qiymətləndirmədir. Tədqiqatın EIPS yanaşması buna görə sintetik mənşəyin açıq göstərilməsini dəstəkləyir, lakin süni intellektlə yaradılmış hər siyasi məzmunun avtomatik qadağan edilməsini müdafiə etmir.

Braziliya modeli

Braziliya Superior Electoral Court (TSE) seçki təbliğatını uzun müddətdir xüsusi tənzimləmə sahəsi kimi idarə edir.

Mənbə xüsusilə aşağıdakı tənzimləmələri araşdırır:

• Resolução 23.610/2019,
• Resolução 23.714/2022,
• Resolução 23.732/2024,
• Resolução 23.755/2026.

Resolução 23.732/2024

27 Fevral 2024-də qəbul edilən tənzimləmə 2024 bələdiyyə seçkilərində süni intellektlə yaradılmış seçki məzmunu üçün xüsusi qaydalar gətirib.

Mənbənin təqdimatına görə Article 9-B, namizədin görüntü və ya səsini seçicini aldada biləcək şəkildə yaratmaq, dəyişdirmək, çıxarmaq və ya birləşdirmək məqsədilə istifadə olunan müəyyən sintetik məzmunları məhdudlaşdırır.

İcazə verilən sintetik məzmunların isə açıq, nəzərəçarpan və əlçatan şəkildə süni intellekt istehsalı kimi işarələnməsini tələb edir.

Açıq şəkildə satira və ya bədii məzmun xarakteri daşıyan və aldatma niyyəti olmayan bəzi məzmunlar üçün istisna nəzərdə tutulub.

Braziliya sistemi niyə hibriddir?

Braziliya modeli tamamilə mənşə əsaslı deyil. Tənzimləmədə seçicini aldatma elementi də var.

Lakin tədqiqata görə sistemin praktik ağırlığının mühüm hissəsi:

• etiketləmə,
• platforma bildirişi,
• sürətli silmə,
• sintetik mənşəyin açıq göstərilməsi

mexanizmlərindədir.

Buna görə mənbə Braziliya modelini məzmun və infrastruktur tənzimləməsinin birləşməsi kimi qiymətləndirir.

2026 tənzimləməsi

Mənbə Resolução 23.755/2026-nın AI tətbiq təminatçıları və danışıq köməkçilərinin seçki üstünlüklərini sıralama, tövsiyə etmə və ya oxşar şəkildə siyasi yönləndirmə yaratmasına əlavə məhdudiyyətlər gətirdiyini bildirir.

Bu tənzimləmə generativ süni intellekt alətlərinin artıq yalnız məzmun istehsalçısı deyil, eyni zamanda siyasi məlumat vasitəçisi ola biləcəyi fərziyyəsinə əsaslanır.

Braziliyanın icra problemi

2024 bələdiyyə seçkilərində rəsmi qadağalara baxmayaraq AI ilə dəyişdirilmiş məzmunlar dövriyyədə qalmağa davam edib.

Mənbə bunu hüquqi dizaynın konstitusion dayanıqlığından ayrı məsələ kimi qiymətləndirir.

Etiketləmə və silmə rejimi nəzəri olaraq qüvvədə qala bilər; lakin platformalar kifayət qədər sürətli reaksiya vermirsə, seçki zərəri yenə yarana bilər.

Tənzimləmə Konstitusiyaya Uyğun Olsa da Praktikada Təsirsiz Ola Bilərmi?

Bəli. Tədqiqat konstitusion dayanıqlıqla icra effektivliyini açıq şəkildə ayırır. Etiketləmə və ya platforma risk idarəçiliyi ifadə azadlığı baxımından daha müdafiəolunan ola bilər; lakin platformanın əməkdaşlıq etməməsi, nəzarət imkanlarının məhdud olması və ya müdaxilənin çox gec baş verməsi halında seçki dövründə sintetik məzmunun zərərini kifayət qədər önləməyə bilər.

Avropa İttifaqı modeli

Avropa İttifaqı seçki deepfake-ləri üçün ayrıca vahid qadağanedici qanun əvəzinə Digital Services Act-in sistemli risk modelindən istifadə edir.

Mənbə xüsusilə DSA-nın 34 və 35. maddələrini araşdırır.

DSA Article 34

Çox böyük onlayn platformalar və çox böyük axtarış sistemləri xidmətlərinin dizayn və fəaliyyətindən yaranan sistemli riskləri qiymətləndirmək məcburiyyətindədir.

