Tədqiqatın çıxış nöqtəsi tibb bacısı-praktiklərin müasir səhiyyə sistemlərindəki mövqeyi ilə bağlıdır. Nurse Practitioner və ya qısaca NP, xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatları, Kanada, Birləşmiş Krallıq, Avstraliya və oxşar sistemlərdə qabaqcıl səviyyəli tibb bacılığı təhsili almış, müəyyən ixtisas sahələrində pasiyentin qiymətləndirilməsi, diaqnoz qoyulması, müalicənin planlaşdırılması, dərman reseptləşdirilməsi və pasiyentin izlənməsi səlahiyyətlərinə malik klinik peşəkarı ifadə edir. Bu rol klassik qeydiyyatdan keçmiş tibb bacılığı rolundan fərqlənir; çünki NP yalnız qayğı göstərən şəxs deyil, müəyyən səlahiyyət çərçivəsində klinik qərar verən, diaqnostik və terapevtik prosesi idarə edən peşəkardır.

Müəllifin diqqət çəkdiyi əsas problem bu səlahiyyətin praktikada mövcud olmasına baxmayaraq, onu izah edən nəzəri dilin yetərsiz qalmasıdır. Tibb bacısı-praktiklər pasiyentləri qiymətləndirir, mümkün diaqnozlar formalaşdırır, laboratoriya testləri sifariş edir, dərman müalicəsinə başlayır, müalicə planlarını dəyişdirir və klinik nəticələrə görə məsuliyyət daşıyırlar. Lakin bu fəaliyyətlərin tibb bacılığı peşəsi daxilində necə konseptuallaşdırılacağı həmişə aydın deyil. Tədqiqata görə bu boşluq NP praktikasının bəzən “əməkdaşlıq”, “delegasiya”, “həkimi əvəz etmə”, “istisna səlahiyyət” və ya “tibbi praktikanın tibb bacılığı daxilində həyata keçirilməsi” kimi müxtəlif və qeyri-sabit formalarda şərh edilməsinə səbəb olur.

Tədqiqatın təklif etdiyi nursopathic medicine anlayışı bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq üçün yaradılmışdır. Azərbaycan dilində birbaşa oturuşmuş qarşılığı olmadığına görə anlayışı “nursopatik tibb” kimi çevirmək mümkün olsa da, tədqiqatın mənasını qorumaq baxımından termini nursopathic medicine kimi saxlamaq daha ehtiyatlı seçimdir. Müəllif bu anlayışla tibb bacısı-praktiklərin diaqnoz və müalicə ilə bağlı qərarlarının həkimlikdən götürülmüş fəaliyyət olmadığını; tibb bacılığı kimliyi, tibb bacılığı etikası, biotibbi bilik, pasiyent-mərkəzli baxış və avtonom məsuliyyət daxilində həyata keçirilən qabaqcıl tibb bacılığı praktikası olduğunu müdafiə edir.

Tədqiqatın nəzəri çərçivəsi üç komponentin birləşməsinə əsaslanır:

Bu üçlü struktur tədqiqatın mərkəzində duran “tapşırıq deyil, çərçivə” fərqini anlamaq üçün vacibdir. Müəllif NP-ləri tibb bacısı edən amilin yalnız yerinə yetirdikləri prosedurlar olmadığını bildirir. Çünki diaqnoz qoymaq, dərman reseptləşdirmək və ya müalicə planlaşdırmaq səthi baxışda tibbi fəaliyyətlər kimi görünə bilər. Lakin tədqiqata görə bu fəaliyyətlər hansı təhsil ənənəsi, hansı lisenziya, hansı etik yönüm, hansı pasiyent münasibəti və hansı peşəkar epistemologiya daxilində həyata keçirilirsə, peşəkar mənasını da oradan alır. NP baxımından bu zəmin tibb bacılığıdır.

