Bu tədqiqat riyaziyyat təhsilində gender araşdırmalarının niyə illərdir oxşar sualları təkrar-təkrar verdiyini araşdırır. Müəlliflər sahədəki təkrarın yalnız akademik səhlənkarlıq və ya metodoloji çatışmazlıqdan qaynaqlanmadığını müdafiə edir. Onlara görə problem daha dərindir: Sahə tənqidi biliyi toplamaqda çətinlik çəkir; hər dövrdə bəzi köhnə sualları yeniymiş kimi yenidən kəşf edir.

Tədqiqatın əsas anlayışı “institusional amneziya”dır. İnstitusional amneziya akademik sahələrin daha əvvəl istehsal edilmiş biliyi sistemli şəkildə unutması və ya həmin biliyi əsas tədqiqat gündəmindən kənarlaşdırmasıdır. Bu unutma passiv çatışmazlıq deyil, bəzən fəal bilik basdırılması formasıdır.

Məqalə həmçinin “siyasi-epistemoloji dövrlər” anlayışını təklif edir. Bu anlayışa görə riyaziyyat təhsilində gender araşdırmaları öz daxili məntiqi ilə xətti şəkildə irəliləmir. Feminist hərəkatlar gücləndikdə sahə daha tənqidi və struktur suallar verir; bu hərəkatlar zəiflədikdə və ya sistem reaksiya verdikdə sahə yenidən daha fərdçi, psixoloji və ölçməyə əsaslanan izahlara qayıdır.

Tədqiqatın ən güclü mesajı budur: Riyaziyyatda gender bərabərsizliyi yalnız qız şagirdlərin özünəinam, narahatlıq və ya motivasiya çatışmazlığı ilə izah edilə bilməz. Daha fundamental sual məktəbin və akademiyanın nəyi “riyaziyyat” sayması, kimin riyazi biliyini görünən etməsi və hansı bilik formalarını kənarda saxlamasıdır.

Problem nədir?

Riyaziyyat təhsilində gender araşdırmaları uzun müddətdir bu suallar ətrafında fırlanır: Qız və oğlan şagirdlərin riyaziyyat nailiyyətləri fərqlidirmi? Riyaziyyat narahatlığı genderə görə dəyişirmi? Qız şagirdlərin riyaziyyat üzrə özünəinamı niyə daha aşağı ola bilər? Ailə, müəllim, dərslik və məktəb mühiti bu fərqlərə necə təsir edir?

Bu suallar vacibdir; lakin tədqiqat sahənin çox vaxt sualı dar çərçivədə qurduğunu müdafiə edir. Araşdırma daim “qız şagirdlər oğlan standartlarına görə nə qədər uğurludur?” deyə soruşursa, riyaziyyatın özünün necə müəyyənləşdirildiyini sorğulamır. Beləliklə kişi norması gizli şəkildə universal standarta çevrilir.

Tədqiqatın tənqid etdiyi əsas problem budur: Sahə qadınları və qız şagirdləri riyaziyyat qarşısında “çatışmayan” mövqedə ölçməyə meyllidir; amma riyazi biliyə kimin çıxış əldə etdiyini, hansı bilik formalarının riyaziyyat sayıldığını və tarixən qadınların riyazi praktikalarının niyə görünməzləşdirildiyini kifayət qədər sorğulamır.

Bu vəziyyət xüsusilə qadınların məktəbdənkənar riyazi praktikaları baxımından vacibdir. Toxuculuq, tikmə, naxış qurma, nisbət, simmetriya, ölçü, məkanın təşkili və əl əməyinə əsaslanan istehsal kimi sahələrdə riyazi düşüncə ola bilər. Lakin bu praktikalar çox vaxt “həqiqi riyaziyyat” kimi tanınmır. Beləliklə problem qız şagirdlərin riyaziyyatı bacarmaması deyil, qadınların etdiyi riyaziyyatın riyaziyyat sayılmaması ola bilər.

Metod nə təklif edir?

Tədqiqat tarixi-sənədli araşdırma metodundan istifadə edir. Müəlliflər 1970–2026 dövründə riyaziyyat və gender mövzusunda aparılmış araşdırmaları nəzərdən keçirirlər. Web of Science, Scopus, ERIC və SciELO kimi akademik verilənlər bazalarında “mathematics AND gender” axtarış tərifi ilə irəliləyirlər. Son korpus tematik, coğrafi və metodoloji təmsil gücü nəzərə alınaraq seçilmiş 90 tədqiqatdan ibarətdir.

Bu seçim yalnız texniki deyil. Müəlliflər xüsusilə “STEM və gender” kimi daha geniş axtarış əvəzinə riyaziyyat təhsilinə fokuslanırlar. Çünki riyaziyyat STEM daxilində itib getdikdə riyaziyyat təhsilinə xas problemlər görünməz ola bilər.

