Bu tədqiqat orta təhsil kimya dərslərində şagirdlərin konseptual yanlış təsəvvürlərini süni intellekt vasitəsilə avtomatik aşkarlamağı və müəyyən edilmiş yanlış təsəvvürlərə uyğun fərdiləşdirilmiş düzəldici tədris müdaxilələri hazırlamağı araşdırır. Təklif olunan sistem şagirdlərin yazılı cavablarını, məsələ həlli addımlarını və konseptual izahlarını təbii dilin emalı və nümunələrin tanınması yanaşması ilə təhlil edir, aşkarlanmış səhv nümunələrinə əsasən hədəflənmiş tapşırıqlar, konseptual izahlar və istiqamətləndirici düşünmə sualları yaradır. Müəlliflər pilot tətbiqdən sonra şagirdlərin konseptual anlayışında, məsələ həllinin düzgünlüyündə və metakoqnitiv fərqində irəliləyiş olduğunu bildirirlər. Bununla belə, tədqiqat iştirakçı sayı, ilkin test/son test üzrə rəqəmsal nəticələr, süni intellektin diaqnostik dəqiqliyi, statistik testlər, p dəyərləri və ya effekt ölçüləri kimi nəticələrin kəmiyyətcə yoxlanmasına imkan verən əsas təfərrüatları dərc etməmişdir; buna görə bildirilən yaxşılaşmanın miqyası və statistik gücü bu mətndən müstəqil şəkildə təsdiqlənə bilmir.

Tədqiqatın diqqət mərkəzində stoxiometriya, kimyəvi tarazlıq və reaksiya mexanizmləri kimi şagirdlərdə konseptual çətinliklərin müşahidə edildiyi kimya mövzuları dayanır. Süni intellekt müəllimi əvəz edən müstəqil təlimçi kimi deyil, formativ qiymətləndirməni sürətləndirən, şagirdin düşünmə prosesində mümkün yanlış nümunələri müəyyən edən və düzəldici geribildirimin hazırlanmasını dəstəkləyən vasitə kimi nəzərdən keçirilir.

Türkiyə baxımından qiymətləndirmə: Yanaşma orta təhsil kimya dərslərində şagirdlərin yalnız düzgün və ya səhv cavablarına deyil, cavaba necə gəlib çatdıqlarına fokuslanan rəqəmsal formativ qiymətləndirmə sistemləri üçün uyğunlaşdırıla bilən model təqdim edir. Lakin tədqiqatın Azərbaycanın orta təhsil kontekstində aparıldığı, şagird nümunəsinin təfərrüatlarının bildirilmədiyi və Türkiyədəki kurikulum, sinif strukturu, dil istifadəsi, ölçmə-qiymətləndirmə sistemi və şagird profili üçün birbaşa doğrulama aparılmadığı nəzərə alınmalıdır. Buna görə tədqiqat Türkiyədəki nailiyyət səviyyəsi barədə birbaşa kəmiyyət nəticəsi vermir.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Tədqiqatın əsas problemi şagirdlərin kimya dərslərində formulları və ya hesablama mərhələlərini düzgün tətbiq edə bilmələrinə baxmayaraq, bunun altında yanlış konseptual çərçivəni qoruyub saxlaya bilmələridir. Tədqiqatçılar bu vəziyyəti “chemical misconceptions”, yəni kimyəvi konseptual yanlış təsəvvürlər kimi nəzərdən keçirirlər.

Mətnə görə bu yanlış təsəvvürlər gündəlik təcrübələr, əvvəlki biliklər, həddindən artıq sadələşdirilmiş izahlar və ya kimyəvi simvolların yanlış şərh edilməsi kimi müxtəlif mənbələrdən yarana bilər. Əsas təhsil problemi isə yanlış anlayışın yalnız bir sualın səhv cavablandırılmasına səbəb olması deyil, sonrakı öyrənmələrin qurulacağı düşüncə strukturunun da səhv qala bilməsidir.