Tədqiqatın tarixi dayaqlarından biri Hildegard Peplau-nun 1952-ci il tibb bacılığı nəzəriyyəsidir. Peplau psixoterapiya tətbiq edən tibb bacılarının psixoloq və ya psixiatr olmadığını, tibb bacılığı daxilində genişlənən rol daşıdıqlarını göstərmişdi. Gafas oxşar məntiqi diaqnoz və müalicə aparan tibb bacısı-praktiklər üçün qurur. Psixoterapevtik funksiyaları üzərinə götürən tibb bacıları peşəkar kimliklərini tərk etmədikləri kimi, diaqnoz və müalicə aparan NP-lər də tibb bacılığından ayrılıb tibbə keçmiş sayılmırlar. Tədqiqatın arqumenti rolun genişlənməsinin peşədən imtina etməyə bərabər olmadığı fikrinə əsaslanır.

Bu nöqtədə tədqiqat tibb bacılığı epistemologiyası anlayışından da istifadə edir. Epistemologiya biliyin necə yaradıldığı, necə əsaslandırıldığı və necə istifadə edildiyi ilə bağlıdır. Tibb bacılığı epistemologiyası yalnız laboratoriya göstəricisinə və ya biotibbi əlamətə deyil; pasiyentin həyat kontekstinə, funksional vəziyyətinə, qayğı münasibətinə, təcrübəsinə, sosial şəraitinə və klinik qərarın insani nəticəsinə də əhəmiyyət verir. Buna görə tədqiqatda NP-nin diaqnoz və müalicə apararkən yalnız xəstəliyi deyil, xəstəliyin pasiyentin həyatındakı yerini də qiymətləndirdiyi vurğulanır.

Tədqiqatın ən mühüm struktur töhfəsi beş klinik sahə və bunlara uyğun gələn beş klinik mühakimə üsulu təklif etməsidir. Bu sahələr NP praktikasının harada işlədiyini, mühakimə üsulları isə NP-nin həmin sahədə necə düşündüyünü izah edir.

Bu beşli struktur tədqiqatın yalnız peşəkar kimlik mübahisəsi olmadığını, eyni zamanda klinik praktikanın necə düşünüldüyünü izah etmək cəhdi daşıdığını göstərir. Məsələn, təcili qayğıda çalışan NP üçün kəskin mühakimə daha tez-tez ön plana çıxa bilər. Psixiatriya sahəsində çalışan NP üçün ixtisas prizması və uzunmüddətli qiymətləndirmə daha qabarıq ola bilər. Kardiologiya, dermatologiya, pediatriya və ya ailə sağlamlığı kimi sahələrdə çalışan NP-lər müxtəlif əlamətlərə fokuslana bilərlər. Lakin tədqiqata görə bu beş sahənin hamısı hər qarşılaşmada ən azı potensial olaraq aktivdir; yalnız çəkiləri klinik mühitə görə dəyişir.

Tədqiqatda verilən klinik nümunə bu nəzəri çərçivənin necə işlədiyini göstərmək üçün vacibdir. Nümunə hadisə 52 yaşlı qadın pasiyent Ms. Gonzalez üzərindən qurulmuşdur. Pasiyent üç həftədir yorğunluq, aşağı əhvali-ruhiyyə, konsentrasiya çətinliyi və qeyri-iradi 6 pound çəki itkisi yaşayır. Anamnezində yaxşı nəzarət olunan tip 2 diabet və hipertoniya var. İlk baxışda bu hadisə depressiv əlamətlərlə əlaqəli görünə bilər; lakin tədqiqatın məqsədi NP-nin bu mənzərəni yalnız psixiatrik etiketlə bağlamadığını, beş mühakimə sahəsini eyni vaxtda işə saldığını göstərməkdir.

Kəskin mühakimə baxımından NP qeyri-iradi çəki itkisini və koqnitiv dəyişiklikləri ciddi qəbul edir. Tiroid pozuntusu, anemiya, nəzarətsiz diabet, depressiya və gizli malignite kimi ehtimallar eyni vaxtda nəzərdən keçirilir. Burada əsas sual “bu gün nəzərdən qaçırılmamalı ciddi vəziyyət varmı?” sualıdır. Tədqiqat bu nöqtədə NP-nin pasiyentin həmin günkü təhlükəsizliyi və klinik yönləndirilməsi üçün məsuliyyət daşıdığını vurğulayır.

