Parkinson xəstəliyi yalnız titrəmə, hərəkətlərin yavaşıması və əzələ sərtliyi ilə məhdudlaşmır. Sidik kisəsi və sidik yollarına təsir edən problemlər də xəstəliyin tez-tez rast gəlinən, həyat keyfiyyətini azaldan və çox vaxt kifayət qədər danışılmayan motor olmayan əlamətləri arasındadır. Araşdırılan ekspert konsensus mətninə görə Parkinson xəstələrinin təxminən %34–86’sında aşağı sidik yolları əlamətləri görünə bilər.

Ən çox rast gəlinən problemlər qəfil sidiyə getmə ehtiyacı, tez-tez sidiyə çıxma, təcili tipli sidik qaçırma və gecə sidiyə qalxmadır. Daha az hallarda sidiyə başlamaqda çətinlik, gücənərək sidiyə getmə, zəif və ya fasiləli sidik axını və sidik kisəsinin tam boşalmaması hissi də yarana bilər. Sidik problemləri yuxunun bölünməsinə, yıxılmalara, sosial həyatın məhdudlaşmasına, baxıcı yükünün artmasına və şəxsin müstəqilliyinin azalmasına töhfə verə bilər.

Ekspert paneli Parkinson xəstələrinin rutin izlənməsində sidik əlamətlərinin ən azı ildə bir dəfə birbaşa soruşulmasını tövsiyə edir. Qiymətləndirmə yalnız “sidik qaçırma varmı?” sualı ilə məhdudlaşmamalı; saxlama əlamətləri, boşaltma əlamətləri, nokturiya və stress tipli sidik qaçırma ayrıca soruşulmalıdır.

Yeni başlayan və ya pisləşən əlamətlərdə sidik yolları infeksiyası, prostat böyüməsi, diabet, qəbizlik, çanaq dibi pozuntuları, istifadə olunan dərmanlar və sidik kisəsində sidiyin qalması kimi səbəblər qiymətləndirilməlidir. Sidik analizi və sidik etdikdən sonra kisədə qalan həcmin ölçülməsi ilkin müayinələr arasında yer alır.

Sidik etdikdən sonra qalan həcmin 150 mL’nin üzərində olması nəzərəçarpan boşaltma pozuntusu və ya tıxanıqlıq ehtimalını düşündürür və uroloji qiymətləndirməni tələb edə bilər. Görünən qanama, təkrarlanan sidik yolları infeksiyası, böyrək və ya sidik kisəsi daşı və yüksək qalıq sidik kimi qırmızı bayraqlarda daha irəli müayinələr tövsiyə olunur.

Mətn sidik problemlərinin Parkinson xəstəliyinin özündən qaynaqlana biləcəyi kimi hərəkət yavaşıması, gecə OFF dövrləri, koqnitiv pozuntu, qəbizlik, yuxu apnesi, ortostatik hipotoniya, prostat böyüməsi və dərman yan təsirləri ilə də əlaqəli ola biləcəyini vurğulayır. Buna görə eyni əlamət bütün xəstələrdə eyni mexanizmi göstərmir.

Müalicədə ilk növbədə maye və kofeinin tənzimlənməsi, sidik kisəsi gündəliyi, planlı tualet proqramı, təcili hissin basdırılması texnikaları, çanaq dibi məşqləri, hərəkətliliyin yaxşılaşdırılması və yıxılma riskini azaldan ətraf mühit düzəlişləri tövsiyə olunur. Dərman lazım olduqda koqnitiv pozuntu, qəbizlik, ağız quruluğu, qan təzyiqi və sidik kisəsinin boşalma vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.

Konsensus mətni yüksək antixolinergik yükə malik dərmanların xüsusilə koqnitiv pozuntunu, ağız quruluğunu və qəbizliyi pisləşdirə biləcəyini bildirir. Buna görə həddindən artıq aktiv sidik kisəsi əlamətlərində uyğun xəstələrdə mirabegron və ya vibegron kimi beta-3 adrenergik agonistlərin daha əlverişli yan təsir profilinə görə üstün tutula biləcəyi qeyd edilir. Bununla belə, bu dərmanlar da qan təzyiqi, dərman qarşılıqlı təsirləri və sidik retensiyası baxımından həkim nəzarəti tələb edir.

Dərmanlara cavab verməyən hallarda sidik kisəsinə botulinum toksini tətbiqi, tibial sinir stimulyasiyası və ya sakral neyromodulyasiya kimi prosedurlar nəzərdən keçirilə bilər. Boşaltma çətinliyi olan xəstələrdə isə prostata bağlı tıxanıqlıq, dərman təsiri, detrusor əzələsinin zəifliyi və sfinkter koordinasiya pozuntusu bir-birindən ayırd edilməlidir.

Tədqiqat yeni klinik sınaq və ya sistematik təlimat deyil. Ekspert rəylərini və mövcud ədəbiyyatı birləşdirən, resenziyadan keçməmiş preprintdir. Buna görə tövsiyələr fərdi diaqnoz və ya müalicə göstərişi kimi deyil, Parkinson xəstələrində sidik problemlərinin daha müntəzəm və multidisiplinar şəkildə idarə edilməsinə yönəlmiş klinik çərçivə kimi oxunmalıdır.

Parkinson xəstəliyində sidik problemləri niyə vacibdir?

Parkinson xəstəliyinin sidik kisəsinə təsirləri çox vaxt hərəkət əlamətlərinin kölgəsində qalır. Xəstələr utandıqları, sidik problemlərini yaşlanmanın təbii nəticəsi saydıqları və ya nevroloji müayinədə bu barədə danışmağın uyğun olmadığını düşündükləri üçün şikayətlərini özləri bildirməyə bilərlər.

Konsensus mətni bu susqunluğun klinik baxımdan mühüm nəticələri ola biləcəyini vurğulayır. Sidik təcili və qaçırma:

• evdən çıxmaq və sosial fəaliyyətlərdə iştirak etmək istəyini azalda bilər,
• yaxın münasibətlərə və cinsi həyata təsir edə bilər,
• gecə yuxusunu poza bilər,
• tələsik tualetə gedərkən yıxılma riskini artıra bilər,
• baxıcının gecə boyu dəfələrlə oyanmasına səbəb ola bilər,
• irəliləmiş xəstəlikdə dəri problemlərini və qulluq ehtiyacını artıra bilər.

Mətndə nokturiya, yəni şəxsin əsas yuxu dövründə sidik etmək üçün oyanması Parkinson xəstəliyində ən çox görülən sidik əlamətlərindən biri kimi göstərilir. Nokturiya yalnız yuxu keyfiyyətini pozmur; yaşlı şəxslərdə yıxılma və bud sınığı riskinin artması ilə də əlaqəlidir.

Ekspert panelinin əsas skrininq tövsiyəsi

Panel Parkinson xəstələrinin izləmə müayinələrində sidik əlamətlərinin ən azı ildə bir dəfə aktiv şəkildə soruşulmasını tövsiyə edir. Müayinə zamanı yalnız xəstəyə deyil, uyğun olduqda baxıcıya da sual verilməsi tövsiyə olunur.

Tövsiyə olunan əsas skrininq sualı sadə şəkildə bu anlayışa əsaslanır:

“Sidik əlamətləriniz sizi narahat edirmi?”

