Rəqəmsal panoptikon, bu işdə istifadəçilərin yalnız izlənmədiyi; həm də davranışlarının ölçüldüyü, təsnif edildiyi, proqnozlaşdırıldığı və alqoritmik olaraq yönləndirildiyi məlumat əsaslı rəqəmsal nəzarət sistemini ifadə edir. Zakir Kayanın işi bu quruluşun jurnalistikaya təsirini media etikası, alqoritmik görünürlük, məlumat qarışıqlığı və xəbərin ontoloji statusu üzərindən araşdırır.

Məqalənin əsas tezi rəqəmsal dövrdə media etikası probleminin yalnız yalnış və ya saxta məzmun istehsal etməkdən ibarət olmadığını göstərir. Hansı xəbərin görünür olduğu, hansı məzmunların alqoritmlər tərəfindən prioritetləşdirildiyi, hansı istifadəçi davranışlarının ölçüldüyü və xəbərlərin hansı iqtisadi təşviqlər altında dövriyyəyə buraxıldığı da jurnalistikanın ictimai funksiyasına təsir göstərir.

İş, ənənəvi redaksiya nəzarəti funksiyasının artıq yalnız redaktorlar və xəbər menecerləri tərəfindən həyata keçirilmədiyini müdafiə edir. Axtarış motorları, sosial media platformaları, tövsiyə sistemləri və verilənlərə əsaslanan görünürlük mexanizmləri də xəbərin ictimai dövriyyəsində təsirli olub.

Mənbənin “xəbərin ontoloji böhranı” adlandırdığı problem, xəbərin gerçəkliklə əlaqəsinin tamamilə itməsi deyil. Problem, xəbərin təsdiqlənə bilən gerçəkliklə bağlantısının getdikcə görünürlük, qarşılıqlı təsir, ölçmə və iqtisadi dəyər məntiqinə tabe olmasında yaranır. Buna görə də rəqəmsal dövrdə jurnalistika etikasının doğruluq və tərəfsizlik kimi klassik prinsipləri aşaraq alqoritmik şəffaflıq, verilənlər etikası, platforma məsuliyyəti və ictimai fayda prinsiplərini də əhatə etməsi lazım olduğu müdafiə olunur.

Rəqəmsallaşma jurnalistikada nələri dəyişdi?

21-ci əsrin kommunikasiya mühitində xəbər istehsalı, yayımı və istehlakı sürəti əvvəl heç vaxt olmadığı qədər artmışdır. Rəqəmsal şəbəkələr xəbər istehsalı və yayım xərclərini azaltmış, məlumat əldə etməyə fərdi çıxışı genişləndirmiş və jurnalistika ilə məşğul olan aktorların müxtəlifliyini təmin etmişdir.

Lakin eyni dəyişiklik məlumat mühitinin parçalanması, dezinformasiyanın yayılması, alqoritmik görünürlük, məlumat gözetimi və media qurumlarının iqtisadi dayanıqlılığı kimi yeni struktural problemlər yaratmışdır.

Ənənəvi media nizamında redaktorlar, müxbirlər və xəbər idarəçiləri hansı məlumatın ictimaiyyətə çatacağı ilə bağlı mərkəzi qapıkeçidçi mövqeyində idilər. Rəqəmsal platformalaşma bu mexanizmi aradan qaldırmamış, lakin yeni aktorlar əlavə etmişdir.

Bu gün bir xəbərin ictimaiyyətə çatmasına təsir edən aktorlar arasında:

• axtarış mühərrikləri,
• sosial media alqoritmləri,
• xəbər yığanlar,
• fərdiləşdirmə sistemləri,
• reklam texnologiyaları,
• istifadəçi davranışı məlumatları

mövcuddur.

Rəqəmsal Panoptikon Nədir?