Ənənəvi yazılı imtahanların, müsahibələrin və anlayış inventarlarının şagirdlərin düşünmə tərzi barədə məlumat verə bildiyi qəbul edilsə də, tədqiqatçılar bunların xüsusilə böyük və ya heterogen siniflərdə vaxt, gecikmiş geribildirim və fərdiləşdirmə baxımından məhdud qala biləcəyini müdafiə edirlər.

Süni intellekt burada nə edir?

Təklif olunan süni intellekt sistemi üç növ şagird çıxışını araşdırır: yazılı cavablar, məsələ həlli addımları və konseptual izahlar. Sistem bu girişləri təbii dilin emalı (natural language processing, NLP) və nümunələrin tanınması yanaşması ilə təhlil edir.

Tədqiqatda şagird girişlərinin “ekspertlər tərəfindən müəyyən edilmiş konseptual modellər” ilə müqayisə edildiyi bildirilir. Məqsəd yalnız düzgün/səhv təsnifatı aparmaq deyil, şagirdin düşüncəsində təkrarlanan konkret konseptual yanlış təsəvvür nümunələrini müəyyən etməkdir.

Yanlış təsəvvür aşkarlandıqdan sonra platformanın avtomatik şəkildə üç əsas düzəldici müdaxilə yaratdığı bildirilir:

• hədəflənmiş tapşırıqlar,
• konseptual izahlar,
• şagirdin öz düşüncəsini yenidən qiymətləndirməsinə kömək edən istiqamətləndirilmiş reflektiv suallar.

Buna görə modelin əsas məntiqi “cavabı işarələ və qiymətləndir” yanaşmasından daha çox, şagirdin hansı düşüncə səbəbindən səhv etdiyini müəyyən et → buna uyğun müdaxilə yarat → şagirdin yeni cavabını yenidən qiymətləndir dövrünə əsaslanır.

Hansı kimya mövzuları əhatə olunub?

Pilot tətbiq orta təhsil kimya dərslərində həyata keçirilmiş və üç konseptual çətinlik sahəsi xüsusilə qeyd edilmişdir:

• Stoxiometriya: stoxiometrik nisbətlərlə bağlı konseptual yanlış təsəvvürlər,
• Kimyəvi tarazlıq: tarazlıq sürüşmələrinin şərhinə dair yanlış təsəvvürlər,
• Reaksiya mexanizmləri: reaksiya mexanizmlərinin şərhinə dair yanlış konseptual nümunələr.

Tədqiqat bu üç sahə üzrə ayrı-ayrılıqda neçə şagird səhvinin aşkarlandığını, hansı yanlış təsəvvürün hansı tezliklə müşahidə edildiyini və ya hansı müdaxilənin hansı mövzuda daha təsirli olduğunu rəqəmlə bildirmir.

Məlumatlar necə toplanıb?

Tədqiqatçılar qarışıq metodlu (mixed-methods) tədqiqat dizaynından istifadə etdiklərini bildirirlər. Kəmiyyət qiymətləndirməsi üçün ilkin test və son test tətbiq edilmiş; həmçinin sinif müşahidələri və şagird cavablarının araşdırılması ilə keyfiyyət məlumatları toplanmışdır.

Kəmiyyət məlumatlarının “təsviri və müqayisəli statistik metodlarla”, keyfiyyət məlumatlarının isə şagirdlərin mühakimə tərzində və konseptual aydınlığında dəyişiklikləri müəyyən etmək üçün məzmun təhlili ilə qiymətləndirildiyi bildirilir.

Lakin tədqiqatda hansı təsviri statistikaların hesablandığı, hansı müqayisəli testdən istifadə edildiyi, əhəmiyyətlilik həddinin nə olduğu və ya test fərziyyələrinin necə qiymətləndirildiyi açıqlanmır.

Müəlliflər hansı nəticələri bildirirlər?

Müəlliflər süni intellekt əsaslı sistemin şagirdlərin kimyəvi konseptual yanlış təsəvvürlərini “yüksək dəqiqlik dərəcəsi ilə” aşkarladığını bildirirlər. Sistem xüsusilə stoxiometrik nisbətlər, tarazlıq sürüşmələri və reaksiya mexanizmlərinin şərhinə dair geniş yayılmış yanlış nümunələri müəyyən etmişdir.