Cavab müsbətdirsə şikayət dörd əsas qrupa bölünməlidir:

1. Saxlama tipli əlamətlər
2. Boşaltma tipli əlamətlər
3. Nokturiya
4. Stress tipli sidik qaçırma

Bu təsnifat vacibdir; çünki qəfil təcili hiss yaşayan iki xəstədə əsas mexanizm eyni olmaya bilər. Birində sidik kisəsi əzələsinin həddindən artıq aktivliyi olduğu halda, digərində sidik kisəsinin tam boşalmaması səbəbindən qısa müddətdə yenidən doluluq hissi yarana bilər.

Saxlama tipli əlamətlər

Saxlama əlamətləri Parkinson xəstəliyində ən çox görülən və ən narahatedici sidik problemləri arasında göstərilir. Bu qrupa:

• Sidik təcili: Təxirə salınması çətin, qəfil yaranan sidiyə getmə ehtiyacı
• Tez-tez sidiyə çıxma: Şəxsin adət etdiyindən daha qısa fasilələrlə tualetə getməsi
• Təcili tipli qaçırma: Qəfil sidik hissindən sonra tualetə çatmadan sidiyin qaçması

əlamətləri daxildir.

Bu əlamətlər çox vaxt həddindən artıq aktiv sidik kisəsi ilə əlaqəlidir. Konsensus mətnində Parkinson xəstəliyindəki dopaminerjik dəyişikliklərin pontin sidik ifrazı mərkəzinin inhibisiyasını azaltmaqla detrusor adlanan sidik kisəsi əzələsinin qeyri-iradi yığılmasına səbəb ola biləcəyi izah edilir.

Sidik kisəsinin doluluğuna dair siqnalların qavranması da yalnız sidik kisəsi əzələsindən asılı deyil. Diqqət və icraedici funksiya pozuntusu olan xəstələrdə doluluq siqnalının fərqinə varılması və ya davranışa çevrilməsi gecikə bilər. Buna görə koqnitiv pozuntusu olan xəstənin sidik qaçırması yalnız həddindən artıq aktiv sidik kisəsindən deyil, doluluq hissini gec qavramasından da qaynaqlana bilər.

Boşaltma tipli əlamətlər

Boşaltma əlamətləri Parkinson xəstəliyində saxlama əlamətlərindən daha az yayğın olsa da, klinik baxımdan vacibdir. Bunlar:

• sidiyə başlamaqda çətinlik,
• sidik edərkən gücənmə ehtiyacı,
• zəif və ya fasiləli axın,
• sidik kisəsinin tam boşalmaması hissi,
• sidik etdikdən qısa müddət sonra yenidən tualet ehtiyacı

şəklində ortaya çıxa bilər.

Bu əlamətlər sidik kisəsi əzələsinin kifayət qədər yığıla bilməməsi, sidik kisəsi ilə uretral sfinkter arasındakı koordinasiyanın pozulması, çanaq dibi əzələlərinin gec boşalması və ya kişilərdə prostat böyüməsinə bağlı çıxış tıxanıqlığı ilə əlaqəli ola bilər.

Boşaltma şikayətinin olması təkbaşına sidik retensiyasının olduğunu sübut etmir. Eyni şəkildə qəfil təcili hiss də sidik kisəsinin mütləq həddindən artıq yığıldığını göstərmir. Əlamətlərin mexanizmini anlamaq üçün lazım gəldikdə qalıq sidik ölçməsi və urodinamik müayinə aparılmalıdır.

Nokturiya tək bir xəstəlik deyil

Nokturiya yuxu zamanı qeyri-iradi sidik qaçırma demək deyil. Şəxsin əsas yuxu dövründə oyanaraq sidik etməsidir. Mətn Parkinson xəstələrində nokturiyanın ən azı beş fərqli mexanizmlə yarana biləcəyini izah edir.

1. Gecə boyu davam edən həddindən artıq aktiv sidik kisəsi

Gündüz müşahidə olunan sidik kisəsi əzələsinin hiperaktivliyi gecə də davam edə bilər. Sidik kisəsi az miqdarda dolanda belə sidiyə getmə hissi yarana bilər.

2. Gecə sidik kisəsi tutumunun azalması

Yaşlanma ilə sidik kisəsinin gecə saxlaya bildiyi həcm azala bilər. Bu Parkinson xəstəliyinə xas deyil, lakin Parkinson xəstələrində digər mexanizmlərlə birləşə bilər.

3. Gecə həddindən artıq sidik istehsalı

Gecə istehsal olunan sidik miqdarının artması nokturiyanın mühüm səbəblərindəndir. Ürək və ya böyrək xəstəlikləri, ayaqlarda ödem, diabet, venoz çatışmazlıq və müalicə edilməmiş obstruktiv yuxu apnesi bu prosesə töhfə verə bilər.

4. Parkinson xəstəliyinin gecə OFF dövrü

Gecə dopaminerjik dərmanların təsiri azaldıqda motor və motor olmayan OFF əlamətləri yenidən yarana bilər. Bəzi xəstələrdə sidik təcili və ya nokturiya bu dalğalanmanın bir hissəsi ola bilər.

5. Sidik ehtiyacından asılı olmayan oyanma

Xəstə REM yuxusu davranış pozuntusu, narahat ayaqlar sindromu, yuxu apnesi, ağrı və ya başqa səbəbdən oyanmış ola bilər. Oyaq ikən tualetə getməsi əsas oyanma səbəbinin sidik kisəsi olduğu təəssüratını yarada bilər.

Bu fərqləndirmə müalicə baxımından kritikdir. Yuxu apnesinə görə oyanan xəstəyə yalnız sidik kisəsi dərmanı verilməsi əsas problemi həll etməyə bilər.

Stress tipli sidik qaçırma

Stress tipli qaçırma öskürmə, asqırma, gülmə, məşq və ya yük qaldırma kimi qarındaxili təzyiqi artıran hallarda sidik sızmasıdır.

Qadınlarda çanaq dibi zəifliyi, doğuş tarixçəsi, çanaq orqanlarının sallanması və menopauzadan sonrakı dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər. Kişilərdə daha az rast gəlinir və çox vaxt prostat əməliyyatı və ya radioterapiyadan sonra görünür.

Bu əlamət Parkinson xəstəliyindən müstəqil də yarana bildiyindən hər sidik qaçırma halı birbaşa Parkinson xəstəliyinə bağlanmamalıdır.

Sidik əlamətlərinə töhfə verən digər xəstəliklər

Konsensus mətni qiymətləndirmə zamanı aşağıdakı halların soruşulmasını tövsiyə edir:

• qəbizlik,
• diabet,
• insult tarixçəsi,
• xroniki çanaq ağrısı,
• əvvəlki hamiləlik və doğuşlar,
• çanaq əməliyyatı və ya çanaq xərçəngi,
• qadınlarda çanaq orqanlarının sallanması və menopauzadan sonra vaginal atrofiya,
• kişilərdə prostat böyüməsi,
• böyrək və ya ürək xəstəlikləri,
• yuxu pozuntuları,
• aşağı ətraflarda ödem.

Qəbizlik xüsusilə vacibdir. Dolu düz bağırsaq sidik kisəsi çıxışına və sidik kisəsinin saxlama tutumuna təsir edə bilər. Antixolinergik dərmanların qəbizliyi artırması sidik müalicəsi ilə bağırsaq əlamətləri arasında mənfi dövr yarada bilər.

Dərman siyahısı niyə mütləq nəzərdən keçirilməlidir?

Tədqiqatın 22–24. səhifələrindəki ətraflı cədvəl çoxsaylı reseptli və reseptsiz dərmanların sidik funksiyasına təsir edə biləcəyini göstərir. Bəzi dərmanlar sidik istehsalını artırarkən, bəziləri sidik kisəsi əzələsinin yığılmasını azalda, uretral çıxış müqavimətini yüksəldə və ya stress tipli qaçırmanı pisləşdirə bilər.