Rəqəmsal panoptikon, klassik Panoptikondakı daimi müşahidə məntiqinin şəbəkəyə bağlı və məlumat əsaslı mühitə daşındığı; istifadəçilərin yalnız müşahidə olunmadığı, eyni zamanda axtarış tarixçələri, klikləri, yerləri, baxış vərdişləri və qarşılıqlı əlaqələri vasitəsilə ölçüldüyü, təsnif edildiyi, proqnozlaşdırıldığı və alqoritmik olaraq idarə edildiyi nəzarət sistemidir.

Bentham’dan Foucault’ya Panoptikon

Jeremy Benthamın 18-ci əsrin sonunda inkişaf etdirdiyi Panoptikon, mərkəzi bir müşahidə qülləsindən fərdlərin daimi izlənə bilməsinə əsaslanan memarlıq modelidir.

Bu düzənin fərqləndirici xüsusiyyəti, izlənilən şəxsin həmin anda həqiqətən izlənib-izlənmədiyini heç vaxt dəqiq bilməməyidir.

Michel Foucault daha sonra Panoptikonu yalnız həbsxana memarlığı kimi deyil, müasir cəmiyyətdə disiplinar hakimiyyətin işləməsini izah edən ümumi bir model kimi şərh etmişdir.

Fiziki müşahidədən alqoritmik yönləndirməyə

Rəqəmsal mühitdə müşahidə artıq fiziki məkana bağlı deyil.

İstifadəçilərin:

• axtarış tarixçələri,
• klik davranışları,
• mövqe məlumatları,
• izləmə vərdişləri,
• bəyəndikləri,
• paylaşımları,
• rəqəmsal seçimləri

müxtəlif məlumat sistemlərində qeyd edilə və təhlil oluna bilər.

Məqalənin yanaşmasına görə, bu vəziyyət nəzarətin funksiyasını dəyişir. Rəqəmsal sistem artıq yalnız şəxsin nə etdiyini görməklə kifayətlənmir; gələcəkdə nə edə biləcəyini təxmin etməyə və davranışını yönləndirməyə çalışa bilər.

Klassik Panoptikon ilə Rəqəmsal Panoptikon arasındakı əsas fərq nədir?

Klassik Panoptikon mərkəzləşdirilmiş fiziki müşahidə strukturuna əsaslanarkən, rəqəmsal panoptikon paylanmış, avtomatik və məlumat əsaslı şəbəkələr üzərindən işləyir; rəqəmsal istifadəçi eyni zamanda həm müşahidə olunan şəxs, həm də klikləri, paylaşımları və qarşılıqlı təsirləri ilə sistemi davamlı məlumatla təmin edən aktiv iştirakçıdır.

Jurnalistikada yeni qapıkeçmə

Ənənəvi jurnalistikada gatekeeping, hansı hadisələrin xəbər dəyərinə malik olduğunun redaksiyaca seçilməsi və ictimaiyyətə təqdim olunmasıdır.

Rəqəmsal mühitdə bu proses davam edir; lakin alqoritmik görünürlük yeni bir gatekeeping təbəqəsi yaradır.

Bir jurnalist ictimai baxımdan son dərəcə dəyərli və təsdiq olunmuş bir araşdırma hazırlaya bilər. Bunun ictimaiyyətə çatması artıq yalnız redaksiyaca qərara bağlı deyil. Məzmunun axtarış, tövsiyə və platforma sıralama mexanizmlərində də görünür olması tələb olunur.

Redaksiyaca dəyər və alqoritmik dəyər

Məqalə bu iki dəyər sisteminin zəruri olaraq bir-birinə zidd olmadığını qeyd edir. Problem, alqoritmik performans meyarları redaksiya dəyərinin önünə keçdiyi zaman ortaya çıxır.

Alqoritmik Dəyər ilə Redaksiya Dəyəri Niyə Çatışa Bilər?

Redaksiya dəyəri doğruluq, kontekst, mənbələrin etibarlılığı və ictimai fayda kimi jurnalistika meyarlarına əsaslanır, alqoritmik dəyər isə əksər hallarda klik, baxış, paylaşım, şərh və istifadəçi saxlama müddəti kimi ölçülə bilən davranış metrikləri ilə formalaşır; ikinci sistem birincini üstələməyə başladıqda ictimai baxımdan əhəmiyyətli, amma aşağı qarşılıqlı əlaqəli xəbərlərin görünməz qalması riski yaranır.

