Bu tədqiqat məhkəmə elmlərində ölüm vaxtının təxmin edilməsi baxımından kritik bir suala yönəlir: İnsan qalıqları soyuq, rütubətli və qarla örtülü iqlimdə açıq havada qaldıqda parçalanma prosesi necə irəliləyir və mövcud parçalanma qiymətləndirmə sistemləri bu şəraitdə nə dərəcədə işləyir?

Tədqiqatda insan qalıqlarının parçalanmasını modelləşdirmək üçün geniş istifadə olunan donuz cəsədləri, yəni Sus scrofa modellərindən istifadə edilib. Tədqiqat Kanadanın cənubi Ontario bölgəsindəki rütubətli kontinental iqlimdə aparılıb. Bu iqlim Köppen-Geiger təsnifatına görə Dfb kimi müəyyən edilir. Dfb iqlimi; soyuq qışlar, donma-ərimə dövrləri, qar örtüyü, yüksək rütubət və mövsümi temperatur dəyişiklikləri ilə parçalanma prosesini isti iqlimlərlə müqayisədə xeyli mürəkkəbləşdirə bilər.

Tədqiqatın əsas nəticəsi qış şəraitində parçalanmanın nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşlamasıdır. Qış aylarında yerləşdirilən dörd donuz cəsədində təzə mərhələ uzun sürüb, aktiv parçalanma gecikib və sonrakı aylarda qismən mumiyalaşma müşahidə edilib. Bunun əksinə olaraq yazda yerləşdirilən iki istinad cəsədi daha sürətli və ədəbiyyatda daha tipik hesab edilən parçalanma trayektoriyası izləyib.

Tədqiqat həmçinin üç fərqli Total Body Scoring sistemini, yəni Ümumi Bədən Qiymətləndirməsi yanaşmasını müqayisə edib: Megyesi TBS, Keough TBS və Ribéreau-Gayon TBS. Nəticələr göstərib ki, bu sistemlər xüsusilə soyuq və rütubətli iqlimlərdə erkən parçalanma mərhələlərini hər zaman düzgün əks etdirməyə bilər. Tədqiqatda xətti modellər, loqarifmik modellər, qarışıq effektli modellər və Generalized Additive Models, yəni ümumiləşdirilmiş additiv modellər istifadə edilib; xüsusilə GAM modellərinin parçalanma göstəriciləri ilə ölümdən sonrakı zaman intervalı arasındakı qeyri-xətti əlaqəni daha yaxşı tutduğu bildirilib.

Tədqiqat insan üzərində deyil, donuz modelləri üzərində aparılıb. Buna görə nəticələr birbaşa hər bir insan hadisəsinə tətbiq edilməməlidir. Lakin tapıntılar soyuq iqlimlərdə ölüm vaxtının təxmini üçün isti və ya mülayim iqlimlərdən əldə edilmiş standartların yetərli olmaya biləcəyini və bölgəyə xas məhkəmə tafonomiyası standartlarının hazırlanmalı olduğunu güclü şəkildə göstərir.

Məhkəmə elmlərində cəsədin və ya qalıqların nə qədər müddətdir mövcud olduğu ölüm araşdırmalarının ən mühüm suallarından biridir. Bu müddət adətən post-mortem interval və ya qısaca PMI adlandırılır. Azərbaycan dilində bunu ölümdən sonrakı zaman intervalı kimi ifadə edə bilərik. PMI təxmini ölüm vaxtını daraltmaq, hadisə yeri ssenarisini qiymətləndirmək, itkin şəxs dosyeləri ilə müqayisə aparmaq, şübhəli şəxslərin ifadələrini yoxlamaq və istintaqın istiqamətini müəyyən etmək baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır.

Lakin ölümdən sonra bədəndə baş verən parçalanma prosesi hər yerdə eyni sürətlə irəliləmir. Temperatur, rütubət, qar örtüyü, külək, günəşlənmə, həşərat fəaliyyəti, heyvanların çıxışı, bədənin torpaqla təmas forması, geyim və ya örtük olması, travma, açıq yara, toxuma nümunələnməsi və mikroətraf fərqləri parçalanmanın sürətini və görünüşünü dəyişə bilər. Buna görə bir bölgədə hazırlanmış PMI təxmin üsulu başqa bölgədə eyni dəqiqliklə işləməyə bilər.