Saxlama əlamətlərini artıra bilən dərmanlar

• Furosemid, bumetanid və torsemid kimi diuretiklər sidik istehsalını artıra bilər.
• Donepezil, rivastigmin və galantamin kimi xolinesteraza inhibitorları sidik kisəsi əzələsinin xolinergik aktivliyini artıra bilər.
• Bethanechol və pilokarpin kimi parasimpatomimetiklər detrusor yığılmasını gücləndirə bilər.

Boşaltma əlamətlərini və ya retensiyanı artıra bilən dərmanlar

• Antixolinergik dərmanlar sidik kisəsi yığılmasını azalda bilər.
• Amitriptilin və nortriptilin kimi trisiklik antidepressantlar detrusor əzələsini boşalda və çıxış müqavimətini artıra bilər.
• Pseudoefedrin, fenilefrin və midodrin kimi alfa-adrenergik agonistlər uretra və prostat kapsulundakı hamar əzələ tonusunu artıra bilər.
• Bəzi antihistaminlər, yuxu dərmanları və hərəkət xəstəliyi dərmanları sistemik antixolinergik təsir göstərə bilər.
• Benztropin və triheksifenidil kimi antixolinergik antiparkinson dərmanları sidik kisəsinin boşalmasını çətinləşdirə bilər.
• Opioidlər sidik retensiyasına, qəbizliyə və şüur bulanıqlığına töhfə verə bilər.

Stress tipli qaçırmanı artıra bilən dərmanlar

• ACE inhibitorları xroniki öskürək yaradaraq qaçırmanı tətikləyə bilər.
• Əzələ boşaldıcıları çanaq dibi tonusunu azalda bilər.
• Alfa blokerlər xüsusilə qadınlarda uretral sfinkteri boşaldaraq qaçırmanı artıra bilər.

Sistemik yollarla nokturiya və ya poliuriyaya töhfə verən dərmanlar

• SGLT2 inhibitorları qlükozuriya və osmotik diurez yolu ilə sidik miqdarını artıra bilər.
• Kalsium kanal blokerləri periferik ödem yaradaraq gecə sidik istehsalına töhfə verə bilər.
• Bəzi dopamin agonistləri və tiazolidindionlar ödemlə əlaqəli nokturiyaya təsir edə bilər.

Mətn bəzi dərmanların doza, istifadə müddəti və xəstə xüsusiyyətlərindən asılı olaraq həm saxlama, həm də boşaltma əlamətlərini pisləşdirə biləcəyinə diqqət çəkir. Buna görə xəstələr dərmanlarını özbaşına dayandırmamalı, reseptli və reseptsiz bütün məhsulları həkimləri ilə birlikdə nəzərdən keçirməlidirlər.

Parkinson xəstəliyi ilə multipl sistem atrofiyası necə fərqləndirilir?

Sidik problemlərinin başlanma vaxtı və növü idiopatik Parkinson xəstəliyi ilə multipl sistem atrofiyası kimi atipik parkinsonizm tablolarının fərqləndirilməsinə kömək edə bilər.

İdiopatik Parkinson xəstəliyində sidik əlamətləri adətən motor əlamətlər başladıqdan sonra ortaya çıxır və saxlama tipli şikayətlər daha yayğındır.

Multipl sistem atrofiyasında isə:

• sidik əlamətləri motor əlamətlərlə birlikdə və ya onlardan əvvəl başlaya bilər,
• erkən və ağır boşaltma pozuntusu görünə bilər,
• nəzərəçarpan sidik retensiyası yarana bilər,
• avtonom pozuntu Parkinson xəstəliyindən daha ağır ola bilər.

Erkən dövrdə izah olunmayan sidik retensiyası və ya ağır boşaltma çətinliyi Parkinson xəstəliyi üçün tipik sayılmır və multipl sistem atrofiyası ehtimalını gündəmə gətirə bilər.

Həqiqi və yalançı detrusor-sfinkter dissinergiyası

Parkinson xəstələrində sfinkterin yavaş boşalması detrusor-sfinkter dissinergiyasına bənzər sidik ifrazı nümunəsi yarada bilər. Mətn bunu Parkinsonla əlaqəli sfinkter bradikineziyası və ya yalançı dissinergiya kimi təsvir edir.

Multipl sistem atrofiyasında isə neyrodegenerasiya fərqli anatomik bölgələrə təsir etdiyindən həqiqi detrusor-xarici sfinkter dissinergiyası və sfinkter denervasiyası görünə bilər.

25. səhifədəki urodinamik müqayisə cədvəli Parkinson xəstəliyində saxlama fazasında detrusor hiperaktivliyinin daha tipik olduğunu; atipik parkinsonizmdə isə başlanğıcdakı hiperaktivliyin xəstəlik irəlilədikcə zəif yığılmaya çevrilə biləcəyini göstərir.

Bununla belə, ekspertlər urodinamik testlərin təkbaşına Parkinson xəstəliyi və ya multipl sistem atrofiyası diaqnozu qoya bilməyəcəyini vurğulayırlar. Nəticələr nevroloji əlamətlər, xəstəliyin zamanlaması və digər avtonom göstəricilərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Hərəkət pozuntusu sidik qaçırmaya necə səbəb ola bilər?

Bəzi xəstələrdə sidik kisəsi funksiyası nisbətən normal olsa belə bradikinezi, rigidlik, donma və tarazlıq pozuntusuna görə tualetə vaxtında çatmaq mümkün olmaya bilər. Bu hal funksional sidik qaçırma kimi düşünülə bilər.

Bu xəstələrdə yalnız sidik kisəsini hədəfləyən dərman vermək kifayət etməyə bilər. Dopaminerjik müalicənin uyğun şəkildə tənzimlənməsi, yerimə yardımçıları, fizioterapiya, asan çıxarılan geyimlər və tualetə çıxışın asanlaşdırılması daha təsirli ola bilər.

Gecə tualetə gedərkən risk daha yüksəkdir. Parkinson xəstəsi:

• gecə OFF dövründə ola bilər,
• yuxulu və ya sərsəm ola bilər,
• ortostatik hipotoniya yaşaya bilər,
• qaranlıqda tarazlığı saxlamaqda çətinlik çəkə bilər.

Panel hərəkət sensorlu işıqlandırma, uyğun yardımçı cihaz, yataqyanı komod və ya əl tipli sidik qabı kimi tədbirlərin nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edir.

Koqnitiv pozuntu və sidik qaçırma

Diqqət, planlaşdırma və icraedici funksiya pozuntusu olan xəstələr sidik kisəsinin doluluq siqnalını hiss etsələr belə, uyğun zamanda tualetə getməyi başlada bilməyə bilərlər.

Bu halda:

• planlı tualetə aparma,
• baxıcının xatırlatması ilə sidik etmə,
• dərman saatları ilə tualet saatlarının birlikdə tənzimlənməsi,
• gündəlik rutinə müəyyən tualet vaxtlarının yerləşdirilməsi

faydalı ola bilər.

Tədqiqat kifayət qədər gündüz maye qəbulu olan şəxsdə tipik sidik ifrazı intervalının təxminən 3–4 saat ola biləcəyini bildirir. Tualetə 5–6 saatdan uzun fasilələrlə gedən bəzi xəstələrdə 3–4 saatdan bir planlı və ya xatırladılan sidik ifrazı qaçırma hallarını azalda bilər.