Klik iqtisadiyyatı və xəbərin məhsula çevrilməsi

Rəqəmsal media iqtisadiyyatının əsas dinamiklərindən biri diqqət iqtisadiyyatıdır. İnsan diqqəti məhdud bir resurs olduğu üçün media qurumları daha çox görünürlük və qarşılıqlı əlaqə yaratmaq təzyiqi ilə üz-üzədir.

Bir xəbərin dəyəri onun doğruluğu ilə və ya cəmiyyətə verdiyi məlumatla deyil, aldığı klik sayısı ilə ölçüldükdə jurnalistikanın ictimai dəyər kriteriyaları dəyişə bilər.

Sensasion, qorxu yaradan, qıcıqlandıran, əsəbləşdirici və ya qütbləşdirici məzmunlar daha çox qarşılıqlı əlaqə yarada bilər və qarşılıqlı əlaqə optimizasiyasına əsaslanan sistemlərdə struktural üstünlüyə sahib ola bilər.

Mənbə burada alqoritmlərin şüurlu olaraq “pis” məzmun seçdiyini iddia etmir. Daha diqqətli bir struktural təz irəli sürür: qarşılıqlı əlaqəni maksimuma çatdırmağa çalışan optimizasiya sistemi ilə ictimai faydaya xidmət edən jurnalistika eyni normativ hədəfə malik deyil.

Məlumat qüsuru

Məqalə “fake news” anlayışının rəqəmsal məlumat mühitindəki bütün problemləri izah etmək üçün qeyri-kafi olduğunu vurğulayır.

Wardle və Derakhshan çərçivəsi üç fərqli məlumat pozuntusu növünü ayırır.

Həqiqi Məlumat da Məlumat Qüsurunun Hissəsi Ola Bilərmi?

Bəli.Malinformationkateqoriyası, bilginin faktiki olaraq doğru olmasına baxmayaraq kontekstindən çıxarılaraq, seçici şəkildə təqdim edilərək və ya müəyyən şəxslərə zərər vermək məqsədilə istifadə olunaraq yanıltıcı və ya zərərli kommunikasiya yarada biləcəyini ifadə edir.

Buna görə də media etikası sahəsində yalnız “Bu doğrudurmu?” sualı kifayət deyil.

Mənbəyə görə əlavə olaraq bu suallar da verilməlidir:

• Mənbə kimdir?
• Məlumat hansı kontekstdə istehsal edildi?
• Kim dövriyyəyə buraxdı?
• Hansi məqsədlə yayıldı?
• Nələr görünən hala gətirildi?
• Nələr görünməz qaldı?
• Kommunikasiya ictimai fayda da xidmət edirmi?

Xəbərin ontoloji böhranı

Ontologiya, varlığın və olmanın təbiətini araşdıran fəlsəfi sahədir. İş jurnalistika baxımından bu sualı verir:

Bir xəbəri xəbər edən əsas xüsusiyyətlər hansılardır?

Ənənəvi jurnalistikada bunlar:

• faktlarla təsdiqlənə bilən əlaqə,
• mənbə təsdiqi,
• kontekstə yerləşdirmə,
• ictimai əhəmiyyət,
• redaksiya məsuliyyəti

kimi təyin edilə bilər.

Rəqəmsal platformalaşma bu şərtləri tamamilə aradan qaldırmır, amma onların üzərinə ikinci bir rejim qoyur: görünürlük rejimi.

Bir xəbər tamamilə doğru ola bilər, amma görünməz qala bilər. Buna qarşılıq faktiki olaraq zəif və ya yanıltıcı başqa bir məzmun yüksək alqoritmik qarşılıqlı təsir sayəsində milyonlara insan çatdırıla bilər.

Xəbərin “Ontoloji Böhranı” Nə Deməkdir?