Uzunmüddətli mühakimə baxımından pasiyentin əvvəlki qeydləri nəzərdən keçirilir. Tədqiqatda nümunə kimi 18 aylıq izləmə qeydindən danışılır. Pasiyentin HbA1c göstəricilərinin stabil olduğu, əvvəlki üç vizitdə əhvali-ruhiyyəsinin eutimik, yəni emosional vəziyyət baxımından taraz olduğu, illik vizitdən bəri səkkiz ay ərzində ümumilikdə 11 pound çəki itirdiyi bildirilir. Buradakı kritik detal çəki itkisinin əhvali-ruhiyyə dəyişikliyindən əvvəl başlamasıdır. Bu zaman ardıcıllığı klinik düşüncəni ilkin depressiyadan somatik səbəbə doğru yenidən yönəldir.

Proqnozlaşdırıcı mühakimə baxımından NP mümkün zərər yollarını əvvəlcədən ayırd edir. Əgər gizli malignite varsa, diaqnozun gecikməsi zərər verə bilər. Əgər hipotiroidizm depressiv əlamətlərə səbəb olursa, tiroid qiymətləndirilməsi aparılmadan yalnız depressiya müalicəsinə başlamaq natamam qala bilər. Əgər böyük depressiya somatik əlamətlərlə birlikdədirsə, təhlükəsizlik qiymətləndirilməsi həmin gün aparılmalıdır. Bu nümunə profilaktik qayğının yalnız peyvənd və ya skrininq proqramları ilə məhdud olmadığını; diaqnostik gecikmənin, yanlış yönləndirmənin və təhlükəsizlik riskinin qarşısını alma mənası da daşıdığını göstərir.

Fənlərarası mühakimə baxımından NP hansı prosedurları öz səlahiyyət sahəsi daxilində edə biləcəyini və nə vaxt başqa bir mütəxəssisin töhfəsinə ehtiyac yaranacağını qiymətləndirir. Nümunədə TSH, CBC, CMP və PHQ-9 testlərinin sifariş edilməsi NP-nin avtonom səlahiyyət çərçivəsində nəzərdən keçirilir. Metabolik qiymətləndirmədən sonra orta-ağır depressiya davam edərsə, psixiatrik yönləndirmə düşünülür. Tədqiqat burada mühüm fərq qoyur: klinik əsasla başqa mütəxəssisə müraciət etmək avtonomiyadan imtina etmək deyil. Əksinə, öz sərhədini bilmək və pasiyentin ehtiyacı tələb etdikdə yönləndirmə aparmaq avtonom klinik praktikanın güclü ifadələrindən biridir. Bunun əksinə, yalnız tənzimləyici təzyiq və ya özünə inamsızlıq səbəbilə qərarı refleksiv şəkildə başqasına ötürmək tədqiqatda “asılılıq” məntiqinə daha yaxın hesab edilir.

İxtisas prizması ilə mühakimə tədqiqatın ən diqqətçəkən hissələrindən biridir. Eyni pasiyent fərqli sertifikatlara malik iki NP tərəfindən qiymətləndirildikdə Objective, yəni obyektiv tapıntılar bölməsi fərqli şəkildə qurulur. Ailə tibb bacılığı üzrə sertifikatlı NP fiziki müayinəni bədən sistemlərinə görə təşkil edir: ümumi vəziyyət, boyun, ürək-damar sistemi, ağciyər, abdomen, limfatik sistem, dəri və nevroloji vəziyyət kimi başlıqlar önə çıxır. Psixiatriya-psixi sağlamlıq tibb bacılığı üzrə sertifikatlı NP isə eyni pasiyenti mental status müayinəsi əsasında strukturlaşdırır: görünüş, davranış, motor aktivlik, əhvali-ruhiyyə, düşüncə prosesi, idrak, diqqət, insight, dərman yan təsirləri və risk qiymətləndirilməsi kimi sahələri qeyd edir.

Tədqiqatın burada dediyi odur ki, iki qiymətləndirmədən biri doğru, digəri isə natamam deyil. Əksinə, hər iki Objective bölməsinin öz ixtisas konteksti daxilində klinik olaraq tamamlayıcı və etibarlı olduğu müdafiə edilir. İxtisas prizması klinisyenin nəyi gördüyünü, nəyi məlumat hesab etdiyini, nəyi prioritetləşdirdiyini və diferensial diaqnozu necə qurduğunu formalaşdırır. Bu, NP-nin ixtisas təhsilinin klinik dəyərini görünən edir.