Tədqiqatçılar həmçinin fərdiləşdirilmiş geribildirim və hədəflənmiş düzəldici tapşırıqlardan sonra son testlərdə konseptual anlayışda “significant improvement” olduğunu; şagirdlərin yanlış təsəvvürlərinin davamlılığının azaldığını və həm izahda, həm də kəmiyyət məsələlərinin həllində daha yaxşı mühakimə nümayiş etdirdiklərini bildirirlər.

Keyfiyyət təhlilində şagirdlərin öz düşünmə prosesləri üzərində daha çox düşündükləri və öz səhvlərini müəyyən edib düzəltməkdə daha bacarıqlı olduqları bildirilir. Bu vəziyyət tədqiqatda metakoqnitiv fərqindəlik (metacognitive awareness) baxımından müsbət dəyişiklik kimi şərh edilir.

“Yüksək dəqiqlik” və “əhəmiyyətli inkişaf” nə dərəcədə yoxlana bilir?

Mənbədə bu ifadələri kəmiyyətcə yoxlamaq üçün zəruri rəqəmlər verilmir. Süni intellekt sisteminin konseptual yanlış təsəvvürləri aşkarlaması üçün dəqiqlik, həssaslıq, spesifiklik, precision, recall, F1 və ya oxşar hər hansı performans metriyi bildirilmir.

Eyni şəkildə ilkin test və son test üçün şagird sayı, orta bal, standart sapma, bal dəyişimi, müqayisə testi, p dəyəri, etibar intervalı və ya effekt ölçüsü verilməmişdir. Buna görə “significant improvement” ifadəsinin statistik əhəmiyyətliliyi ilə bağlı müstəqil qiymətləndirmə bu nəşr mətnindən aparıla bilməz.

Bu məqam tədqiqatın əsas şərh sərhədidir: mənbə müsbət pilot nəticə bildirir, lakin effektin miqyasını və etibarlılığını yenidən hesablamaq və ya yoxlamaq üçün kifayət qədər kəmiyyət nəticə məlumatı təqdim etmir.

Şəkil 1 nəyi izah edir?

59-cu səhifədəki Şəkil 1 tədqiqatın eksperimental nəticə qrafiki deyil, təklif olunan süni intellekt dəstəkli tədris yanaşmasının konseptual proses modelidir. Vizualda şagirdin yazılı cavabı, məsələ həlli və konseptual izahı əvvəlcə süni intellekt təhlilinə ötürülür; nümunələrin tanınması və təbii dilin emalından sonra konseptual yanlış təsəvvürlər müəyyən edilir; ardınca adaptiv tapşırıqlar, konseptual geribildirim və reflektiv suallar tətbiq olunur.

Modelin dövri quruluşu vacibdir. Düzəldici müdaxilə prosesin sonu kimi deyil, şagirdin yeni anlayışının təkrar qiymətləndirilməsi ilə davam edən formativ qiymətləndirmə dövrü kimi göstərilir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri hansılardır?

• Şagirdin yalnız yekun cavabını deyil, izahını və məsələ həlli addımlarını araşdırmağı hədəfləməsi.
• Konseptual yanlış təsəvvürlərin aşkarlanmasını birbaşa fərdiləşdirilmiş düzəldici tədris müdaxiləsinə bağlaması.
• Kəmiyyət ilkin test/son test yanaşmasını sinif müşahidəsi və şagird cavablarının keyfiyyət təhlili ilə birləşdirməyi məqsəd qoyması.
• Stoxiometriya, kimyəvi tarazlıq və reaksiya mexanizmləri kimi konkret kimya mövzularına fokuslanması.
• Süni intellekti formativ qiymətləndirmə və müəllim dəstəyi çərçivəsində mövqeləndirməsi.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri hansılardır?