İlkin qiymətləndirmədə hansı suallar verilməlidir?

Qiymətləndirmə aşağıdakı başlıqları əhatə etməlidir:

• Əlamət nə vaxt başladı?
• Gündüz, yoxsa gecə daha aydındır?
• Qəfil təcili hiss, zəif axın, yoxsa hər ikisi varmı?
• Sidik qaçırma öskürmə və ya hərəkətlə olurmu?
• Əlamət Parkinson dərmanının ON və ya OFF dövrləri ilə əlaqəlidirmi?
• Sidik edərkən yanma, qanama və ya ağrı varmı?
• Təkrarlanan infeksiya tarixçəsi varmı?
• Qəbizlik, diabet, prostat böyüməsi və ya çanaq dibi problemi varmı?
• Xəstə tualetə təhlükəsiz və vaxtında çata bilirmi?
• İstifadə olunan dərmanlar və reseptsiz məhsullar hansılardır?

Doğrulanmış anketlər

Konsensus mətni bəzi doğrulanmış qiymətləndirmə vasitələrinin skrininqdə istifadə oluna biləcəyini bildirir:

• MDS-UPDRS Bölmə I, maddə 1.10
• SCOPA-AUT
• ICIQ-OAB

Bu vasitələr xəstənin ən çox narahat edən əlamətlərini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Lakin anket təkbaşına sidik kisəsi əzələsinin həddindən artıq, yoxsa zəif işlədiyini göstərmir.

Sidik kisəsi gündəliyi nə verir?

24 saatlıq və ya bir neçə günlük sidik kisəsi gündəliyində aşağıdakı məlumatlar qeydə alına bilər:

• maye qəbul vaxtı və miqdarı,
• sidik etmə saatları,
• çıxarılan sidik miqdarı,
• qəfil təcili hiss epizodları,
• qaçırma hadisələri,
• gecə sidiyə qalxma sayı,
• Parkinson dərmanının qəbul edildiyi saatlar.

Bu gündəlik gecə həddindən artıq sidik istehsalı ilə kiçik sidik kisəsi tutumunu ayırmağa və əlamətlərin OFF dövrləri ilə əlaqəsini görməyə kömək edə bilər.

Fiziki müayinədə nələr qiymətləndirilə bilər?

Konsensus mətni xəstəyə uyğun olaraq aşağıdakı müayinələrin aparıla biləcəyini bildirir:

• sidik kisəsi doluluğu, kütlə və ya yırtıq baxımından qarın müayinəsi,
• ödem baxımından aşağı ətrafların müayinəsi,
• qadınlarda dəri bütövlüyü, vaginal atrofiya, çanaq orqanlarının sallanması və stress qaçırma baxımından çanaq müayinəsi,
• kişilərdə prostat ölçüsü, düyün və həssaslıq baxımından rektal müayinə.

Sidik analizi nə vaxt aparılmalıdır?

Yeni başlayan və ya pisləşən sidik əlamətlərində sidik yolları infeksiyası düşünülməlidir. Xüsusilə:

• sidikdə yanma,
• görünən və ya mikroskopik qan,
• qəfil koqnitiv və ya davranış dəyişikliyi,
• qızdırma və ya sistemik xəstəlik əlamətləri

olduqda mikroskopik sidik analizi və lazım gəldikdə kultura tövsiyə olunur.

Mətn əlamətsiz bakteriuriya və ya piuriyanın əksər hallarda müalicə edilməməli olduğunu; hamiləlik və ya sidik sisteminə müdaxilə ediləcək xüsusi halların istisna ola biləcəyini bildirir.

Sidikdən sonra qalan həcm niyə ölçülür?

Sidik etdikdən sonra sidik kisəsində qalan həcm post-void residual, yəni PVR adlanır. Portativ sidik kisəsi skaneri, radioloji ultrasəs və ya lazım gəldikdə kateterizasiya ilə ölçülə bilər.

Sidik kisəsinin tam boşalmaması:

• tez-tez sidiyə çıxma,
• qəfil təcili hiss,
• daşma tipli qaçırma,
• təkrarlanan infeksiya

kimi həddindən artıq aktiv sidik kisəsini təqlid edən əlamətlər yarada bilər.

Parkinson xəstəliyində nəzərəçarpan retensiyanın nisbətən az gözlənildiyi qəbul edilir. Konsensus mətni:

\[ \mathrm{PVR} > 150\ \mathrm{mL} \]

olduqda tıxanıqlıq, dərman təsiri və ya atipik parkinsonizm ehtimalının qiymətləndirilməsini və uroloqa yönləndirmənin nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edir.

Bu dəyər təkbaşına diaqnoz qoymur. Ölçmə vaxtı, xəstənin sidik həcmi, istifadə olunan dərmanlar və klinik əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Uroloqa yönləndirmə tələb edən qırmızı bayraqlar

• PVR’nin 150 mL’nin üzərində olması
• Görünən qanlı sidik
• Təkrarlanan sidik yolları infeksiyası
• Böyrək və ya sidik kisəsi daşı
• Sidik kisəsi çıxışında tıxanıqlıq şübhəsi
• Nəzərəçarpan və ya proqressiv sidik retensiyası
• Erkən dövrdə ağır boşaltma pozuntusu

Bu hallarda böyrək ultrasəsi ilə hidronefroz və ya yuxarı sidik yollarının zədələnməsi araşdırıla bilər. Təkrarlanan infeksiya və ya görünən qanamada sistoskopiya nəzərdən keçirilə bilər.

Urodinamik testlər nəyi göstərir, nəyi göstərmir?

Urodinamik müayinə sidik kisəsinin dolma və boşalma zamanı təzyiq, yığılma və axın xüsusiyyətlərini qiymətləndirə bilər. Aşağıdakı suallara cavab verməyə kömək edə bilər:

• Sidik kisəsi saxlama zamanı qeyri-iradi yığılırmı?
• Sidik kisəsi kifayət qədər yığılma gücü yarada bilirmi?
• Uretral çıxışda tıxanıqlıq varmı?
• Sidik kisəsi və sfinkter uyğun işləyirmi?

Lakin urodinamika təkbaşına əlamətlərin səbəbini və ya nevroloji diaqnozu dəqiqləşdirmir. Test nəticələri xəstənin test zamanı şikayətləri və Parkinson xəstəliyinin ON/OFF vəziyyəti daxilində şərh edilməlidir. Panel mümkün olduqda testin xəstənin ON dövründə aparılmasına diqqət çəkir.

33. səhifədəki klinik alqoritm nəyi göstərir?

Tədqiqatın son səhifəsindəki geniş axın sxemi qiymətləndirməni illik skrininq sualından başlayaraq dörd ayrı əlamət qoluna bölür:

• saxlama tipli əlamətlər,
• nokturiya,
• stress tipli qaçırma,
• boşaltma tipli əlamətlər.

Alqoritmdə saxlama və boşaltma şikayətlərində sidik analizi ilə PVR ölçməsi önə çıxarılır. Normal sidik analizi və 150 mL və ya daha aşağı PVR olan həddindən artıq aktiv sidik kisəsi hallarında əvvəlcə həyat tərzi, davranış üsulları və sidik kisəsi məşqi tövsiyə olunur.

Bu üsullar kifayət etməzsə beta-3 agonist başlanması və effektin görünməsi üçün təxminən dörd həftə gözlənilməsi tövsiyə olunur. Kifayət etməyən cavab və ya yan təsir olduqda dərmanın dayandırılması və ikinci və ya üçüncü sıra seçimlərin qiymətləndirilməsi gündəmə gəlir.