Tədqiqatın əsas problemi məhz burada başlayır: Soyuq və rütubətli kontinental iqlimlərdə mövcud parçalanma qiymətləndirmə sistemləri ölümdən sonrakı zaman intervalını düzgün təxmin etmək üçün kifayətdirmi? Tədqiqatçılar xüsusilə şimal və dağlıq bölgələrdə soyuq iqlim məlumatlarının məhdud olduğunu vurğulayırlar. Halbuki aşağı temperatur, qar örtüyü və donma-ərimə dövrləri parçalanmanı yavaşlada, mərhələləri uzada və ya gözlənilməz şəkildə dəyişdirə bilər.

Parçalanma adətən təzə mərhələ, şişmə, aktiv çürümə, irəli çürümə və quruma/skeletləşmə kimi mərhələlərlə izah edilir. Lakin tədqiqat mühüm bir məqamı xatırladır: Parçalanma əslində kəskin sərhədlərlə ayrılan pillələrdən ibarət deyil. Daha çox bir-birinə keçən, yavaş irəliləyən, ətraf mühit şəraitinə görə sürətlənib-yavaşlaya bilən prosesdir. Gündəlik bir bənzətmə ilə, meyvənin otaq temperaturunda bir neçə günə xarab olması ilə soyuducuda daha uzun müddətdə dəyişməsi arasındakı fərq temperaturla necə bağlıdırsa, ölümdən sonra toxumaların parçalanması da ətraf mühit enerjisi və mikroətraf şəraitindən asılıdır. Lakin insan və ya heyvan qalıqlarında proses daha mürəkkəbdir; çünki həşəratlar, bakteriyalar, toxuma quruluşu, rütubət, qar və donma-ərimə kimi çoxsaylı faktorlar birlikdə təsir göstərir.

Bu tədqiqatda insan qalıqları əvəzinə donuz modellərindən istifadə edilib. Donuzlar məhkəmə tafonomiyası tədqiqatlarında uzun müddətdir insan parçalanmasına analoq kimi istifadə olunur. Bunun səbəbi donuzların bədən anatomiyası, toxuma quruluşu, yağ paylanması və parçalanma xüsusiyyətləri baxımından nəzarətli təcrübələrdə praktik və müqayisə edilə bilən model təqdim etməsidir. Lakin bu məqam diqqətlə oxunmalıdır: Donuz modeli insan parçalanmasını birəbir təmsil etmir; tədqiqat şəraitini standartlaşdırmaq və üsulları sınaqdan keçirmək üçün istifadə olunan elmi yanaşmadır.

Tədqiqatda ümumilikdə altı donuz cəsədindən istifadə edilib. Bunlardan dördü Oktyabr 2023-də Trent University ərazisinə yerləşdirilib və qışdan sonrakı aylara qədər izlənib. Bu cəsədlər P24_1, P24_2, P24_3 və P24_4 kimi kodlaşdırılıb. İki əlavə cəsəd isə yaz şəraitini müqayisə etmək üçün Ontario Tech University ərazisinə yerləşdirilib. Bunlar P22 və P23 kimi göstərilib. Beləliklə tədqiqatçılar həm qış, həm də yaz parçalanma trayektoriyalarını müqayisə edə biliblər.

Cəsədlər açıq havada, arxası üstə vəziyyətdə və təbii parçalanmaya buraxılıb. Qış qrupundakı P24_1 adlı bir cəsəd qar örtüyünün təsirini anlamaq üçün qış aylarında polietilen örtüklə örtülüb və qar örtüyü üzrə mənfi nəzarət kimi istifadə edilib. Bəzi cəsədlərdən yumşaq toxuma biopsiyaları götürülüb; bu əməliyyat xüsusilə post-mortem molekulyar analizlər üçün tələb olunan nümunələnməni simulyasiya edir. Tədqiqat yalnız təbii ekoloji təsirləri deyil, tədqiqat və ya məhkəmə nümunələnməsi prosedurlarının parçalanma prosesini dəyişdirib-dəyişdirmədiyini də qiymətləndirir.