Bunların arasında:

• vətəndaş müzakirəsi,
• seçki prosesləri,
• koordinasiyalı saxta davranış,
• bot şəbəkələri,
• manipulyasiya edilmiş media

kimi risklər ola bilər.

DSA Article 35

Platformalar aşkar edilmiş risklərə qarşı ağlabatan, mütənasib və təsirli azaltma tədbirləri tətbiq etməlidir.

Mühüm məqam budur: DSA-nın strukturu məhkəməyə və ya Komissiyaya hər siyasi məzmunun doğru olub-olmadığını ayrı-ayrılıqda müəyyənləşdirmək vəzifəsi vermir.

Tənzimləmə daha çox aşağıdakı proseslərə yönəlir:

• tövsiyə alqoritmləri,
• reklam sistemləri,
• risk qiymətləndirmələri,
• məzmun moderasiyası arxitekturası,
• şəffaflıq prosesləri.

DSA Niyə EIPS Yanaşmasına Yaxın Modeldir?

Çünki DSA-nın əsas tənzimləmə obyekti ayrı-ayrı siyasi ifadələrin doğruluğundan daha çox platformanın seçki risklərini necə müəyyənləşdirdiyi, idarə etdiyi və azaltdığıdır. Bu struktur dövlətin birbaşa “siyasi həqiqət hakimi” roluna girmədən yayım infrastrukturunu və alqoritmik gücləndirməni tənzimləməyə çalışır.

DSA-nın zəifliyi

Mənbəyə görə Avropa modelinin konstitusion baxımdan daha dayanıqlı görünməsi onun praktikada qüsursuz işlədiyi demək deyil.

2024–2025 dövründə Rumıniya, Almaniya və Polşa seçkiləri barədə təqdim edilən qiymətləndirmələr platforma əməkdaşlığının dəyişkən olduğunu və tənzimləmənin faktiki təsirinin tənzimləyici təzyiqdən asılı qala bildiyini göstərir.

ABŞ və California AB 2839

California Assembly Bill 2839 seçki dövründə “materially deceptive” kimi xarakterizə edilən rəqəmsal şəkildə yaradılmış və ya dəyişdirilmiş səs və görüntülər barədə mülki kompensasiya və müvəqqəti məhkəmə tədbiri mexanizmləri yaradıb.

Tənzimləmə seçkidən 120 gün əvvəl başlayıb 60 gün sonrasına qədər uzanan dövr üçün müəyyən seçki məzmunlarını əhatə edirdi.

Satira və parodiya üçün istisnalar olmasına baxmayaraq, bunlara əlavə disclaimer öhdəlikləri də bağlanmışdı.

Kohls v. Bonta

Christopher Kohls süni intellektlə dəyişdirilmiş və həmin dövrdə ABŞ vitse-prezidenti olan Kamala Harris-i əhatə edən kampaniya videosunun yaradıcısı idi.

Kohls AB 2839-a qarşı First Amendment əsaslı iddia qaldırıb.

California Eastern District federal məhkəməsi əvvəlcə tənzimləməyə qarşı müvəqqəti məhkəmə tədbiri tətbiq edib, sonra mahiyyət üzrə qiymətləndirmədə tənzimləməni konstitusiyaya zidd hesab edib.

Kohls v. Bonta İşində California Qanunu Niyə Problemli Hesab Edildi?

Məhkəmə AB 2839-un müəyyən siyasi ifadələri “maddi baxımdan aldadıcı” olub-olmadığına görə ayırdığı üçün məzmun əsaslı ifadə məhdudiyyəti olduğuna qərar verib. Seçki bütövlüyünü qorumağın güclü dövlət məqsədi olduğunu qəbul edib, lakin böhtan, false light, müəllif hüququ və daha dar platforma və ya açıqlama mexanizmləri kimi daha az məhdudlaşdırıcı vasitələr olduğundan qanunun kifayət qədər dar hazırlanmadığı nəticəsinə gəlib.

Sanksiyanın mülki olması niyə kifayət etmədi?

Tədqiqatın mühüm nəticələrindən biri konstitusion riskin yalnız sanksiyanın sərtliyindən asılı olmadığını göstərməsidir.

California-nın sanksiyası cinayət həbs cəzası deyil, mülki məsuliyyət və məhkəmə əmri idi.