Nokturiya qolunda isə şəxsin həqiqətən sidik ehtiyacı ilə oyandığı, yoxsa başqa səbəbdən oyanmışkən tualetə getdiyi fərqləndirilir. Gecə və gündüz tez-tez sidiyə çıxma ilə yalnız gecə tez-tez sidiyə çıxma da fərqli yollarla qiymətləndirilir.

İlk mərhələ: həyat tərzi və davranış müalicəsi

Ekspert paneli saxlama əlamətlərində invaziv olmayan üsulların ilk mərhələdə nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edir.

Maye qəbulunun tənzimlənməsi

Cədvəl 3-də gündəlik 48–64 oz maye qəbulu ümumi hədəf kimi verilir. Bununla belə, maye məhdudlaşdırmasının qəbizliyi və susuzlaşmanı pisləşdirə biləcəyi, həddindən artıq mayenin isə poliuriyanı artıra biləcəyi qeyd olunur.

Bu miqdar hər xəstə üçün avtomatik resept deyil. Ürək, böyrək və ya digər sistemik xəstəliyi olan şəxslərdə maye planı fərdiləşdirilməlidir.

Kofein və alkoqol

Mətn kofeinin gündə üç porsiyadan aşağı saxlanmasını; alkoqolun isə mümkün qədər azaldılmasını və cədvəldə kişilər üçün gündə ən çox iki, qadınlar üçün ən çox bir porsiya həddinin nəzərə alınmasını tövsiyə edir.

Kofein sidik təcilini və yuxu pozuntusunu artıra bilər. Alkoqol sidik istehsalını, tarazlıq pozuntusunu, koqnitiv təsirlənməni və yuxu problemlərini pisləşdirə bilər.

Planlı sidik ifrazı

Xəstə sidik kisəsi dolmadan və güclü təcili hiss başlamadan əvvəl sidik kisəsi gündəliyinə görə müəyyən edilmiş vaxtlarda tualetə gedir.

Xatırladılan sidik ifrazı

Baxıcı koqnitiv və ya hərəkət problemi olan xəstəyə uyğun vaxtlarda tualetə getməsini xatırladır.

Çanaq dibi əzələ məşqləri

Cədvəl gündə ən azı 45 çanaq dibi yığılmasını hədəfləyən proqramdan bəhs edir. Lakin düzgün əzələləri tapmaq və həddindən artıq yığılma və ya yanlış texnikadan qaçmaq üçün çanaq dibi fizioterapevtinin dəstəyi tövsiyə olunur.

“Knack” texnikası

Öskürmə, asqırma və ya yük qaldırmadan əvvəl çanaq dibini yığaraq stress tipli qaçırmanı azaltmağı hədəfləyir.

“Freeze and Squeeze” texnikası

Qəfil təcili hiss yarandıqda hərəkəti dayandırma, çanaq dibini yığma və təcili hissin azalmasını gözləmə yanaşmasıdır. Təcili tipli qaçırma və gecə təcili üçün istifadə oluna bilər.

Sidik kisəsi məşqi

Tez-tez sidiyə çıxmada tualet intervallarını mərhələli şəkildə təxminən 15 dəqiqə uzadaraq ən azı iki saatlıq sidik ifrazı intervalına çatmağı hədəfləyir.

Bu üsullar real sidik kisəsi çıxış tıxanıqlığını və ya nəzərəçarpan retensiyanı müalicə etmir. Boşaltma çətinliyi olan xəstələrdə yalnız davranış üsullarına güvənilməməlidir.

Həddindən artıq aktiv sidik kisəsində dərman seçimi

Dərman müalicəsi planlaşdırılarkən aşağıdakı hallar birlikdə qiymətləndirilməlidir:

• koqnitiv pozuntu və ya demensiya,
• qəbizlik,
• ağız quruluğu,
• gözdaxili təzyiq problemləri,
• yıxılma riski,
• sidik kisəsinin tam boşalıb-boşalmadığı,
• böyrək və qaraciyər funksiyaları,
• digər dərmanlarla qarşılıqlı təsir.

Antimuskarinik dərmanlar

Oksibutinin, tolterodin, solifenasin, trospium, darifenasin və fesoterodin kimi antimuskariniklər sidik kisəsi əzələsinin qeyri-iradi yığılmalarını azalda bilər.

Lakin antixolinergik təsirlər:

• koqnitiv pisləşmə və ya delirium,
• ağız quruluğu,
• bulanıq görmə,
• qəbizlik,
• sidik kisəsində sidiyin qalması

kimi problemlərə səbəb ola bilər.

Konsensus mətni xüsusilə yüksək antixolinergik yükü olan oksibutininin Parkinson xəstələrində ilk seçim olmamalı olduğunu bildirir.

Beta-3 adrenergik agonistlər

Mirabegron və vibegron sidik kisəsi əzələsini beta-3 reseptorları vasitəsilə boşaltmaqla tutumu artırmağı və qeyri-iradi yığılmaları azaltmağı hədəfləyir.

Mətndə Parkinson və ya parkinsonizmi olan uyğun xəstələrdə antixolinergik dərmanlarla müqayisədə daha əlverişli koqnitiv yan təsir profilinə görə ilk seçim kimi nəzərdən keçirilə biləcəkləri bildirilir.

Cədvəl mirabegron üçün gündə 25–50 mg, vibegron üçün gündə 75 mg dozalarını göstərir. Bu dəyərlər preprintdəki ekspert cədvəlindən götürülmüşdür; fərdi müalicə tövsiyəsi deyil. Böyrək və qaraciyər funksiyası, qan təzyiqi və dərman qarşılıqlı təsirləri nəzərə alınmalıdır.

Mirabegron hipertoniya və baş ağrısına səbəb ola bilər; qan təzyiqinin izlənməsi tövsiyə olunur. Hər iki dərman müəyyən digər dərmanların qan səviyyələrinə təsir göstərə bilər.

Dərman müalicəsi kifayət etməzsə

Uyğun doza və kifayət qədər müalicə müddətinə baxmayaraq əlamətlər davam edərsə və ya dərman tolere edilməzsə uroloji və ya uroginekoloji qiymətləndirmə tövsiyə olunur.

Sidik kisəsinə botulinum toksini

Detrusor əzələsinə onabotulinumtoxinA tətbiqi qeyri-iradi sidik kisəsi yığılmalarını azalda bilər. Lakin sidik retensiyası və aralıq kateter ehtiyacı yarana bilər.

Bu risk Parkinson xəstələrində xüsusilə vacibdir; çünki titrəmə, bradikinezi və əl bacarığının azalması xəstənin özünə kateter tətbiq etməsini çətinləşdirə bilər. Müalicədən əvvəl xəstə və baxıcı ilə bu ehtimal müzakirə edilməlidir.

Tibial sinir stimulyasiyası

Daha az invaziv neyromodulyasiya üsuludur. Lakin təkrarlanan klinik ziyarətlər və davam etdirici müalicə tələb edə bilər.

Sakral neyromodulyasiya

Sidik kisəsinə nəzarətdə iştirak edən sinir yollarını elektriklə tənzimləməyi hədəfləyir. Cihazın MRI uyğunluğu və istehsalçıya xas şərtlər prosedurdan əvvəl yoxlanmalıdır.