Xəbərin ontoloji böhranı, xəbər ilə reallıq arasındakı bağın tamamilə aradan qalxması deyil; yoxlanıla bilirlik, mənbə nəzarəti və ictimai fayda kimi xəbər üçün əsas varlıq şərtlərinin getdikcə platforma görünürlüğü, qarşılıqlı təsir və iqtisadi dəyər ölçülərinə tabe olması deməkdir.

Yeni suallar

Mənbə digital dövrdə media etikasının aşağıdakı sualları sistematik şəkildə verməsi lazım olduğunu müdafiə edir:

• Bu bilgi niyə görünür oldu?
• Niyə məhz indi dövriyyəyə girdi?
• Kim seçdi?
• Hansı alqoritmik və ya iqtisadi mexanizm böyütdü?
• Eyni anda hansı məlumatlar görünməz qaldı?

Post- həqiqət və ortaq reallıq

Məqaləpost-truthtəfəkkürü obyektiv reallığın artıq mövcud olmadığı kimi şərh etmir.

Daha məhdud problem, təsdiqlənə bilən faktların ictimai rəyə təsirinin duyğu, şəxsiyyət və şəxsi inanclara görə zəifləməsidir.

Alqoritmik fərdiləşdirmə və rezonans otaqları fərqli ictimai qrupların bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqli məlumat mühitlərində yaşamasına töhfə verə bilər.

Habermasın ictimai sahə yanaşmasına istinadla iş, demokratik müzakirənin ən azı ortaq bir faktiki əsas tələb etdiyini müdafiə edir.

Məlumat qarışıqlığı bu ortaq əsası aşındıra bilər.

Süni intellekt jurnalistikaya nə gətirir?

İş süni intellektin xəbər istehsalı, məlumat analizi, başlıq yazımı, məzmun xülasəsi, fərdiləşdirmə və paylama kimi sahələrdə əhəmiyyətli imkanlar təqdim etdiyini qəbul edir.

Lakin beş əsas etik problem ön plana çıxır.

1. Mənbə şəffaflığı

Bir məzmunun insan jurnalist, avtomatik sistem və ya insan-Aİ əməkdaşlığı ilə hazırlanıb hazırlanmadığı mümkün qədər açıq olmalıdır.

2. Məlumat qərəzi

Aİ sistemləri təlim məlumatlarındakı əyri, çatışmazlıq və təmsilçilik problemlərini təkrar edə və ya gücləndirə bilər.

3. Halüsinasiyalar və doğrulama

Generativ süni intellekt saxta mənbələr və ya yanlış fakt məlumatları yarada bilər. Mənbənin yanaşmasına görə bu vəziyyət insan yoxlamasını daha az deyil, daha çox zəruri edir.

4. Alqoritmik kurasiya

Hangi xəbərlərin üstünlük veriləcəyini avtomatik sistemlərin müəyyənləşdirməsi redaksiya hökmünün məzmununu dolayı yolla dəyişə bilər.

5. Hesabatlılıq

AI dəstəkli sistem yanlış məlumat yaratdıqda məsuliyyət proqram təminatı inkişaf etdiricisi, media meneceri, redaktor və jurnalist arasında necə bölüşdürüləcəyi aydın olmalıdır.

Süni Zəka Jurnalistin Məsuliyyətini Azaldırmı?

Xeyr. Təqdim olunan yanaşmaya görə süni zəka jurnalisti yoxlama və hesabatlıq öhdəliyindən azad etmir; əksinə, halüsinasiya, məlumat meylliliyi və avtonom görünürlük qərarları səbəbindən insan redaksiyalı nəzarət və mənbə yoxlaması daha vacib olur.

Medianın etik qaydalarının yenidən qurulması

Mənbə rəqəmsal dövrdə medianın etik qaydalarının yalnız fərdi jurnalistin əxlaqi davranışına endirilə bilməyəcəyini irəli sürür.

Etik məsuliyyət çoxsəviyyəli hala gəlib.