Buna baxmayaraq qanun məzmunun doğruluğuna və aldadıcı xarakterinə bağlı olduğu üçün konstitusion problemlə üzləşib.

Beləliklə mənbə aşağıdakı müqayisəli nəticəyə gəlir:

Sanksiyanın nə qədər ağır olması qədər, hətta bəzi hallarda ondan da çox, tənzimləmənin nəyi hədəf aldığı əhəmiyyətlidir.

Yanlış səsvermə məlumatı fərqli qiymətləndirilə bilər

Mənbə Kohls qərarının bütün seçki dezinformasiyası tənzimləmələrini qadağan etmədiyini xüsusi olaraq bildirir.

Məsələn, səsvermənin:

• tarixi,
• vaxtı,
• yeri,
• proseduru

haqqında açıq və yoxlanıla bilən yanlış ifadələr üçün daha dar tənzimləmələrin konstitusion müdafiə imkanları daha yüksək ola bilər.

Çünki burada siyasi fikrin doğruluğundan daha çox birbaşa seçki əməliyyatının necə işlədiyi söhbət mövzusudur.

Cənubi Koreya modeli

South Korea Public Official Election Act-ə Dekabr 2023-də əlavə edilən Article 82-8, Yanvar 2024-də qüvvəyə minib.

Tənzimləmə seçkilərdən əvvəlki 90 günlük dövrdə həqiqi sanılacaq qədər realist AI istehsalı səs, görüntü və ya videoların seçki kampaniyasında hazırlanmasını və yayılmasını geniş şəkildə qadağan edir.

Mənbəyə görə sanksiyalar yeddi ilə qədər həbs və ya yüksək pul cəzalarına çata bilər.

90 günlük dövrdən kənarda isə belə materialın AI istehsalı olduğunun açıq şəkildə göstərilməsi tələb olunur.

Cənubi Koreya Tənzimləməsi Birbaşa “Yanlış Məzmunu” Qadağan Edirmi?

Tam olaraq yox. Article 82-8-in işə düşmə şərti məzmunun doğruluğundan daha çox həqiqi kimi qəbul edilə bilən sintetik strukturudur. Lakin 90 günlük dövrdə etiketli, satirik və ya aldadıcı olmayan sintetik məzmunu da geniş şəkildə əhatə edə bildiyinə görə mənbə bu sistemi yenə də həddindən artıq genişlik və daha az məhdudlaşdırıcı etiketləmə alternativi baxımından konstitusion risk altında görür.

2011 Cənubi Koreya presedenti

Mənbə Constitutional Court of Korea-nın 2011-də Public Official Election Act-in əvvəlki Article 93(1) müddəasındakı seçkilərdən əvvəl 180 günlük geniş internet kampaniya qadağasını ləğv etdiyini xatırladır.

Məhkəmə legitim seçki bütövlüyü məqsədini qəbul edib, lakin daha az məhdudlaşdırıcı vasitələr olduğuna görə ümumi qadağanı həddindən artıq hesab edib.

Bu presedent Article 82-8-ə qarşı 2025-də verilən konstitusiya şikayəti baxımından əhəmiyyətlidir.

Baxılmaqda olan konstitusiya şikayəti

Open Net Korea 1 Oktyabr 2025-də Article 82-8-ə qarşı konstitusiya şikayəti başladıb.

Mənbənin yazıldığı Avqust 2026 etibarilə iş hələ nəticələnməyib.

Buna görə Cənubi Koreya modelinin yekun konstitusion dayanıqlığı barədə qəti nəticə vermək mümkün deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Metod

Tədqiqat əsasən üç yanaşmanı birləşdirir:

1. Doktrinal hüquq təhlili: seçki tənzimləmələri, ifadə azadlığı, dar dizayn və mütənasiblik.
2. Müqayisəli hüquq: Braziliya, AB, ABŞ və Cənubi Koreyanın fərqli modellərinin müqayisəsi.
3. İnstitusional təhlil: seçki dövründə sürətli müdaxilə qabiliyyəti, platforma əməkdaşlığı və tənzimləyici qurum strukturları.

Tədqiqat sintetik medianın seçici davranışına və ya seçki nəticəsinə səbəbiyyət təsirini ölçən empirik araşdırma deyil.