Tədqiqatın digər mühüm elementi SOAP qeydidir. SOAP; Subjective, Objective, Assessment və Plan bölmələrindən ibarət klinik sənədləşdirmə strukturudur. Tədqiqata görə SOAP qeydi yalnız doldurulmalı forma deyil. Bu, NP-nin klinik mühakiməsinin görünən, müdafiə edilə bilən və qayğı komandası ilə paylaşıla bilən hala gəldiyi interfeysdir. Subjective bölməsi pasiyentin şikayətini, kontekstini və zaman içindəki hekayəsini daşıyır. Objective bölməsi ixtisas prizmasını ən açıq şəkildə göstərir. Assessment bölməsi kəskin, uzunmüddətli, proqnozlaşdırıcı və fənlərarası mühakiməni sintez edir. Plan bölməsi isə bu mühakimənin klinik hərəkətə çevrilməsidir.

Ms. Gonzalez nümunəsində Assessment 52 yaşlı qadında yorğunluq, qeyri-iradi çəki itkisi və depressiv əlamətlərin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə qurulur. Çəki itkisinin əhvali-ruhiyyə dəyişikliyindən əvvəl başlaması psixiatrik diaqnoza keçməzdən əvvəl somatik səbəblərin istisna edilməsini tələb edir. Diferensial diaqnozda hipotiroidizm, anemiya, gizli malignite və böyük depressiv pozuntu yer alır. PHQ-9 balı 14 olaraq göstərilir; bu dəyər depressiv simptomların şiddətinin klinik qiymətləndirmədə nəzərə alınmalı olduğunu göstərir. TSH, CBC və CMP testləri sifariş edilir, təhlükəsizlik planı sənədləşdirilir, bir həftə ərzində izləmə planlaşdırılır və psixiatrik yönləndirmə metabolik qiymətləndirmədən sonraya saxlanılır.

Bu struktur tədqiqatın “klinik qeyd = klinik arqument” anlayışını ortaya qoyur. Yəni SOAP qeydi yalnız nə edildiyini deyil, niyə belə düşünüldüyünü də göstərməlidir. Xüsusilə tele-səhiyyə kimi fiziki müayinənin məhdud ola biləcəyi mühitlərdə beş mühakimə sahəsinin açıq sənədləşdirilməsi klinik qiymətləndirmənin tamlığını müdafiə etmək baxımından əhəmiyyət qazanır.

Tədqiqat peşəkar kimlik qeyri-müəyyənliyinin yalnız nəzəri problem olmadığını; tibb bacısı-praktiklərin yaşadığı imposter sindromu və moral distress kimi psixoloji-etik nəticələrlə əlaqəli olduğunu müdafiə edir. Imposter sindromu insanın obyektiv səriştəsinə baxmayaraq öz peşəkar nüfuzunu legitim hiss etməməsi vəziyyətidir. Tədqiqata görə peşə insana səlahiyyət verib həmin səlahiyyətin nəzəri izahını təqdim etmədikdə, klinisyen bu boşluğu şəxsi yetərsizlik kimi daxililəşdirə bilər. Nursopathic medicine NP-nin “borc alınmış tibb” etmədiyini, tibb bacılığı daxilində diaqnoz və müalicəyə dair qabaqcıl mühakimə apardığını deyərək bu boşluğu bağlamağı məqsəd qoyur.

Moral distress isə klinisyenin doğru klinik yolun nə olduğunu bildiyi halda institusional və ya tənzimləyici maneələr səbəbilə onu tətbiq edə bilməməsindən doğan etik sıxıntını ifadə edir. Tədqiqat səlahiyyət, məsuliyyət və hesabatlılığın birlikdə irəliləməli olduğunu müdafiə edir. Məsuliyyət verilib səlahiyyət məhdudlaşdırıldıqda NP klinik nəticənin yükünü daşıyır, lakin lazım olan qərar sahəsinə tam çıxış əldə etmir. Bu vəziyyət fərdi zəiflik deyil, sistem uyğunsuzluğu kimi şərh edilir.

