Tədqiqat ildırımın yaratdığı keçici ifrat gərginliklərə qarşı istifadə edilən Surge Protective Device (SPD) qurğularının əsas paylayıcı panel daxilində yerləşdirilməsinin mühafizə nəticəsinə təsirini MATLAB əsaslı simulyasiya ilə araşdırır. Əsas panel ekvivalent R–L–C şəbəkəsi, SPD isə metal oksid varistorun (MOV) davranışını təmsil edən qeyri-xətti, gərginlikdən asılı element kimi modelləşdirilib. Mühafizəsiz sistemlə SPD-nin panelin giriş tərəfində, əsas şində və paylayıcı xəttdə yerləşdirilməsi müqayisə edilib. Mənbədə müvafiq pik gərginliklər 6,00 kV, 2,09 kV, 4,47 kV və 4,68 kV göstərilir. Sınaqdan keçirilən variantlar arasında ən aşağı pik gərginlik və ən sabit keçici cavab giriş tərəfində yerləşdirilən SPD ilə əldə edilib. Nəticələr yalnız təqdim edilmiş simulyasiya modelinə aiddir və real obyekt üzrə eksperimental təsdiq təqdim edilmir.

Tədqiqat hansı suala cavab verir?

Əsas məsələ SPD-nin sadəcə mövcudluğu deyil, onun ildırım impulsunun sistemə daxil olduğu nöqtəyə münasibətdə hansı mövqedə yerləşdirilməsinin qalıq gərginliyi daha çox azaltdığıdır. Müəlliflər SPD-nin girişə yaxın yerləşdirilməsinin impuls enerjisini daxili paylayıcı şəbəkəyə yayılmadan əvvəl məhdudlaşdıracağını qiymətləndirirlər.

MATLAB modeli necə qurulub?

Əsas paylayıcı panel şinləri, keçiriciləri və qoşulmuş yükləri təmsil edən ekvivalent R–L–C şəbəkəsi kimi modelləşdirilib. İldırım təsiri sürətli qalxma vaxtına və yüksək pik qiymətə malik standart impuls kimi sistemə daxil edilir. SPD tipik MOV xarakteristikasını təmsil edən qeyri-xətti elementdir və gərginlik sıxma səviyyəsini keçdikdə cərəyanı torpaq istiqamətinə yönəldərək ifrat gərginliyi məhdudlaşdırır.

Məqalə R, L və C qiymətlərini, impulsun dəqiq dalğa parametrlərini, MOV-nin tam V–I xarakteristikasını və torpaqlama impedansını vermir. Buna görə həmin parametrlər əlavə edilməyib və ya təxmin edilməyib.

SPD yerləşdirmə nəticələri

Ən aşağı pik qiymət giriş tərəfində müşahidə olunub. Əsas şində və paylayıcı xətdə yerləşdirmə də mühafizəsiz vəziyyətlə müqayisədə gərginliyi azaldır, lakin mənbənin şərhinə görə impuls enerjisinin bir hissəsi məhdudlaşdırılmadan əvvəl sistemə yayılır.

Tip 1 və Tip 1 + Tip 2 koordinasiyası

Ayrı simulyasiyada tək Tip 1 SPD üçün 6 kV-dan 3,9 kV-a enmə və məqalədə %36 azalma bildirilib. Koordinasiyalı Tip 1 + Tip 2 quruluşunda isə 980 V qalıq gərginlik və %84,8 azalma göstərilir.

Mənbədə daxili hesab uyğunsuzluğu mövcuddur. 6 kV-dan 3,9 kV-a dəyişmə görünən rəqəmlərlə təxminən %35,0, 6 kV-dan 0,98 kV-a dəyişmə isə təxminən %83,7 edir. Buna görə məqalənin öz faizləri saxlanılır, lakin rəqəmlərlə tam uyğun gəlmədiyi qeyd olunur. Bundan başqa tək Tip 1 SPD üçün 3,9 kV nəticəsi ilə giriş tərəfindəki Tip 1 yerləşdirmə üçün 2,09 kV nəticəsinin hansı model parametr fərqindən yarandığı izah edilmir.

Tədqiqat nəyi dəstəkləyir?