Tədqiqatın ən mühüm anlayışlarından biri Total Body Scoring, yəni TBSdir. TBS parçalanmanın vizual əlamətlərini balla qiymətləndirərək bədənin nə dərəcədə parçalandığını kəmiyyətləşdirməyə çalışan sistemdir. Məsələn, təzə görünüş, rəng dəyişikliyi, şişmə, toxuma itkisi, quruma, skeletləşmə kimi müşahidələrə bal verilir. Bu ballardan PMI təxmini üçün istifadə edilə bilər. Lakin tədqiqat TBS sistemlərinin soyuq iqlimlərdə gözlənilən parçalanma nümunəsini həmişə əks etdirməyə bilməyəcəyini göstərir.

Tədqiqatda üç TBS sistemi müqayisə edilib. Birincisi Megyesi TBS sistemidir. Bu sistem insan qalıqları üçün hazırlanıb və bədəni baş-boyun, gövdə və ətraflar olmaqla üç hissəyə ayıraraq qiymətləndirir. İkincisi Keough TBS sistemidir; bu sistem Megyesi yanaşmasını donuz modellərinə uyğunlaşdırıb. Üçüncüsü Ribéreau-Gayon TBS sistemidir; bu sistem bədəni ayrı-ayrı hissələrə bölmək əvəzinə bütöv olaraq qiymətləndirir və rütubətli kontinental Dfb iqlimində hazırlanıb.

Tədqiqatda TBS ilə birlikdə digər mühüm göstərici olan Accumulated Degree Days, yəni ADD istifadə edilib. Azərbaycan dilində bunu toplanmış dərəcə-günlər kimi tərcümə edə bilərik. ADD ölümdən sonra keçən müddət ərzində temperatur təsirinin yığılmasını göstərir. Parçalanma yalnız təqvim günlərindən deyil, bədənin məruz qaldığı istilikdən də asılıdır. Məsələn, 10 gün isti mühitdə qalan qalıqla 10 gün donma nöqtəsinə yaxın soyuqda qalan qalıq eyni parçalanma səviyyəsinə çatmaya bilər.

Tədqiqatda ADD iki fərqli yanaşma ilə hesablanıb. Birinci yanaşma orta gündəlik temperaturun 0°C həddini keçdiyi hallarda temperatur dəyərlərinin kumulyativ toplanmasına əsaslanır. Bu məntiq aşağıdakı əsas əlaqə ilə anlaşıla bilər:

\[ ADD_{temp} = \sum \text{ortalama günlük sıcaklık değerleri} \quad (\text{0°C eşiğini geçen günler için}) \]

Bu ifadədə ADD_temp temperatur məlumatlarından hesablanan toplanmış dərəcə-günləri göstərir. Orta gündəlik temperatur nə qədər yüksək və müddət nə qədər uzun olarsa, ümumi istilik yığımı da bir o qədər artır. Bu, parçalanma prosesinin yalnız “neçə gün keçdi?” sualı ilə deyil, “bu günlərdə nə qədər istilik toplandı?” sualı ilə də anlaşılmalı olduğunu göstərir.

İkinci yanaşma Megyesi və Keough TBS dəyərlərindən ADD hesablamaq üçün istifadə edilən formuldur. Tədqiqatda verilən formula belədir:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Bu formulda ADD TBS dəyərindən təxmin edilən toplanmış dərəcə-günləri; TBS ümumi bədən balını; 0.002 və 1.81 formul əmsallarını; ±388.16 isə təxmin qeyri-müəyyənliyini ifadə edir. Formulun mənası budur: Vizual parçalanma balı yüksəldikcə qalığın məruz qaldığı toplanmış istilik miqdarının da artdığı qəbul edilir. Lakin bu formulun soyuq iqlimlərdə erkən parçalanma mərhələlərində nə dərəcədə etibarlı olduğu tədqiqatın birbaşa sorğuladığı mövzulardan biridir.