Boşaltma çətinliyi və prostat böyüməsi

Kişilərdə nəzərəçarpan prostat böyüməsi varsa uroloji qiymətləndirmə tövsiyə olunur. Müalicə seçimlərinə:

• alfa blokerlər,
• 5-alfa reduktaza inhibitorları,
• yanaşı erektil disfunksiyada tadalafil,
• uyğun xəstələrdə sidik kisəsi çıxışına yönəlmiş cərrahi prosedurlar

daxil ola bilər.

Alfa blokerlər uretra və prostat hamar əzələsini boşalda bilər, lakin ortostatik hipotoniyanı pisləşdirə bilər. Parkinson xəstələri onsuz da qan təzyiqinin düşməsi və yıxılma baxımından risk altında ola bildiyi üçün ehtiyatla istifadə edilməlidir.

Multipl sistem atrofiyası istisna edildikdən sonra uyğun seçilmiş Parkinson xəstələrində prostat böyüməsinə yönəlmiş transuretral prostat rezeksiyası mütləq əks göstəriş deyil. Bununla belə, əməliyyatdan sonrakı qaçırma və digər ağırlaşmalar baxımından xəstə seçimi diqqətlə aparılmalıdır.

Sidik retensiyasında kateter seçimləri

Davamlı sidik retensiyasında mümkün olduqda təmiz aralıq kateterizasiya üstün tutula bilər. Xəstənin əl bacarığı, titrəmə, koqnitiv vəziyyəti və baxıcı dəstəyi nəzərə alınmalıdır.

Uzunmüddətli drenaj lazım olarsa daimi uretral kateter və ya suprapubik kateter istifadə oluna bilər. Mətn uyğun hallarda xroniki uretral kateter əvəzinə suprapubik kateterin üstün tutula biləcəyini bildirir.

Nokturiya müalicəsi niyə fərdiləşdirilməlidir?

Nokturiyada əvvəlcə səbəb müəyyən edilməlidir:

• Həddindən artıq aktiv sidik kisəsi və azalmış gecə tutumunda sidik kisəsi məşqi və ya sidik kisəsini boşaldan müalicələr nəzərdən keçirilə bilər.
• Prostat böyüməsində boşaltmanın yaxşılaşdırılması nokturiyanı məhdud dərəcədə azalda bilər.
• Diuretiklərin vaxtı və gecə sidik istehsalını artıran dərmanlar nəzərdən keçirilə bilər.
• Ayaq ödeminin idarə edilməsi gecə sidik istehsalını azalda bilər.
• Yuxu apnesi və ya digər yuxu pozuntularında yuxu qiymətləndirilməsi aparıla bilər.
• Gecə OFF dövrləri ilə əlaqəli əlamətlərdə dopaminerjik müalicənin zamanlaması yenidən qiymətləndirilə bilər.

Desmopressin gecə sidik istehsalını azalda bilər; lakin yaşlı şəxslərdə hiponatremiya riski səbəbindən ehtiyatla istifadə edilməlidir.

Təkrarlanan sidik yolları infeksiyaları

Təkrarlanan infeksiyalar adətən:

• altı ayda ən azı iki kultura ilə təsdiqlənmiş infeksiya,
• və ya 12 ayda ən azı üç kultura ilə təsdiqlənmiş infeksiya

kimi müəyyən edilir.

Konsensus mətni multidisiplinar yanaşma daxilində:

• kifayət qədər maye qəbulu,
• qəbizliyin qarşısının alınması,
• uyğun xəstələrdə quşüzümü proantosianidinləri,
• metenamin hippurat,
• menopauzadan sonrakı qadınlarda topikal vaginal estrogen,
• irəliləmiş xəstəlikdə gigiyenanı asanlaşdıran düzəlişlər

kimi seçimlərdən bəhs edir.

Profilaktik antibiotik düşünülürsə ilkin tibbi yardım həkimi, infeksion xəstəliklər və urologiya arasında əməkdaşlıq tövsiyə olunur.

Uducu məhsullar və digər dəstək vasitələri

Uducu yastıqlar, təkrar istifadə olunan alt geyimləri, yataqyanı komodlar, əl tipli sidik qabları və xarici sidik toplama cihazları xəstəliyin hər mərhələsində istifadə oluna bilər.

Bu məhsullar müalicənin uğursuzluğu demək deyil. İrəliləmiş mərhələdə təhlükəsizliyi, müstəqilliyi və qulluq asanlığını artıran dəstək vasitələridir. Xroniki sidik qaçırmada dəri bütövlüyünü qorumağa yönəlmiş qulluq da lazımdır.

Dərin beyin stimulyasiyası sidik kisəsinə necə təsir edə bilər?

Mətn subtalamik nüvənin dərin beyin stimulyasiyasının bəzi tədqiqatlarda maksimum sidik kisəsi tutumunu artıra bildiyini bildirir. DBS’nin Parkinson xəstəliyində sidik əlamətlərini ümumilikdə pisləşdirdiyinə dair ardıcıl sübut olmadığı qeyd olunur.

Lakin hədəf bölgəyə və xəstəyə görə subyektiv və ya obyektiv sidik dəyişiklikləri fərqli ola bilər. Potensial təsirlər əməliyyatdan əvvəl məsləhətləşmədə müzakirə edilməlidir.

Multidisiplinar yanaşma niyə lazımdır?

Sidik problemlərinin idarə edilməsi aşağıdakı ixtisasların birgə işini tələb edə bilər:

• hərəkət pozuntuları nevroloqu,
• ümumi nevroloq,
• ilkin tibbi yardım həkimi,
• uroloq,
• uroginekoloq,
• geriatriya mütəxəssisi,
• çanaq dibi fizioterapevti,
• yuxu mütəxəssisi,
• infeksion xəstəliklər mütəxəssisi,
• tibb bacısı və digər yardımçı səhiyyə mütəxəssisləri.

Resursların məhdud olduğu bölgələrdə teletibb mütəxəssislər arasında koordinasiyaya və xəstə izlənməsinə kömək edə bilər.

Konsensus həmçinin mədəni həssaslığın vacibliyini vurğulayır. Sidik qaçırma və sidik kisəsi problemləri bəzi cəmiyyətlərdə utancverici hesab edilə bilər. Xəstənin şikayətini özbaşına deməsini gözləmək əvəzinə hörmətli və birbaşa skrininq aparılması tövsiyə olunur.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Fərqli ixtisasların iştirakı: Hərəkət pozuntusu nevroloqları, uroloqlar, uroginekoloqlar və geriatriya mütəxəssisi birlikdə çalışmışdır.
• Praktik klinik fokus: Yalnız xəstəlik mexanizmi deyil, müayinədə hansı sualların veriləcəyi və hansı testlərin istənə biləcəyi izah edilmişdir.
• Əlamət əsaslı təsnifat: Saxlama, boşaltma, nokturiya və stress qaçırma ayrıca nəzərdən keçirilmişdir.
• Dərman yükünə diqqət: Parkinson xəstələrinin istifadə etdiyi reseptli və reseptsiz dərmanların sidik funksiyasına təsiri ətraflı siyahıya alınmışdır.
• Parkinson–MSA fərqləndirilməsi: Erkən retensiya və ağır boşaltma pozuntusu kimi atipik xüsusiyyətlərə diqqət çəkilmişdir.
• Davranış müalicələrinin önə çəkilməsi: Dərmansız üsullar ilk mərhələyə yerləşdirilmişdir.
• Təhlükəsizlik yanaşması: Yıxılma, ortostatik hipotoniya, koqnitiv pozuntu və kateter tətbiqetmə bacarığı kimi Parkinsona xas problemlər nəzərə alınmışdır.
• Birləşdirici alqoritm: Son səhifədəki vizual axın sxemi əlamətlərdən ilkin müayinə və müalicəyə qədər praktik yol təqdim edir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