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti metod və nəticə hesabatının pilot tətbiqin elmi gücünü ətraflı qiymətləndirməyə yetərli olmamasıdır. Mənbədə aşağıdakı məlumatlar verilmir:

• ümumi şagird sayı,
• şagirdlərin sinif səviyyəsi, yaşı və ya demoqrafik bölgüsü,
• məktəb və ya məktəblərin sayı,
• seçmə üsulu,
• nəzarət və ya müqayisə qrupunun olub-olmaması,
• müdaxilənin nə qədər davam etdiyi,
• istifadə olunan süni intellekt sisteminin model/arxitektura adı,
• modelin necə öyrədildiyi və ya kalibrasiya edildiyi,
• ekspert tərəfindən müəyyən edilmiş konseptual modellərin necə yaradıldığı və doğrulandığı,
• diaqnostik dəqiqliyin rəqəmsal performans göstəriciləri,
• ilkin test və son test balları,
• statistik testin adı və əhəmiyyətlilik həddi,
• p dəyəri, etibar intervalı və ya effekt ölçüsü.

Bu çatışmazlıqlar tədqiqatın təklif etdiyi yanaşmanın pedaqoji baxımdan maraqlı olmasını aradan qaldırmır; lakin nəticələrin təkrarlana bilməsi, ümumiləşdirilə bilməsi və effekt ölçüsü barədə dəqiq nəticə çıxarmağı məhdudlaşdırır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Tədqiqatçılar şagird yazılarını, izahlarını və məsələ həlli addımlarını təhlil edəcək süni intellekt dəstəkli sistemin hazırlandığını bildirirlər.
• Sistemin stoxiometriya, kimyəvi tarazlıq və reaksiya mexanizmlərinə dair konseptual yanlış təsəvvür nümunələrini aşkarlamaq üçün istifadə edildiyi bildirilir.
• Aşkarlanmış yanlış təsəvvürlərə uyğun hədəflənmiş tapşırıq, konseptual izah və reflektiv sual yaradıldığı açıqlanır.
• Müəlliflər pilot tətbiqdən sonra konseptual anlayış, məsələ həlli və metakoqnitiv fərqindəlikdə müsbət dəyişikliklər bildirirlər.
• Şəkil 1 yanaşmanın davamlı formativ qiymətləndirməyə əsaslanan dövri model kimi qurulduğunu göstərir.

Tədqiqatın sübut etmədiyi və ya yetərincə hesabat vermədiyi nəticələr

• Mənbə süni intellekt sisteminin real diaqnostik dəqiqliyini kəmiyyət performans göstəriciləri ilə göstərmir.
• Süni intellekt yanaşmasının ənənəvi tədrisdən nə qədər daha effektiv olduğunu hesablamağa imkan verən müqayisəli kəmiyyət nəticələri təqdim edilmir.
• Tədqiqatın nəticələrindən bütün orta təhsil şagirdlərinə ümumiləşdirilə biləcək dəqiq effekt ölçüsü çıxarıla bilməz.
• Müəyyən bir süni intellekt modeli və ya proqram məhsulunun digərlərindən üstün olduğu göstərilmir.
• Uzunmüddətli öyrənmə davamlılığı qiymətləndirilməyib və ya mənbədə hesabat verilməyib.
• Türkiyədəki şagirdlər üçün birbaşa nailiyyət və ya effektivlik nəticəsi əldə edilməyib.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Məlumatların toplanması və təhlili

Hesabat verilən əsas nəticələr

Bu cədvəl tədqiqatın mühüm xüsusiyyətini görünən edir: tədqiqatçılar bir neçə müsbət nəticə bildirirlər, lakin bu nəticələrin miqyasını yenidən hesablamaq üçün lazım olan kəmiyyət məlumat dəstini məqalədə təqdim etmirlər.