Tədqiqatın qış tapıntıları olduqca diqqətçəkicidir. Qış cəsədlərində parçalanma nəzərəçarpacaq dərəcədə uzanıb. Təzə mərhələ uzun sürüb, aktiv çürümə gecikib və sonrakı prosesdə qismən mumiyalaşma müşahidə edilib. Mumiyalaşma adətən quraq, isti və ya aşağı rütubətli mühitlərdə gözlənilən qorunma forması kimi düşünülür. Lakin bu tədqiqatda qış cəsədlərinin baş və ətraf nahiyələrində yüksək rütubətə baxmayaraq dərinin səthində dəriyə bənzər quruma, yəni qismən mumiyalaşma müşahidə olunub.

Bu tapıntı çox vacibdir; çünki təbii mumiyalaşmanın yalnız aşağı rütubətlə izah edilə bilməyəcəyini göstərir. Tədqiqatda qış boyu rütubət dəyərlərinin %49 ilə %97 arasında dəyişdiyi bildirilir. Buna baxmayaraq qismən mumiyalaşma görülüb. Tədqiqatçılar bunu aşağı temperatur və donma-ərimə dövrlərinin lokal toxuma qurumasını dəstəkləyə bilməsi ilə izah edirlər. Yəni soyuq yalnız parçalanmanı yavaşlatmayıb; toxumanın bəzi hissələrində qorunmaya bənzər təsir də yaratmış ola bilər.

Tədqiqatdakı birinci vizual qış cəsədlərində müşahidə edilən mumiyalaşmanı və qalan həşərat fəaliyyətini göstərir. P24_1-in 194. gündə, P24_2 və P24_3-ün 203. gündə mumiyalaşdığı; P24_4-də isə 203. gündə hələ də qalıq həşərat aktivliyinin olduğu bildirilir. Bu görüntü soyuq iqlimdə parçalanmanın vahid formada irəliləmədiyini və eyni mövsümdə belə müxtəlif cəsədlərdə mikroətraf parçalanma fərqlərinin yarana bildiyini aydın göstərir.

İkinci vizual tədqiqat boyunca temperatur və nisbi rütubət səviyyələrini, həmçinin yaz ilə qış arasındakı orta temperatur/rütubət fərqlərini göstərir. Qrafikdə yaz dövründə temperaturların əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək olduğu, qış dövründə isə temperaturun daha aşağı və rütubətin orta hesabla daha yüksək olduğu görünür. Tədqiqatda yaz və qış temperaturları arasındakı fərq üçün t = 17.094 və p < 2.2e-16; rütubət fərqi üçün t = -4.4744 və p = 9.40e-06 verilib. Bu dəyərlər mövsümlər arasındakı ekoloji fərqlərin statistik baxımdan güclü olduğunu göstərir.

Üçüncü vizual üç TBS sisteminin hər bir donuz cəsədində PMI boyunca necə dəyişdiyini müqayisə edir. Yaz cəsədlərində TBS balları daha sürətli yüksəlib və parçalanma mərhələləri daha qısa müddətdə irəliləyib. Qış cəsədlərində isə TBS balları daha yavaş artıb, təzə mərhələ uzanıb, aktiv çürümə gecikib və irəli parçalanma daha gec ortaya çıxıb. Bu görüntü soyuq iqlimdə sadəcə “parçalanma yavaşlayır” deməkdən daha çoxunu göstərir: Qiymətləndirmə sistemlərinin mərhələ hədləri də bu şəraitdə gözlənilən davranışı göstərməyə bilər.

Tədqiqatın mühüm tapıntılarından biri Megyesi və Keough TBS sistemlərində erkən mərhələ təsvirlərinin müşahidə olunan parçalanma xüsusiyyətləri ilə tam üst-üstə düşməməsidir. Tədqiqatçılar bu sistemlərdə göstərilən xüsusiyyətlərlə tədqiqat cəsədlərində görülən xüsusiyyətlər arasında uyğunsuzluqlar olduğunu bildirirlər. Buna görə qiymətləndirmə strukturunda sadalanan xüsusiyyətlərin hamısının deyil, yalnız birinin görünməsinin müvafiq bal üçün kifayət sayılması kimi uyğunlaşdırma aparılıb. Bu detal vacibdir; çünki mövcud sistemlərin soyuq və rütubətli iqlimlərdə birbaşa istifadəsinin yanıltıcı ola biləcəyini göstərir.