Dörd tənzimləmə modelinin müqayisəsi

İnstitusional sürət problemi

Seçki dezinformasiyası adi məhkəmə proseslərindən fərqli zaman miqyasında işləyir.

Deepfake-in ən böyük təsiri ilk bir neçə saatda baş verə bilər. Məhkəmə qərarı günlər və ya həftələr sonra verilsə, hüquqi nəticə doğru olsa belə seçki zərəri artıq baş vermiş ola bilər.

Buna görə mənbə “enforcement velocity”, yəni icra sürətini müstəqil dizayn parametri kimi nəzərdən keçirir.

Seçki Dezinformasiyasında Niyə İcra Sürəti Ayrıca Hüquqi Dizayn Problemidir?

Çünki sintetik seçki məzmununun təsiri çox vaxt ilk yayılma saatlarında cəmlənir. Standart məhkəmə və ya inzibati araşdırma prosesləri günlər və ya həftələr çəkərsə, məzmun barədə yekun qərar doğru olsa belə müdafiə funksiyasını vaxtında yerinə yetirə bilməyə bilər; buna görə sürətli platforma müdaxilə pəncərələri tənzimləmənin faktiki effektivliyinin bir hissəsidir.

Braziliyadakı institusional struktur

Braziliya TSE modeli seçki mübahisələrində ixtisaslaşmış məhkəmə qurumu üstünlüyünə malikdir.

Lakin AI məzmununun texniki olaraq doğrulanması üçün platforma və ya xarici ekspert dəstəyinə ehtiyac yarana bilər.

AB-dəki institusional struktur

DSA məsuliyyəti:

• platformalar,
• milli Digital Services Coordinator qurumları,
• Avropa Komissiyası

arasında bölüşdürür.

Bu bölüşdürülmüş struktur tək bir qurumun siyasi ifadə üzərində həddindən artıq güc qazanmasını məhdudlaşdıra bilər; lakin koordinasiya xərci və dəyişkən platforma uyğunluğu yarada bilər.

Cənubi Koreyadakı institusional struktur

National Election Commission ilə National Forensic Service-in hazırladığı AI deepfake detection modelinin güclü texniki imkan təmin etdiyi bildirilir.

Lakin sürətli aşkarlama və silmə səlahiyyəti eyni zamanda seçki dövründə dövlətin siyasi ifadə üzərində güclü müdaxilə imkanına malik olması deməkdir.

Mənbəyə görə konstitusion mübahisə bu sürət–effektivlik–azadlıq üçbucağında formalaşır.

EIPS Nədir?

Electoral Information Provenance Standard (EIPS), süni intellekt dəstəkli seçki məzmunu tənzimləmələrini qiymətləndirərkən siyasi ifadənin doğruluğuna hökm vermək əvəzinə məzmunun mənşəyini, istehsal və yayım zəncirini və müdaxilə sürətini mərkəzə alan, mənbə tədqiqatın təklif etdiyi üç komponentli analitik standartdır.

1. Mənşə doğruluqdan əvvəl gəlməlidir

EIPS-in ilk prinsipi provenance-over-veracity yanaşmasıdır.

Tənzimləmə mümkün qədər aşağıdakı suallara bağlanmalıdır:

• Məzmun AI istehsalıdırmı?
• AI istehsalı olduğu açıqlanıbmı?
• İstifadə edilən şəxsin görüntüsü və ya səsi üçün tələb olunan icazə varmı?
• Texniki etiket və ya metadata mövcuddurmu?

və mümkün qədər aşağıdakı açıq uclu sualdan qaçmalıdır:

“Bu siyasi ifadə kifayət qədər doğrudurmu?”

2. Mərhələli öhdəlik

İkinci EIPS prinsipi öhdəliyi yayım zəncirindəki aktorun mövqeyinə görə müəyyənləşdirməkdir.

Beləliklə eyni öhdəlik kiçik istifadəçi ilə milyonlarla insana çatan platformaya eyni şəkildə tətbiq edilmir.

3. İcra sürəti

EIPS-in üçüncü prinsipi seçki zamanlamasına uyğun müdaxilədir.

Hüquq sistemi pozuntunun aşkarlanmasından sonra platformaların hansı müddətdə reaksiya verməli olduğunu mümkün qədər əvvəlcədən müəyyən etməlidir.

Mənbə Braziliyadakı platforma razılaşmalarını bu yanaşmanın praktik nümunələrindən biri kimi nəzərdən keçirir.