• Resenziya yoxdur: Mətn preprintdir.
• Yeni klinik məlumat yaradılmayıb: Tövsiyələr eksperimental xəstə kohortunun nəticələrinə deyil, ədəbiyyata və ekspert rəyinə əsaslanır.
• Təsviri icmal istifadə olunub: Sistematik icmal və ya meta-analiz üsulu tətbiq edilməmişdir.
• Sübut səviyyələri təsnif edilməyib: Hər tövsiyənin hansı keyfiyyətdə sübuta əsaslandığı standart dərəcələndirmə sistemi ilə verilməmişdir.
• Konsensus nisbətləri bildirilməyib: Maddələrin raundlar üzrə səs bölgüsü və ya sayısal razılaşma faizləri təqdim edilməmişdir.
• Xəstə və ya baxıcı nümayəndəsi göstərilməyib: Panel siyahısında klinisyenlər vardır, birbaşa xəstə iştirakı bildirilməmişdir.
• Bəzi müalicələr Parkinsona xas güclü sübuta malik deyil: Tövsiyələrin bir hissəsi ümumi neyrourologiya və ya yaşlı xəstə təlimatlarından uyğunlaşdırılmışdır.
• Doza cədvəlləri klinik resepti əvəz etmir: Böyrək, qaraciyər, qan təzyiqi və dərman qarşılıqlı təsirləri kimi fərdi dəyişənlər ətraflı həkim qiymətləndirməsi tələb edir.
• Cədvəl nömrələnməsində uyğunsuzluq var: Mətn və alqoritm bəzi davranış və ya dərman seçimləri üçün “Cədvəl 4”ə istinad edir, lakin təqdim olunan əsas cədvəllər Cədvəl 1–3 kimi nömrələnmişdir.
• Məlumat paylaşımı ifadəsində mövzu uyğunsuzluğu var: Mətn yeni məlumat yaradılmadığını və fikirlərin “yuxu və hərəkət pozuntusu mütəxəssislərinə” aid olduğunu bildirir; lakin panelin mühüm hissəsi nevrologiya, urologiya, uroginekologiya və geriatriya mütəxəssislərindən ibarətdir.
• Uzunmüddətli nəticələr məlum deyil: Alqoritmin yıxılma, infeksiya, həyat keyfiyyəti və ya xəstəxanaya yatışa təsiri klinik sınaqla yoxlanmayıb.

Tədqiqat nə deyir?

• Parkinson xəstələrində sidik əlamətləri tez-tez rast gəlinir və klinik baxımdan vacibdir.
• Sidik əlamətləri ən azı ildə bir dəfə aktiv şəkildə skrininq edilməlidir.
• Saxlama, boşaltma, nokturiya və stress qaçırma əlamətləri ayrıca qiymətləndirilməlidir.
• Yeni və ya pisləşən əlamətlərdə infeksiya, tıxanıqlıq, dərman təsiri və yanaşı xəstəliklər araşdırılmalıdır.
• Sidik analizi və PVR ölçməsi ilkin müayinələrdə faydalı ola bilər.
• PVR’nin 150 mL üzərində olması və ya qırmızı bayraqların mövcudluğu uroloji qiymətləndirməni tələb edə bilər.
• Erkən və ağır retensiya idiopatik Parkinson xəstəliyi üçün tipik deyil və atipik parkinsonizmi düşündürə bilər.
• Həyat tərzi, sidik kisəsi məşqi və çanaq dibi üsulları saxlama əlamətlərində ilk mərhələdə nəzərdən keçirilməlidir.
• Antixolinergik dərmanların koqnitiv və mədə-bağırsaq yükü Parkinson xəstələrində xüsusilə nəzərə alınmalıdır.
• Uyğun xəstələrdə beta-3 agonistlər daha əlverişli dərman seçimi ola bilər.
• Müalicə nevrologiya, urologiya, reabilitasiya və ilkin tibbi yardım arasında koordinasiya edilməlidir.

Tədqiqat nə demir?

• Hər Parkinson xəstəsinin eyni sidik əlamətlərini yaşayacağını demir.
• Hər qəfil təcilinin həddindən artıq aktiv sidik kisəsi olduğunu göstərmir.
• PVR’nin 150 mL üzərində olmasının təkbaşına multipl sistem atrofiyası diaqnozu qoyduğunu demir.
• Urodinamikanın nevroloji diaqnozu təkbaşına müəyyən edə biləcəyini demir.
• Müəyyən dərmanın bütün Parkinson xəstələri üçün ən yaxşı olduğunu sübut etmir.
• Beta-3 agonistlərin risksiz olduğunu demir.
• Antimuskarinik dərmanların heç bir Parkinson xəstəsində istifadə edilə bilməyəcəyini demir.
• Göstərilən dozaların fərdi resept kimi tətbiq edilə biləcəyini demir.
• Alqoritmin randomizə klinik sınaqda digər qulluq modellərindən üstün olduğunu göstərmir.
• Tövsiyələrin resenziyalı və yekun xəstəlik təlimatı statusunda olduğunu göstərmir.

Keçmiş baxımından əhəmiyyəti

Parkinson xəstəliyində sidik əlamətləri uzun müddətdir məlum olsa da, bu problemlərin idarə edilməsi çox vaxt nevrologiya, ilkin tibbi yardım və urologiya arasında parçalanmış şəkildə aparılmışdır. Xəstəliyə yönəlmiş aydın idarəetmə yollarının məhdud olması əlamətlərin nəzərdən qaçmasına və ya yalnız dərmanla basdırılmağa çalışılmasına səbəb ola bilər.

Bu konsensus tədqiqatı əvvəlcə ayrı sahələrdə olan nevroloji, uroloji, geriatrik və reabilitasiya məlumatlarını ortaq klinik çərçivədə toplamağa çalışır.

Bu gün baxımından əhəmiyyəti

Tədqiqatın aktual dəyəri Parkinson xəstəsinin sidik şikayətini yalnız “sidik kisəsi problemi” kimi görməməsidir. Eyni əlamət:

• mərkəzi dopaminerjik mexanizm,
• prostat böyüməsi,
• qəbizlik,
• dərman yan təsiri,
• koqnitiv pozuntu,
• hərəkət yavaşıması,
• yuxu pozuntusu

kimi fərqli səbəblərdən qaynaqlana bilər.

Bu yanaşma birbaşa dərman vermədən əvvəl səbəbin başa düşülməli olduğunu vurğulayır.

Gələcək baxımından əhəmiyyəti

Gələcəkdə bu tövsiyələrin klinik faydasını ölçən tədqiqatlara ehtiyac vardır. Xüsusilə:

• illik skrininqin əlamətlərin aşkar edilməsini artırıb-artırmadığı,
• alqoritmin yıxılma və infeksiya nisbətlərini azaldıb-azaltmadığı,
• beta-3 agonistlərlə antimuskariniklərin Parkinson xəstələrində uzunmüddətli müqayisəli təhlükəsizliyi,
• çanaq dibi reabilitasiyasının hansı xəstə qruplarında daha təsirli olduğu,
• sidik əlamətlərinin ON/OFF dövrləri ilə əlaqəsinin obyektiv izlənməsi,
• teletibb əsaslı sidik kisəsi gündəliyi və reabilitasiya tətbiqləri,
• xəstə və baxıcıların konsensus proseslərinə birbaşa cəlb olunması

araşdırılmalıdır.