Dördüncü vizual temperaturla hesablanan ADD dəyərlərinin PMI boyunca necə artdığını göstərir. Yaz cəsədlərində ADD erkən mərhələdə sürətli yığım nümayiş etdirib. Qış cəsədlərində isə ADD daha yavaş və uzanan artım göstərib. Bu, mövsümün parçalanma üçün istifadə oluna bilən istilik enerjisini necə dəyişdirdiyini aydın ortaya qoyur. Eyni təqvim müddəti keçsə belə, yaz və qış şəraitində toxumaların məruz qaldığı temperatur yığımı fərqlidir.

Tədqiqatda Pearson korrelyasiya cədvəli də verilib. Keough TBS ilə Megyesi TBS arasında 0.99 kimi çox yüksək korrelyasiya mövcuddur. Bu, iki sistemin ümumən çox oxşar parçalanma balları yaratdığını göstərir. Ribéreau-Gayon TBS ilə Keough və Megyesi sistemləri arasındakı korrelyasiyalar da yüksəkdir; müvafiq olaraq 0.85 və 0.84 verilib. Lakin TBS əsaslı ADD dəyərləri ilə temperatur əsaslı ADD əlaqələri daha dəyişkən və bəzi hallarda daha zəifdir. Bu vəziyyət vizual ballardan çıxarılan istilik yığımı təxminlərinin soyuq iqlimlərdə sabit olmaya biləcəyini düşündürür.

Tədqiqatda PMI təxmini üçün müxtəlif modellər istifadə edilib. Bunlara xətti modellər, loqarifmik modellər, ümumiləşdirilmiş additiv modellər və qarışıq effektli modellər daxildir. Xüsusilə Generalized Additive Models, yəni GAM modellərinin yüksək R² dəyərləri verdiyi və parçalanma ilə PMI arasındakı qeyri-xətti əlaqəni daha yaxşı tutduğu bildirilir. Bu nəticə məntiqlidir; çünki parçalanma çox vaxt düz xətt kimi getmir. Soyuqda uzun müddət demək olar dayana bilər, sonra temperatur artdıqda sürətlənə və ya qar örtüyünə görə fərqlənə bilər.

Tədqiqatda qarışıq effektli modellər üçün verilən ümumi model strukturu belədir:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Bu modeldə TBS metric istifadə olunan parçalanma qiymətləndirmə ölçüsünü; PMI ölümdən sonra keçən müddəti; Location tədqiqat yerini; Season mövsüm təsirini; (1|Pig) isə hər bir donuz fərdinin öz başlanğıc səviyyəsini və ya fərdi variasiyasını göstərən təsadüfi effekti ifadə edir. Modelin məqsədi bütün cəsədləri eyni qəbul etmədən, hər fərdin öz dəyişkənliyini nəzərə alaraq parçalanma göstəriciləri ilə PMI arasındakı əlaqəni qiymətləndirməkdir.

Qarışıq effektli model nəticələri PMI ilə bütün parçalanma göstəriciləri arasında əhəmiyyətli müsbət əlaqə olduğunu göstərib. Keough və Megyesi sistemləri PMI ilə olduqca ardıcıl artım nümayiş etdirib; hər ikisi üçün də meyl β = 0.09 və p < 0.001 kimi verilib. Ribéreau-Gayon sistemi də əhəmiyyətli əlaqə göstərib; lakin artım daha yavaşdır, β = 0.04 və p < 0.001-dir. ADD ilə PMI arasındakı əlaqə də əhəmiyyətlidir; lakin fərdi cəsədlər arasında dəyişkənlik daha yüksəkdir.

Bu nəticələrin praktik mənası budur: Parçalanma balları ümumən PMI ilə artır, yəni zaman keçdikcə parçalanma balı yüksəlir. Lakin bu artımın sürəti və forması mövsümə, yerə, qar örtüyünə, nümunələnməyə və fərdi cəsəd xüsusiyyətlərinə görə dəyişir. Buna görə məhkəmə işində yalnız ümumi TBS cədvəlinə baxaraq dəqiq PMI təxmini etmək riskli ola bilər. Xüsusilə soyuq iqlimlərdə bölgəyə xas məlumat çox vacibdir.