Müstəqil tədqiqatçı jurnalistika

İş, müstəqil tədqiqatçı jurnalistliyini rəqəmsal panoptikonun yönləndirmə mexanizmlərinə qarşı mühüm epistemik tarazlıq elementlərindən biri kimi görür.

Lakin müstəqilliyin yalnız böyük media qurumlarının xaricində işləmək mənasına gəlmədiyini xüsusilə qeyd edir.

Həqiqi jurnalist müstəqilliyi bu davranışlarla əlaqələndirilir:

• ilkin mənbələrə çatmaq,
• məlumat və sənədləri qarşılıqlı yoxlamaq,
• iddiaları təsdiqləmək,
• maraq toqquşmalarını araşdırmaq,
• xəbəri şərhdən ayırmaq,
• səhvləri şəffaf şəkildə düzəltmək,
• alqoritmik görünürlük naminə doğruluqdan güzəştə getməmək.

Beləliklə, mənbə institusional müstəqilliyi epistemiya müstəqilliyindən fərqləndirir.

Müstəqil Jurnalist Olmaq Yalnız Bir Media Təşkilatından Müstəqil Olmaq Deməkdirmi?

Xeyr. İşin müstəqilliyi öncə epistemik və redaksiya xarakteri kimi qiymətləndirilir; bir jurnalist institusional olaraq müstəqil olsa da, doğrulama prosesini tərk edə bilər, əksinə, böyük bir media təşkilatında çalışan bir müxbir güclü redaksiya standartları və doğrulama intizamı sayəsində müstəqil jurnalistika apara bilər.

İşin Metodu və Nəticələri

Tədqiqat metodu

İş empirik sahə tədqiqatı deyil. O, keyfiyyətli və konseptual ədəbiyyat araşdırmasına əsaslanan normativ analizdən istifadə edir.

Konseptual çərçivə dörd əsas oxdan ibarətdir:

1. Panoptikon və disiplinar hakimiyyət,
2. rəqəmsal nəzarət və alqoritmik idarəetmə,
3. informasiya pozuntusu və dezinformasiya,
4. xəbərin epistemoloji və ontoloji statusu.

Əsas nəzəriyyəvi mənbələr

İşin əsas nəticələri

1. Rəqəmləşmə yalnız xəbər istehsalını deyil, həm də xəbər görünmə şərtlərini dəyişdirmişdir.
2. Alqoritmlər yeni qapı qoruyucu aktorlar halına gəlmişdir.
3. Redaksiya dəyəri ilə alqoritmik dəyər arasında struktur gərginlik meydana çıxa bilər.
4. Məlumat qeyri-səlisliyi yalnız yalan məlumatdan ibarət deyil; həqiqi məlumat da kontekstdən çıxarıldıqda zərərli ola bilər.
5. Xəbərin ontoloji böhranı, təsdiqlənə bilən reallıq əlaqəsinin görünürlük rejiminə tabe olmasından ibarətdir.
6. Süni intellekt dəstəkləyən jurnalistika insan təsdiqləməsini aradan qaldırmır.
7. Media etikası artıq fərdi jurnalist əxlaqından daha geniş, platforma və alqoritm məsuliyyətini əhatə edən epistemik məsuliyyət sahəsi kimi düşünülməlidir.
8. Müstəqil araşdırıcı jurnalistika məlumat qeyri-səlisliyinə qarşı mühüm balans elementi ola bilər.

İşin dəstəklədiyi şərh

Məqalədə rəqəmsal jurnalistikada etik problemin yalnız düzgün və ya yanlış məzmun yaratmaq olmadığını güclü konseptual arqument təqdim edir. Platforma dizaynı, alqoritmik sıralama və xəbərlərin görünürlüğünü müəyyən edən iqtisadi təşviqlərin də etik qiymətləndirmədə daxil edilməli olduğunu iddia edir.