Simulyasiyada müqayisə edilmiş mövqelər arasında giriş tərəfində yerləşdirilən Tip 1 SPD ən aşağı pik gərginliyi verir. Bu, SPD mövqeyinin keçici gərginlik nəticəsinə mühüm təsir etdiyini göstərir.

Tədqiqat nəyi sübut etmir?

Nəticələr bütün elektrik qurğuları üçün universal optimal SPD sxemini sübut etmir. Real sahə ölçməsi, laboratoriya impuls sınağı və uzunmüddətli etibarlılıq yoxlaması təqdim olunmayıb. “Optimal” anlayışı yalnız məqalədəki ssenarilər və simulyasiya şərtləri çərçivəsində istifadə edilməlidir.

Azərbaycan şəraitində necə şərh edilməlidir?

Simulyasiyadakı 2,09 kV, 4,47 kV və 4,68 kV qiymətləri Azərbaycandakı konkret obyektə birbaşa köçürülə bilməz. Şəbəkənin topologiyası, torpaqlama sistemi, keçiricilər, ildırım təsiri və seçilən SPD-nin real xarakteristikaları ayrıca qiymətləndirilməlidir. Tədqiqatın əsas tətbiqi mesajı yerləşdirmə nöqtəsinin dizaynın mühüm parametri olmasıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Model və analiz

İldırım impulsu sistemə daxil edilir, əsas paylayıcı panel R–L–C ekvivalent şəbəkəsi ilə təmsil olunur və müxtəlif SPD mövqelərində zaman sahəsində gərginlik cavabı müqayisə edilir. SPD MOV əsaslı qeyri-xətti element kimi modelləşdirilir.

Əsas nəticə

Ən aşağı pik gərginlik 2,09 kV ilə panelin giriş tərəfində əldə edilib. Əsas şində 4,47 kV, paylayıcı xətdə 4,68 kV, mühafizəsiz vəziyyətdə isə 6,00 kV qeydə alınıb. Məqalə test edilmiş variantlar arasında giriş tərəfini ən uyğun mövqe kimi qiymətləndirir.

Metodoloji məhdudiyyətlər

İmpulsun dəqiq dalğa parametrləri, R–L–C qiymətləri, MOV modelinin tam V–I xarakteristikası, torpaqlama impedansı, keçirici parametrləri və həll alqoritminin detalları verilməyib. Nəticələr eksperimental və ya sahə ölçməsi ilə doğrulanmayıb. Buna görə nəticə müqayisəli simulyasiya sübutu səviyyəsində qiymətləndirilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal ad: Optimal Placement Analysis of Surge Protective Devices Against Lightning Impulses at Main Distribution Panels Using MATLAB Simulation

Müəlliflər: Ovie Ariesta; Abdul Multi; Baskoro Abie Pandowo. Məsul müəllif Ovie Ariesta. Eş müəlliflik/eş birinci müəllif bəyanı yoxdur.

Qurum: Institut Sains dan Teknologi Nasional, Jakarta, Indonesia.

Nəşr: International Journal of Advanced Multidisciplinary, 4(4), January–March 2026, 693–700. Nəşr tarixi: 19 fevral 2026.

DOI: 10.38035/ijam.v4i4.1885. PDF başlığında 10.38035/ijam.v4i4 göstərilsə də rəsmi məqalə qeydində tam DOI sonuna .1885 əlavə olunub.

Mənbə növü və ekspert qiymətləndirilməsi: MATLAB əsaslı mühəndislik simulyasiyası üzrə tədqiqat məqaləsidir. Jurnal özünü peer-reviewed elmi jurnal kimi təqdim edir; məqaləyə aid ayrıca rəy hesabatları mənbədə göstərilməyib.

Lisenziya: CC BY 4.0.

Maliyyələşdirmə, məlumatların əlçatanlığı, maraqlar toqquşması və CRediT: İncelənən məqalədə ayrıca bəyan edilməyib.

Elmi məzmun yüklənmiş tədqiqata əsaslanır. Xarici mənbələr yalnız bibliografik kimliyin təsdiqi üçün istifadə olunub. Bu nəticələr simulyasiya nəticələridir və real sahə performansının birbaşa sübutu deyil.