Tədqiqatda qar örtüyünün təsiri xüsusilə diqqətçəkicidir. P24_1 qar örtüyündən qorunub və müntəzəm toxuma nümunələnməsi aparılıb. P24_2 və P24_3 qarla təmas edib və nümunələnmə şəraiti fərqli olub. P24_4 isə qarla örtülü qalıb və nümunələnməyib. Tapıntılar P24_1, P24_2 və P24_3-ün oxşar sürətlə parçalandığını; P24_4-ün isə daha yavaş parçalandığını göstərib. Tədqiqatçılar bu vəziyyətin həm qar örtüyünün, həm də invaziv toxuma nümunələnməsinin parçalanma trayektoriyasını dəyişə biləcəyini düşündürdüyünü bildirirlər.

Bu tapıntı məhkəmə praktikası baxımından vacibdir. Real hadisələrdə bədən qar altında qala, qismən açıqda ola, heyvanlar tərəfindən zədələnə, travma və ya açıq yara daşıya bilər, hadisə yeri araşdırması zamanı toxuma nümunəsi götürülə bilər. Kiçik görünən bu fərqlər soyuq iqlimdə parçalanma sürətini dəyişə bilər. Buna görə PMI təxminində yalnız ümumi hava şəraiti deyil, qalığın mikroətrafı da nəzərə alınmalıdır.

Tədqiqatın keçmiş baxımından əhəmiyyəti məhkəmə tafonomiyası ədəbiyyatında isti və mülayim iqlimlərlə müqayisədə soyuq iqlim məlumatlarının daha məhdud olmasına əsaslanır. Mövcud TBS və ADD sistemlərinin mühüm hissəsi fərqli iqlimlərdə hazırlanıb və ya sınaqdan keçirilib. Bu tədqiqat Kanadanın Dfb iqlimində qış parçalanmasının necə fərqləndiyini göstərərək ədəbiyyatdakı regional məlumat boşluğunu azaldır.

Bu gün baxımından əhəmiyyəti şimal ölkələri, dağlıq bölgələr, kontinental iqlim sahələri və uzun qış yaşayan ərazilərdə məhkəmə ölüm araşdırmaları üçün daha diqqətli standartlara ehtiyac olduğunu göstərməsidir. Soyuq iqlimlərdə cəsədin “az parçalanmış” görünməsi həmişə ölümün çox yaxın vaxtda baş verdiyi demək deyil. Aşağı temperatur və qar örtüyü parçalanmanı günlər, həftələr, hətta aylar boyunca nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşlada bilər.

Gələcək baxımından tədqiqat bölgəyə xas PMI modellərinin hazırlanmalı olduğunu vurğulayır. Mövcud TBS sistemlərinin tamamilə tərk edilməli olduğunu demir; lakin bu sistemlərin soyuq iqlimlərdə doğrulanması, uyğunlaşdırılması və ya yeni standartlarla dəstəklənməsi lazım olduğunu göstərir. Xüsusilə erkən parçalanma mərhələləri məhkəmə baxımından çox kritik olduğu üçün, bu mərhələlərdəki 5 bala qədər olan hədd uyğunsuzluqları əhəmiyyətlidir.

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri real açıq hava şəraitində uzunmüddətli müşahidə aparılmasıdır. Qış cəsədləri Oktyabrdan İyunadək, yaz cəsədləri isə müvafiq dövrlər boyunca izlənib. Fotoqrafiya, TBS qiymətləndirilməsi, ADD hesablamaları, meteoroloji məlumatlar və statistik modelləşdirmə birlikdə istifadə olunub. Tədqiqat yalnız mövsüm təsirini deyil, qar örtüyü və invaziv nümunələnmə kimi prosedur dəyişənlərini də nəzərə almağa çalışıb.