EIPS dörd modelə tətbiq edildikdə

Braziliya: Etiketləmə hissəsi EIPS ilə güclü şəkildə uyğundur; aldatma niyyətinin qiymətləndirilməsini ehtiva edən hissələr daha yüksək məzmun-mərkəzli risk daşıyır.

Avropa İttifaqı: DSA mənşə və mərhələli öhdəlik prinsiplərinə yaxındır, lakin sürətli icra baxımından platforma uyğunluğu problemi yaşaya bilər.

California: AB 2839 məzmunun doğruluğu və aldadıcılığı üzərində qurulduğu üçün EIPS-in ilk prinsipini qarşılamır.

Cənubi Koreya: Tənzimləmə birbaşa doğruluq testi aparmasa da, bütün realist sintetik məzmuna geniş və vahid qadağa tətbiq etdiyinə görə mərhələli öhdəlik və daha az məhdudlaşdırıcı alternativ prinsipləri baxımından problemlidir.

EIPS Deepfake-ləri Tamamilə Qadağan Etməyi Təklif Edirmi?

Xeyr. EIPS-in əsas yanaşması bütün sintetik seçki məzmununu qadağan etmək deyil, sintetik mənşəyin açıq şəkildə göstərilməsi, platformaların yayım riskini idarə etməsi və daha ağır müdaxilələrin daha açıq və məhdud hallara ayrılmasıdır. Mənbə xüsusilə açıq uclu “aldadıcı siyasi məzmun” qadağalarının ifadə azadlığı baxımından daha yüksək risk daşıdığını müdafiə edir.

EIPS-ə güclü əks arqument

Mənbə öz təklifinə qarşı ən güclü etirazı da ətraflı şəkildə nəzərdən keçirir.

Aktor sintetik məzmunu açıq şəkildə etiketləsə belə:

• istifadəçi etiketə məhəl qoymaya bilər,
• etiket kəsilərək başqa platformaya yüklənə bilər,
• məzmun qapalı mesajlaşma kanallarında yayıla bilər,
• ayrı-ayrı məzmunlardan asılı olmayaraq “heç nəyə etibar etmək olmaz” atmosferi yarana bilər.

Beləliklə mənşə-mərkəzli yanaşma seçki informasiya mühitinin bütün sistemli problemlərini həll etməyə bilər.

Atmosferik informasiya zərəri

Məqalə xüsusilə ayrı-ayrı yanlışların fövqündə olan daha geniş problemə diqqət çəkir: çox sayda sintetik məzmunun mövcudluğu həqiqi görüntü və qeydlərin belə asanlıqla “deepfake” olduğu iddiası ilə rədd edilə bildiyi informasiya mühiti yarada bilər.

EIPS-in tək məzmun səviyyəsindəki etiketləmə mexanizmi bu problemi tamamilə aradan qaldırmaya bilər.

Mənbə DSA-nın platforma miqyasında sistemli risk yanaşmasını bu daha geniş problemə verilən ən güclü cavablardan biri kimi görür.

Tədqiqatın dəstəklədikləri

• 2023–2026 dövründə Braziliya, AB, ABŞ və Cənubi Koreyanın süni intellekt seçki məzmununa fərqli hüquqi modellər hazırladığını göstərir.
• Tənzimləmənin hədəfinin konstitusion dayanıqlıq baxımından sanksiyanın sərtliyindən asılı olmayan mühüm dəyişən olduğunu müdafiə edir.
• Mənşə, etiketləmə və platforma proseslərinə yönələn modellərin müqayisəli olaraq daha dayanıqlı göründüyünü irəli sürür.
• Kohls v. Bonta-nı məzmun əsaslı tənzimləmənin konstitusion riskinə güclü nümunə kimi istifadə edir.
• Cənubi Koreyanın 90 günlük qadağasının daha az məhdudlaşdırıcı etiketləmə alternativi baxımından konstitusion risk daşıdığını bildirir.
• İcra sürətinin müstəqil institusional dizayn problemi olduğunu vurğulayır.
• EIPS adlı üç komponentli seçki məlumatı mənşə standartı təklif edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədikləri

• Süni intellekt deepfake-lərinin konkret seçkilərin nəticəsini dəyişdirdiyini empirik olaraq sübut etmir.
• Mənşə əsaslı tənzimləmələrin həmişə praktikada daha təsirli olduğunu göstərmir.
• Bütün məzmun əsaslı seçki tənzimləmələrinin konstitusiyaya zidd olduğunu irəli sürmür.
• Bütün süni intellektlə yaradılmış siyasi məzmunun yanlış və ya zərərli olduğunu fərz etmir.
• Braziliya və ya AB modelinin praktikada qüsursuz olduğunu müdafiə etmir.
• Cənubi Koreya Article 82-8-in qəti olaraq konstitusiyaya zidd olduğunu demir; tədqiqat tarixində iş baxılmaqda idi.
• EIPS-in hazırda qüvvədə olan məcburi beynəlxalq hüquq standartı olduğunu iddia etmir.

Əsas məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət müqayisəli nümunənin dörd hüquq sistemi ilə məhdud olmasıdır. Birləşmiş Krallıq, Hindistan və ya ABŞ-ın digər ştatları kimi fərqli modellər tədqiqatın əhatə dairəsindən kənardadır.

İkincisi, tədqiqat doktrinal və institusional xarakter daşıyır; deepfake-lərin görülmə tezliyi, əhatə miqyası və ya seçici davranışına təsiri haqqında orijinal empirik təhlil aparmır.

Üçüncüsü, Cənubi Koreya Article 82-8 ilə bağlı konstitusiya şikayəti mənbə yazılarkən nəticələnməmişdi.

Dördüncüsü, DSA-nın seçki risk idarəçiliyi tətbiqi hələ inkişaf edir; buna görə uzunmüddətli hüquqi və institusional uğuru qəti deyil.

Beşincisi, EIPS empirik olaraq sınaqdan keçirilmiş seçki təhlükəsizliyi modeli deyil, müqayisəli hüquq təhlilindən çıxarılan diaqnostik və dizayn çərçivəsidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:Artificial Intelligence and the Future of Democracy: Elections, Disinformation and Constitutional Resilience

Müəllif: Northon Salomão de Oliveira.

ORCID: 0009-0007-4038-0609.

İnstitusional/peşəvi təsvir: OAB São Paulo, Brazil.

Yazılma tarixi: 21 Avqust 2026.

Mənbə növü: Doktrinal, müqayisəli və institusional seçki hüququ araşdırması.

Jurnal / DOI / nəşriyyat: Yüklənmiş sənəddə göstərilməyib.

Resenziya statusu: Mənbə sənəddə resenziya qiymətləndirilməsini təsdiqləyən məlumat yoxdur.

Araşdırılan hüquq sistemləri: Braziliya, Avropa İttifaqı, Amerika Birləşmiş Ştatları və Cənubi Koreya.

Əsas tənzimləmələr: TSE Resolutions 23.610/2019, 23.714/2022, 23.732/2024 və 23.755/2026; Digital Services Act Articles 34–35; South Korea Public Official Election Act Article 82-8; California AB 2839.

Əsas iş və konstitusion nümunələr: Kohls v. Bonta; Constitutional Court of Korea-nın 2011 Article 93(1) qərarı; Open Net Korea-nın Article 82-8-ə qarşı 2025 konstitusiya şikayəti.

Orijinal analitik fərq: content-based regulation / infrastructure-based regulation — məzmun-mərkəzli tənzimləmə / infrastruktur və mənşə-mərkəzli tənzimləmə.

Orijinal təklif: Electoral Information Provenance Standard (EIPS).

EIPS-in əsas prinsipləri: provenance-over-veracity, graduated obligation və enforcement velocity.

Süni intellektdən istifadə bildirişi: Müəllif məqalənin hazırlanması zamanı ilkin layihə dəstəyi, tədqiqatın təşkili, ədəbiyyatın aşkar edilməsi, analitik strukturlaşdırma, dilin təkmilləşdirilməsi və hüquqi mənbələrin internet üzərindən yoxlanması məqsədilə süni intellekt əsaslı alətlərdən istifadə etdiyini; bütün hüquqi təhlili, şərhləri və nəticələri özünün yoxladığını və məsuliyyətini üzərinə götürdüyünü bildirib.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqat süni intellekt dəstəkli seçki dezinformasiyasının seçici davranışına və ya seçki nəticələrinə təsirini ölçən empirik araşdırma deyil; müqayisəli konstitusion dayanıqlığı və tənzimləmə dizaynını araşdırır.