Şəkil 1-in metodoloji rolu

Mənbənin yeganə vizualı olan Şəkil 1, şagird girişləri ilə süni intellekt təhlili, konseptual yanlış təsəvvürlərin aşkarlanması, düzəldici müdaxilə və inkişaf etmiş konseptual anlayış arasındakı əlaqəni sxematik göstərir. Bu şəkil nəticə qrafiki deyil; ölçülmüş faizlər və ya eksperimental qruplar ehtiva etmir. Buna görə şəklin elmi dəyəri sistemin necə işləməsinin nəzərdə tutulduğunu izah etməsidir; müdaxilənin effekt ölçüsünü sübut etməsi deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal işin adı: Detection and remediation of students’ chemical misconceptions through artificial intelligence-based corrective instructional interventions

Müəlliflər: Pashayeva Arzu Abulfat; Suleymanli Fatima Elshan.

Müəllif sırası: Pashayeva Arzu Abulfat birinci müəllif, Suleymanli Fatima Elshan ikinci müəllifdir. Mənbədə bərabər birinci müəlliflik/bərabər töhfə bəyanatı yoxdur.

Qurumlar: Pashayeva Arzu Abulfat — Faculty of Chemistry, Chemistry teaching methodology department, Baku State University, Republic of Azerbaijan. Suleymanli Fatima Elshan — Baku State University, Republic of Azerbaijan.

Məsul müəllif: Mənbədə açıq məsul müəllif və ya yazışma e-poçt ünvanı göstərilmir.

Mənbə növü: Konfrans materiallarında dərc edilmiş tədqiqat məqaləsi / pilot qarışıq metodlu təhsil tədqiqatı.

Rəyçilik vəziyyəti: Scientific Collection «InterConf+» rəsmi redaksiya siyasəti təqdim olunan məqalələr üçün daxili baxış və ikiqat kor xarici rəyçilik tətbiq edildiyini bildirir.

Nəşr: Scientific Collection «InterConf+», No. 66(283), Proceedings of the 11th International Scientific and Practical Conference “International Scientific Discussion: Problems, Tasks and Prospects”.

Konfrans: 19–20 fevral 2026, Brighton, Birləşmiş Krallıq.

Səhifələr: 55–61.

ISSN: 2709-4685.

DOI:10.51582/interconf.19-20.02.2026.005

Rəsmi məqalə qeydi:Scientific Collection «InterConf+» məqalə səhifəsi

Nəşr edən/bağlı qurum: Scientific Publishing Center «InterConf».

Nəşr tarixi qeydi: Rəsmi məqalə səhifəsi 23 fevral 2026 tarixini “Published” kimi göstərir, müvafiq buraxılış səhifəsində isə 19 fevral 2026 nəşr tarixi qeyd olunur. Konfrans tarixi 19–20 fevral 2026-dır. Bu rəsmi qeyd fərqi mənbəyə sədaqət naminə qorunmuşdur.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0).

Maliyyələşdirmə: Mənbə mətnində ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə mətnində ayrıca məlumatların əlçatanlığı bəyanatı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Mənbə mətnində ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı yoxdur.

CRediT/müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT və ya ətraflı müəllif töhfələri bəyanatı verilməyib.

Bu Verianla məqaləsindəki elmi məzmun Pashayeva və Suleymanli-nin dərc olunmuş tədqiqatına əsaslanır. Xarici mənbələr yalnız DOI, rəsmi nəşr qeydi, buraxılış məlumatı, nəşriyyat/bağlı qurum və rəyçilik siyasətinin biblioqrafik yoxlanması məqsədilə istifadə edilmiş; kənardan yeni eksperimental nəticə və ya pedaqoji effekt nəticəsi əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın ən mühüm metodoloji məhdudiyyəti ətraflı kəmiyyət nəticələrinin hesabatda olmamasıdır. İştirakçı sayı, şagird xüsusiyyətləri, nəzarət qrupu, müdaxilə müddəti, süni intellekt modelinin arxitekturası, diaqnostik performans göstəriciləri, ilkin test/son test balları, istifadə olunan müqayisəli testlər, p dəyərləri, etibar intervalları və effekt ölçüləri verilmədiyinə görə tədqiqatın bildirdiyi müsbət nəticələrin miqyası və ümumiləşdirilə bilməsi bu nəşr əsasında müstəqil şəkildə təsdiqlənə bilmir.