Məhdudiyyətlər də diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Araşdırma insan qalıqları üzərində deyil, donuz modelləri üzərində aparılıb. Nümunə sayı altı cəsədlə məhduddur. Qış və yaz cəsədləri fərqli yerlərdə yerləşib; buna görə məkan və mövsüm təsirləri tam bir-birindən ayrıla bilməyə bilər. Bəzi əlavə məlumatlar tamamlayıcı fayllarda təqdim edilib. Bundan başqa real məhkəmə hadisələrində geyim, basdırılma, suya məruz qalma, heyvan çıxışı, travma, bədən kütləsi, insan anatomiyası və hadisə yeri şəraiti daha mürəkkəb ola bilər.

Tədqiqatın dediyi budur: Soyuq, qarla əlaqəli və rütubətli Dfb iqlimlərində parçalanma isti iqlimlərə nisbətən daha yavaş, daha dəyişkən və bəzi cəhətlərdən fərqli irəliləyə bilər. Mövcud TBS sistemləri PMI ilə əlaqəli olsa da, xüsusilə erkən mərhələlərdə soyuq iqlimə xas məhdudiyyətlər göstərə bilər. Tədqiqatın demədiyi isə budur: Bu model hər bir insan işində birbaşa və dəqiq PMI təxmini verir. Araşdırma qəti məhkəmə tətbiqi zəmanəti deyil, soyuq iqlimlərdə metod uyğunlaşdırılmasının lazım olduğunu göstərən eksperimental və modelləşdirmə əsaslı töhfə təqdim edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat Kanadanın cənubi Ontario bölgəsindəki rütubətli kontinental Dfb iqlimində aparılmış eksperimental məhkəmə tafonomiyası araşdırmasıdır. İnsan qalıqları əvəzinə donuz cəsədləri istifadə edilib. Məqsəd qış şəraitində parçalanma prosesinin necə irəlilədiyini, mövcud TBS sistemlərinin bu şəraitdə necə performans göstərdiyini və PMI təxmini üçün hansı modellərin daha uyğun göründüyünü qiymətləndirməkdir.

Tədqiqat modeli və nümunə:

Sahə və nümunələnmə quruluşu:

• Qış cəsədləri Trent University ərazisinə təxminən 12 metr ara ilə yerləşdirilib.
• Cəsədlər arxası üstə vəziyyətdə təbii parçalanmaya buraxılıb.
• P24_1 qış aylarında polietilen örtüklə örtülərək qar örtüyü üzrə mənfi nəzarət kimi istifadə edilib.
• P24_2 və P24_3 kimi bəzi qış cəsədlərindən yumşaq toxuma biopsiyaları götürülüb.
• Yaz cəsədləri Ontario Tech University ərazisində izlənib.
• Ümumilikdə 141 yumşaq toxuma biopsiya nümunəsi götürülüb.

Vizual izləmə:

• Qış cəsədləri təxminən 7 gündən bir izlənib.
• Yaz cəsədləri əvvəlcə gündəlik, parçalanma irəlilədikcə daha seyrək izlənib.
• Hər cəsəd üçün qəfəsli görünüş, bütün qalıq, baş, gövdə/qarın, yuxarı ətraflar, aşağı ətraflar və mühüm yaxın detallar fotoşəkillə qeydə alınıb.
• Fotoşəkillər TBS qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunub.

İstifadə olunan TBS sistemləri:

Tədqiqatda istifadə olunan ADD formulu:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Bu formul Megyesi və Keough TBS dəyərlərindən ADD təxmini etmək üçün istifadə olunub. Burada TBS vizual parçalanma balını, ADD isə toplanmış dərəcə-günləri ifadə edir. Formul parçalanma balı artdıqca istilik yığımının da artdığını fərz edir. Lakin tədqiqat bu əlaqənin soyuq iqlimdə, xüsusilə erkən mərhələlərdə qeyri-sabit ola biləcəyini göstərir.

Qarışıq effektli model formulu:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Bu modeldə PMI zaman təsirini, Location məkan təsirini, Season mövsüm təsirini, (1|Pig) isə hər cəsədin fərdi fərqini nəzərə alır. Model bütün cəsədlərin eyni parçalanma trayektoriyasını izlədiyini fərz etmək əvəzinə fərdi variasiyanı statistik olaraq nəzarətdə saxlayır.