Tədqiqatın siyasət ölçüsü John Rawls-un institusional ədalət nəzəriyyəsi üzərindən qurulur. Rawls-un “cəhalət pərdəsi” ideyası sistemin qaydalarını hazırlayan şəxsin sistem daxilində hansı mövqedə olacağını bilmədiyi fərziyyəsinə əsaslanır. NP tənzimləmələrinə tətbiq edildikdə sual belə olur: Bir insan həkim, NP, yoxsa kənd bölgəsində NP-yə çıxış əldə etməli olan pasiyent olacağını bilmədən bu tənzimləyici qaydaları qəbul edərdimi?

Tədqiqatda tam praktika səlahiyyəti, azaldılmış praktika və məhdud praktika modelləri müqayisə edilir. Tam praktika səlahiyyətində həkim nəzarəti tələb olunmur; azaldılmış praktikada karyera boyu əməkdaşlıq müqaviləsi kimi şərtlər ola bilər; məhdud praktikada isə nəzarət və ya delegasiya tələb olunur. Tədqiqata görə təhlükəsizlik baxımından NP nəticələrinin ekvivalentliyini dəstəkləyən araşdırmalar mövcud olduğu halda və məhdudlaşdırıcı tənzimləmələr xüsusilə yetərsiz xidmət göstərilən bölgələrdə çıxış maneəsi yaradırsa, məhdudlaşdırıcı modellər Rawls-un fərq prinsipi baxımından problemlidir. Bu arqument NP-lərin həkimlərdən üstün olduğu iddiası deyil. Tədqiqat bunu peşələrarası üstünlük mübahisəsi kimi deyil, çıxış, hesabatlılıq və institusional ədalət mübahisəsi kimi qurur.

Bununla belə, tədqiqatın məhdudiyyətləri çox aydındır. Bu, klinik effektivlik tədqiqatı deyil. Yeni pasiyent məlumatı yaratmır. Bir müalicənin daha yaxşı olduğunu göstərmir. NP praktikasının bütün ölkələrdə eyni tənzimləyici quruluşa malik olduğunu iddia etmir. Nursopathic medicine anlayışının sahədə ölçülmüş təsirini sınamır. Təhsil proqramlarına tətbiqinin imposter sindromunu mütləq azaltdığını eksperimental olaraq sübut etmir. Bu tədqiqat ilk növbədə konseptual dil təklifidir. Gücü NP praktikasında artıq mövcud olan klinik mühakiməni adlandırmağa çalışmasından gəlir; məhdudiyyəti isə bu təklifin hələ rəyçi qiymətləndirilməsindən keçməməsi və eksperimental olaraq sınanmaması ilə bağlıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqat klassik mənada eksperimental metoddan istifadə etmir. İnsan iştirakçı, pasiyent faylı analizi, klinik ölçmə, laboratoriya təcrübəsi, randomizə olunmuş tədqiqat, sorğu və ya statistik modelləşdirmə yoxdur. Müəllif işi nəzəri analiz və konseptual çərçivənin hazırlanması kimi strukturlaşdırır. Mətndə etik təsdiqin lazım olmadığı bildirilir; çünki insan iştirakçı, heyvan tədqiqatı və ya ilkin məlumat toplama yoxdur. Məlumat paylaşımı da tətbiq edilə bilən deyil; çünki yeni məlumat yaradılmayıb və ya təhlil edilməyib.

Tədqiqatın bəyan edilən struktur xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

Metodoloji olaraq tədqiqat üç səviyyədə irəliləyir. Birinci səviyyədə NP praktikasının peşəkar kimlik problemi müəyyən edilir. Burada əsas problem diaqnoz və müalicə səlahiyyətindən istifadə edən NP-lərin bu səlahiyyəti tibb bacılığı peşəsi daxilində necə izah etməsidir. İkinci səviyyədə nursopathic medicine anlayışı üçkomponentli inteqrasiya kimi müəyyən edilir: tibb bacılığı, tibb və avtonom praktika. Üçüncü səviyyədə isə bu anlayış beş klinik sahə, beş mühakimə üsulu, SOAP qeydi və nümunə hadisə vasitəsilə klinik istifadəyə endirilir.

Tədqiqatın birinci cədvəli tibb praktikasını müxtəlif peşəkar çərçivələr üzərindən izah edir:

Bu cədvəl tədqiqatın kritik fərqini qurur: Eyni klinik praktika sahəsi müxtəlif peşəkar ənənələr daxilində fərqli şəkildə əsaslandırıla bilər. Müəllif NP-nin diaqnoz və müalicə aparmasını həkimliyin surəti kimi deyil, tibb bacılığından qaynaqlanan ayrıca peşəkar çərçivə daxilində mənalandırır.