Araşdırma tərəfindən dəstəklənməyən şərh

• Müəyyən bir sosial media alqoritminin jurnalistikaya faiz təsiri ölçülməyib.
• Platformaların şüurlu şəkildə yalan xəbərləri seçdiyi sübut olunmayıb.
• Bütün platformalarda klik yemi məzmununun sistematik və yüksək paylanması ilə bağlı ilkin eksperiment olmayıb.
• Rəqəmsal panoptikon formal ölçülü və ya empirik kalibrlənmiş model deyil.
• AI jurnalistikasının ümumilikdə insan jurnalistikasından daha səhv olduğu göstərilməyib.
• Müstəqil jurnalistikanın hər halda korporativ jurnalistikadan daha etibarlı olduğu irəli sürülmür.

Rəqəmsal Jurnalistika Etikasının Beş Əsas Prinsipi Nələrdir?

Tədqiqatın nəticə bölümündə rəqəmsal jurnalistika etikası üçün beş nüvə prinsip önə çıxır: doğrulanabilmə və doğruq, siyasi-iqtisadi-alqoritmik təzyiqlərdən müstəqillik, mənbə və metod şəffaflığı, səhvlərdə hesabatlılıq və xəbər dəyərini klik dəyərindən fərqləndirən ictimai fayda prinsipi.

Beş nüvə prinsip

1. Dəqiqlik: Əsas ölçü interaksiya deyil, doğrulanabilmə olmalıdır.
2. Müstəqillik: Jurnalistika siyasi, iqtisadi və alqoritmik təzyiqlərdən müstəqil olmalıdır.
3. Şəffaflıq: Mənbələr, metodlar, maraqların toqquşması və müvafiq AI alətləri izah edilməlidir.
4. Hesabatlılıq: Səhvlər qəbul edilməli, düzəldilməli və ictimaiyyət qarşısında məsuliyyət daşımalıdır.
5. İctimai fayda: Xəbər dəyəri klik dəyərindən konseptual olaraq ayrılmalıdır.

Metodoloji məhdudiyyətlər

Tədqiqatın əsas məhdudiyyəti empirik təsdiqinin olmamasıdır. Alqoritmik görünürlük, platforma təsiri və ya istifadəçi davranışı kəmiyyətcə ölçülmür.

İkincisi, “rəqəmsal panoptikon” geniş və metaforik bir anlayışdır. Mənbə də xüsusi olaraq qeyd edir ki, bu, Benthamın fiziki Panoptikon modelinin dəqiq rəqəmsal nüsxəsi deyil.

Üçüncüsü, müxtəlif platformaların alqoritmik strukturları, moderasiya siyasətləri və iş modelləri arasında ətraflı müqayisə aparılmır.

Dördüncü olaraq AI jurnalistliyinə dair etik risklər nəzəri səviyyədə müzakirə olunur, spesifik model performansları və ya səhv nisbətləri analiz edilmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Əsl başlıq:Media Ethics in the Era of the Digital Panopticon: Information Disorder and the Ontological Crisis of Journalism

Müəllif: Zakir Kaya.

Peşəkar kimlik: Independent Researcher, Journalist, and Author.

Tədqiqat sahələri: Communication, Media Ethics, Journalism, Philology, Digital Culture.

ORCID: 0009-0002-8035-2147.

JEL: L82, D83, Z13.

Mənbə növü: Konseptual və normativ media etikası tədqiqatı.

Metod: Keyfiyyətli və konseptual ədəbiyyat araşdırmasına əsaslanan normativ analiz.

Araşdırma şurası: Mənbə mətnində araşdırma şurasının nəşr statusuna dair açıq məlumat yoxdur.

DOI: Məqalənin özünə aid DOI mənbədə göstərilməyib.

Əsas mənbələr: Bentham, Foucault, Habermas, Han, Zuboff, Wardle & Derakhshan, Diakopoulos & Koliska, Ireton & Posetti və Paik.

Metodoloji sərhəd: Tədqiqat orijinal platforma məlumatı, alqoritm nəzarəti, istifadəçi təcrübəsi və ya kəmiyyətə əsaslanan media məzmunu analizi yaratmır. Nəticələr nəzəri, etik və anlayış qiymətləndirmələridir.