Əsas nəticələr:

Qarışıq effektli model nəticələri:

Modelləşdirmə şərhi:

• Xətti modellər parçalanma prosesini məhdud şəkildə tuta bilər.
• Loqarifmik modellər və GAM modelləri ümumən daha yüksək izah gücü göstərib.
• GAM modelləri parçalanmanın qeyri-xətti təbiətini daha yaxşı təmsil edib.
• ADD ətraf mühit temperaturunun yığımını göstərsə də, fərdi cəsəd fərqlərindən daha çox təsirlənib.
• TBS sistemləri PMI ilə güclü əlaqə göstərib; lakin erkən mərhələlərdə və soyuq iqlim şəraitində məhdudiyyətləri var.

Tədqiqatın əsas nəticələri:

• Soyuq, qar örtüyü və invaziv toxuma nümunələnməsi parçalanma prosesini dəyişə bilər.
• Qış şəraitində parçalanma uzanır, təzə mərhələ genişlənir və aktiv çürümə gecikir.
• Yüksək rütubət şəraitində belə aşağı temperatur və donma-ərimə dövrləri qismən mumiyalaşmaya səbəb ola bilər.
• Megyesi və Keough sistemləri PMI ilə güclü əlaqə göstərsə də, erkən mərhələlərdə soyuq iqlim üçün tam etibarlı olmaya bilər.
• Ribéreau-Gayon sistemi daha bütöv və təsviridir; lakin ADD modelləşdirməsinə birbaşa uyğun deyil.
• GAM modelləri PMI ilə parçalanma göstəriciləri arasındakı qeyri-xətti əlaqəni daha yaxşı tutub.
• Soyuq iqlimlərdə PMI təxmini üçün mövcud üsulların regional olaraq doğrulanması və ya yeni standartların hazırlanması lazımdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Irina Badell, Lesley Hewett, Theresa Stotesbury, Shari L. Forbes və Aaron B. A. Shafer tərəfindən hazırlanmış “Winter decomposition metrics of human remain models (Sus scrofa) in southern Ontario, Canada” adlı tədqiqata əsasən hazırlanıb.

Tədqiqat məhkəmə tafonomiyası və PMI təxmini sahəsində eksperimental müşahidə, foto əsaslı parçalanma qiymətləndirməsi, meteoroloji məlumat analizi və statistik modelləşdirməni birləşdirən araşdırma məqaləsi xarakteri daşıyır. PDF-də DOI, jurnal qəbul məlumatı və ya açıq resenziya statusu göstərilmədiyi üçün tədqiqat resenziya statusu mətn üzərindən təsdiqlənə bilməyən araşdırma məqaləsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu məzmun hazırlanarkən tədqiqatın metodu, donuz modelindən istifadə, qış və yaz müqayisəsi, TBS sistemləri, ADD hesablamaları, istifadə olunan formullar, statistik modellər, şəkillər, cədvəllər, sayısal nəticələr, güclü tərəflər və məhdudiyyətlər qorunub. PDF-də olmayan insan hadisələrinə birbaşa tətbiq, qəti məhkəmə zəmanəti və ya regional standart təklifindən kənar iddia əlavə edilməyib.

Tədqiqat insan qalıqları üzərində deyil, Sus scrofa, yəni donuz cəsədləri üzərində aparılıb. Buna görə nəticələr birbaşa insan hadisələrinə birəbir köçürülməməlidir. Donuz modelləri insan parçalanmasını anlamaq üçün geniş istifadə olunan və dəyərli analoq təqdim etsə də, real məhkəmə hadisələrində insan anatomiyası, geyim, travma, basdırılma, heyvan çıxışı, mikroətraf və hadisə yeri şəraiti daha mürəkkəb ola bilər.

Tədqiqatın əsas dəyəri soyuq və rütubətli Dfb iqlimində qış parçalanmasının uzun, dəyişkən və mövcud TBS sistemləri üçün çətin ola biləcəyini göstərməsidir. Tapıntılar xüsusilə şimal iqlimlərində ölüm vaxtı təxmin edilərkən isti iqlimlərdən çıxarılan modellərin ehtiyatla istifadə edilməsini və bölgəyə xas doğrulama tədqiqatlarının hazırlanmasını dəstəkləyir.