Tədqiqatın ikinci cədvəli beş klinik sahəni və beş mühakimə üsulunu verir. Bu struktur mətnin ən tətbiq oluna bilən hissəsidir. Çünki anlayışı abstrakt peşəkar kimlik mübahisəsindən çıxarıb klinik qarşılaşmada verilə biləcək suallara çevirir. Kəskin qayğı “indi nə baş verir?”, xroniki qayğı “pasiyent zaman ərzində necə dəyişib?”, profilaktik qayğı “hansı zərəri proqnozlaşdıra bilərəm?”, fənlərarası qayğı “nə vaxt başqa ixtisas lazımdır?”, ixtisaslaşmış qayğı isə “ixtisas sahəm gördüklərimi necə yenidən çərçivələndirir?” sualları ilə konkretləşdirilir.

Tədqiqatın nümunə hadisəsi metodoloji baxımdan klinik tədqiqat hadisəsi deyil; nəzəri çərçivənin necə işləyəcəyini göstərmək üçün hazırlanmış izahlı vignettadır. Buna görə Ms. Gonzalez nümunəsi real pasiyent məlumatı kimi deyil, konseptual modelin klinik qarşılaşmada necə işləyə biləcəyini göstərən təmsilçi ssenari kimi oxunmalıdır.

Tədqiqatın üçüncü cədvəli NP praktika səlahiyyətinə dair üç tənzimləyici modeli Rawlsçu ədalət baxımından şərh edir. Burada müəllifin məqsədi yeni qanun təklif etmək deyil. Mətn aydın şəkildə nursopathic medicine-in yeni titul, yeni lisenziya kateqoriyası və ya səlahiyyət dairəsinin genişləndirilməsi tələbi olmadığını bildirir. Tənzimləyici nəticə konseptualdır: mövcud NP səlahiyyətinin necə anlaşılması, öyrədilməsi və müdafiə edilməsi barədə dil təqdim etmək.

Bu siyasət qiymətləndirməsində diqqət edilməli məqam tədqiqatın peşəkar üstünlük iddiası qurmamasıdır. Müəllif həkimliklə NP praktikasını rəqib peşələr kimi yerləşdirməkdən çəkinir. Müzakirə pasiyentlərin səhiyyə xidmətinə çıxışı, tənzimləyici modellərin ədaləti, səlahiyyət-məsuliyyət-hesabatlılıq uyğunluğu və NP praktikasının peşəkar aydınlığı üzərində qurulur.

Tədqiqatda riyazi, statistik və ya biofiziki formula yoxdur. Buna görə MathJax uyğun formata çevrilməli tənlik yoxdur. Arqument konseptual cədvəllər, peşəkar rol təhlili, nəzəri mənbələr, etik şərh və klinik vignetta üzərindən irəliləyir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri bunlardır:

• NP praktikasının yalnız tapşırıq siyahısı ilə deyil, klinik mühakimə forması ilə anlaşılmalı olduğunu müdafiə edir.
• Diaqnoz və müalicə səlahiyyətini tibb bacılığı kimliyindən ayırmadan izah etmək üçün ardıcıl nəzəri dil təklif edir.
• SOAP qeydini yalnız sənəd deyil, klinik mühakimənin görünən sübutu kimi şərh edir.
• Imposter sindromu və moral distress kimi problemləri fərdi yetərsizlik əvəzinə struktur-institusional aydınlıq çatışmazlığı ilə əlaqələndirir.
• NP təhsili, preseptorluq, sənədləşdirmə və səhiyyə siyasəti baxımından tətbiq oluna bilən təkliflər təqdim edir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri isə diqqətlə qorunmalıdır:

• Rəyçi qiymətləndirilməsindən keçməyib.
• Eksperimental və ya klinik məlumat yaratmır.
• Nursopathic medicine anlayışının təhsil, klinik performans, pasiyent nəticələri və ya peşəkar rifah üzərində təsiri ölçülməyib.
• Nümunə hadisə təmsilçidir; real klinik tədqiqat məlumatı deyil.
• Tədqiqat böyük ölçüdə müəllifin nəzəri mövqeyinə və əvvəlki öz tədqiqatına əsaslanır; self-citation vəziyyəti mətndə ayrıca bəyan edilib.
• Süni intellekt dəstəyindən istifadə açıqlanıb; müəllif məzmun məsuliyyətini öz üzərinə götürdüyünü bildirsə də, bu hal oxucu tərəfindən mənbə növü və istehsal prosesi baxımından bilinməlidir.