Gündəlik həyat baxımından nə deməkdir?

Tədqiqatın gündəlik həyata ən vacib mesajı sidik təcili və ya qaçırmanın Parkinson xəstəliyində utanılmalı və gizlədilməli problem olmamasıdır. Bu əlamətlər müalicə edilə və ya azaldıla bilən birdən çox səbəbdən qaynaqlana bilər.

Xəstələr və baxıcılar:

• əlamətlərin başladığı vaxtı,
• gündüz və gecə tezliyini,
• dərman saatları ilə əlaqəsini,
• qaçırma və yıxılma hadisələrini,
• sidik axınındakı dəyişiklikləri

qeyd etməyin klinik qiymətləndirməni asanlaşdıra biləcəyini bilməlidirlər.

Lakin tədqiqat insanların dərmanlarını özbaşına dəyişməsini, reseptsiz sidik kisəsi dərmanı istifadə etməsini və ya mayeni nəzarətsiz şəkildə məhdudlaşdırmasını tövsiyə etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın dizaynı

Dəyişdirilmiş Delphi prosesi

1. Parkinson Study Group Other Non-Motor Symptoms Working Group tərəfindən mövzu seçildi.
2. Hədəf auditoriya Parkinson xəstələrinin qayğısında iştirak edən klinisyenlər kimi müəyyən edildi.
3. Fərqli ixtisaslardan panel yaradıldı.
4. Daha kiçik işçi qrupları müəyyən mövzu sahələrinə ayrıldı.
5. Ədəbiyyat təsviri şəkildə nəzərdən keçirildi.
6. İlkin konsensus ifadələri hazırlandı.
7. İfadələr oflayn şəkildə qiymətləndirildi.
8. Dörd tam panel virtual toplantısında müzakirə və düzəliş aparıldı.
9. Maddələr üzrə səsvermə keçirildi.
10. Konsensus yaranana qədər ifadələr yenidən düzəldildi.

Konsensus ifadələrinin dörd əsas bölməsi

Əsas skrininq və qiymətləndirmə tövsiyələri

Diaqnostik qiymətləndirmə mərhələləri

Uroloji qiymətləndirmə üçün tövsiyə olunan hədd və qırmızı bayraqlar

Parkinson xəstəliyi və atipik parkinsonizmdə urodinamik nümunələr

Metod qeydi: Bu nümunələr diaqnoza kömək edə bilər, lakin təkbaşına Parkinson xəstəliyi və ya atipik parkinsonizm diaqnozu qoymur.

Saxlama əlamətləri üçün tövsiyə olunan müalicə mərhələləri

Davranış müalicələrinin texniki xülasəsi

Mətndə sadalanan əsas dərman qrupları

Təhlükəsizlik qeydi: Bu cədvəl preprintdə yer alan ekspert tövsiyələrinin xülasəsidir. Doza və ya dərman seçimi fərdi resept mahiyyəti daşımır; həkim qiymətləndirməsi olmadan tətbiq edilməməlidir.

Davamlı əlamətlərdə irəli müalicələr

Konsensusun texniki baxımdan ən vacib nəticəsi

Bu tədqiqat tək bir müalicəni önə çıxarmaqdan çox Parkinson xəstəsində sidik əlamətinin mexanizmini ayırd etməyi tövsiyə edir. Eyni “təcili” şikayəti:

• detrusor hiperaktivliyindən,
• sidik kisəsinin tam boşalmamasından,
• hərəkət yavaşımasına görə tualetə çatmamaqdan,
• koqnitiv pozuntudan,
• gecə OFF dövründən,
• infeksiya və ya başqa xəstəlikdən

qaynaqlana bilər.

Beləliklə, tədqiqatın təklif etdiyi əsas yanaşma əlamətləri sistematik təsnif etmək, geri dönə bilən səbəbləri araşdırmaq və müalicəni motor funksiya, koqnisiya, yaş, dərman yükü və baxıcı imkanlarına görə fərdiləşdirməkdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Delaram Safarpour, Camille P. Vaughan, Kathleen E. McKee, Alexandra L. Tabakin, Pinky Agarwal, Aditya V. Boddu, Frank C. Lin, Hillary A. Williams, Javier E. Santiago, Jun Song, Ronald F. Pfeiffer və Rohit Dhall tərəfindən hazırlanmış “Consensus Expert Recommendations for Management of Urinary Dysfunction in Parkinson Disease” adlı tədqiqata əsaslanır.

Tədqiqat Parkinson xəstəliyində sidik funksiyası pozuntusunun skrininqi, qiymətləndirilməsi və idarə edilməsi üçün hazırlanmış ekspert konsensus və təsviri icmal preprintidir. Yeni xəstə qrupu, randomizə klinik sınaq və ya yeni laboratoriya məlumatı ehtiva etmir.

Konsensus tövsiyələri dəyişdirilmiş virtual Delphi üsulu ilə hazırlanmışdır. Ekspertlər ədəbiyyatı nəzərdən keçirmiş, ilkin ifadələr hazırlamış, dörd tam panel virtual toplantısında maddələri müzakirə etmiş, düzəltmiş və konsensus yaranana qədər səs vermişlər.

Mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” və “Preprint not peer reviewed” xəbərdarlıqları vardır. Buna görə tədqiqat resenziyadan keçməmişdir. PDF-də təsdiqlənmiş yekun jurnal qəbulu və ya resenziyalı nəşr statusu yoxdur.

Tədqiqatın dərman və doza cədvəlləri klinisyenlər üçün hazırlanmışdır. Bunlar xəstələrin özbaşına dərmana başlaması, dayandırması və ya dozanı dəyişməsi üçün istifadə olunmamalıdır. Parkinson xəstələrində koqnitiv vəziyyət, qəbizlik, ortostatik hipotoniya, böyrək və qaraciyər funksiyası, sidik kisəsində qalan sidik və dərman qarşılıqlı təsirləri müalicə qərarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.

Mətn sidik əlamətlərinin təkbaşına Parkinson xəstəliyindən qaynaqlandığını fərz etmir. İnfeksiya, prostat böyüməsi, çanaq dibi pozuntusu, diabet, yuxu xəstəlikləri, dərmanlar və atipik parkinsonizm ehtimallarının araşdırılmasını tövsiyə edir.

PVR’nin 150 mL’nin üzərində olması və ya erkən ağır retensiya multipl sistem atrofiyasını düşündürə bilər; lakin bu nəticələr təkbaşına diaqnoz qoymur. Urodinamik testlər də xəstəlik diaqnozunu təkbaşına dəqiqləşdirmir.

Tədqiqatın sonundakı alqoritm və müalicə cədvəlləri ekspert rəylərinə və fərqli sübut səviyyələrindəki nəşrlərə əsaslanır. Alqoritmin klinik nəticələri yaxşılaşdırdığı randomizə müqayisə ilə göstərilməmişdir.

Mətndə cədvəl nömrələnməsi və məlumat paylaşımı açıqlamasında bəzi redaktə uyğunsuzluqları vardır. Bunlar bu məzmunda düzəldilməmiş və ya gizlədilməmiş, tədqiqatın məhdudiyyətləri daxilində göstərilmişdir.

Bu məqalə yalnız yüklənmiş PDF-dəki konsensus ifadələri, cədvəllər, klinik alqoritm və müəlliflərin izahları əsasında hazırlanmışdır. PDF-də olmayan müalicə zəmanəti, qəti üstünlük, diaqnostik dəqiqlik və ya təhlükəsizlik zəmanəti iddiaları əlavə edilməmişdir.