Tədqiqat nə deyir? NP praktikasının diaqnoz, müalicə və avtonom qərarvermə ölçüsünün tibb bacılığı daxilində nəzəri olaraq izah edilə biləcəyini; bunun üçün nursopathic medicine anlayışının beş sahə və beş mühakimə üsulu ilə klinik olaraq istifadə oluna bilən dil təqdim etdiyini deyir.

Tədqiqat nə demir? NP praktikasının hər vəziyyətdə həkimlikdən daha yaxşı olduğunu demir. Yeni lisenziya və ya hüquqi səlahiyyət genişləndirilməsi təklif etmir. Klinik nəticələrin bu çərçivə sayəsində yaxşılaşdığını eksperimental olaraq sübut etmir. Hər ölkənin səhiyyə sistemi üçün birbaşa tətbiq edilə bilən tənzimləmə modeli təqdim etmir. Buna görə tədqiqat qəti sübut deyil; müzakirəyə açılmış nəzəri təklif kimi oxunmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Lazaro Gafas tərəfindən hazırlanmış “Nursopathic Medicine: A Theoretical Framework for Autonomous Nurse Practitioner Practice” başlıqlı tədqiqata əsaslanaraq hazırlanmışdır. Tədqiqat Journal for Nurse Practitioners üçün təqdimat formatında hazırlanmış kimi görünsə də, mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer alır. Buna görə tədqiqat rəyçi qiymətləndirilməsindən keçməmiş preprint/konseptual çərçivə işi kimi qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatın müəllifi Lazaro Gafas, MSN, APRN, FNP-C, PMHNP-BC kimi göstərilib. Tədqiqatda heç bir maliyyə dəstəyinin alınmadığı, pasiyent və ya ictimaiyyət töhfəsinin olmadığı, etik komitə təsdiqinin tətbiq edilə bilən olmadığı və yeni məlumatın yaradılmadığı və ya təhlil edilmədiyi bildirilir. Bundan əlavə, müəllif Claude adlı böyük dil modelindən nəzəri arqumentlərin strukturlaşdırılması, mətnin redaktəsi və bölmələrarası əlaqələndirmə proseslərində köməkçi kimi istifadə etdiyini; klinik ekspertizanın, nəzəri çərçivənin və intellektual məzmunun özünə məxsus olduğunu və bütün məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü bəyan edir.

Bu məzmun tədqiqatda təqdim olunan konseptual çərçivəni Azərbaycan dilli oxucu üçün izah etmək məqsədilə hazırlanmışdır. PDF-də olmayan klinik təsir, pasiyent nəticəsi, müalicə uğuru, təhlükəsizlik zəmanəti, tənzimləyici uğur və ya tətbiq effektivliyi iddiası əlavə edilməyib. Tədqiqat eksperimental araşdırma, klinik tədqiqat, randomizə olunmuş tədqiqat, pasiyent məlumatı analizi və ya sistematik icmal deyil. Buna görə nursopathic medicine anlayışı mövcud mətndə ölçülmüş və sübut edilmiş klinik müdaxilə kimi deyil, tibb bacısı-praktiklərin avtonom diaqnoz və müalicə praktikasını izah etmək üçün təklif olunan nəzəri dil kimi başa düşülməlidir.

Tədqiqat rəyçi qiymətləndirilməsindən keçmədiyi üçün nəticələri və konseptual iddiaları ehtiyatla oxunmalıdır. Xüsusilə peşəkar rol, səhiyyə siyasəti və tənzimləyici struktur kimi sahələrdə tədqiqat mühüm müzakirə mövzuları təqdim etsə də, bu təkliflərin təhsil proqramlarında və ya klinik sistemlərdə tətbiqinin təsirləri ayrıca empirik tədqiqatlarla sınanmalıdır.