Tədqiqatın metodu ikiqat qatlıdır. Birinci qatda sahənin tarixi inkişafı araşdırılır: 1970-ci illər, 1980-ci illər, 1990-cı illər, 2000–2010 dövrü və 2010–2026 arası ayrıca nəzərdən keçirilir. İkinci qatda isə bu dövrlərdə hansı konseptual çərçivələrin, hansı metodologiyaların və hansı görünməz fərziyyələrin dominant olduğu müzakirə edilir.

Müəlliflər bu oxunuşu Nancy Tuana-nın “cəhalət epistemologiyaları” yanaşması ilə əlaqələndirirlər. Cəhalət burada yalnız bilik çatışmazlığı deyil. Bəzi hallarda nəyi bilmədiyimizi bilmirik; bəzi hallarda bilmədiyimizi bilir, amma əhəmiyyət vermirik; bəzi hallarda müəyyən biliklərin başqaları tərəfindən bilinməsi istənilmir; bəzi hallarda isə bilmək məcburiyyətində qalmamaq üçün bilməməyi seçirik.

Bu çərçivə ilə tədqiqat riyaziyyat təhsilində gender araşdırmalarının yalnız nə istehsal etdiyini deyil, nəyi niyə istehsal etmədiyini də sorğulayır.

Formullar nəyi izah edir?

Bu tədqiqat riyazi formul ehtiva etmir. Məqalənin töhfəsi ədədi model deyil; tarixi, siyasi və epistemoloji izah çərçivəsidir. Lakin tədqiqatın əsas məntiqi konseptual MathJax sxemləri ilə sadə şəkildə göstərilə bilər.

Tədqiqatın əsas iddiası belə ümumiləşdirilə bilər:

Bu ifadə sahənin hər yeni dövrdə əvvəlki biliyin üzərinə sistemli şəkildə əlavə etməklə irəliləmədiyini göstərir. Bəzi tənqidi qazanclar sonrakı dövrlərdə unudula, basdırıla və ya yenidən kəşf edilə bilər.

Siyasi-epistemoloji dövr belə göstərilə bilər:

Bu sxem tədqiqatın əsas dövr ideyasını izah edir. Sahə feminist siyasi hərəkatların təsiri ilə daha struktur suallar verə bilər; lakin sistemin reaksiyası və akademik qurumların yenilik/güncəllik obsesiyası daha əvvəl yaranmış tənqidi biliyi görünməz edə bilər.

Tədqiqatın tənqid etdiyi fərdçi izah sxemi belə yazıla bilər:

Müəlliflər bu dəyişənlərin tamamilə əhəmiyyətsiz olduğunu demirlər. Lakin problem yalnız bu dəyişənlərə endirilərsə, kurikulum, dərslik, sinif mədəniyyəti, sosial təmsil, əmək bölgüsü, qadın əməyi və riyazi biliyin tanınma forması görünməz qalır.

Tədqiqatın təklif etdiyi daha geniş oxunuş belə ümumiləşdirilə bilər:

Bu sxem riyaziyyatda gender bərabərsizliyinin yalnız şagirdin daxili xüsusiyyəti kimi deyil, tarixi və institusional struktur kimi düşünülməli olduğunu göstərir.

Qrafik, cədvəl və sxemlərin əsas mesajı

Tədqiqatda klassik kəmiyyət qrafiklərindən daha çox tarixi dövrləşdirmə, konseptual çərçivələr və metodoloji meyllər ön plana çıxır. Əsas mesaj sahənin zamanla genişlənmə və daralma dövrləri yaşamasıdır. Bu dövrlər yalnız akademik kəşflərlə deyil, feminist hərəkatların yüksəlişi və sistemin verdiyi siyasi reaksiyalarla əlaqələndirilir.

İlk əsas mesaj sahənin 1970-ci illərdə Elizabeth Fennema-nın işləri ilə institusionallaşmağa başlamasıdır. Həmin dövrdə sual “riyaziyyat təhsilində cinsiyyətçilik varmı?” formasında ortaya çıxır. Bu sual dövrün qadın hərəkatları, qadınların universitetə kütləvi daxil olması və təhsildə bərabərlik müzakirələri ilə sıx bağlıdır.

İkinci əsas mesaj 1980-ci illərdə görünürlüğün artması, lakin sahənin hələ də əsasən performans, münasibət, narahatlıq və özünəinam kimi ölçülə bilən fərdi dəyişənlər ətrafında irəliləməsidir. Bu dövr fərqlərin bioloji deyil, sosial və təhsil şərtləri ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərən mühüm tədqiqatlar yaradıb.

Üçüncü əsas mesaj 1990-cı illərdə feminist perspektivlərin riyaziyyat təhsili sahəsinə tam nüfuz edə bilməməsidir. Sahə bir tərəfdən gender fərqlərini daha yaxşı tanımağa başlayır; digər tərəfdən tənqidi feminist nəzəriyyələri məhdud şəkildə daxil edir.

Dördüncü əsas mesaj 2000-ci və 2010-cu illərdə sosial-mədəni və kəsişməli yanaşmaların əhəmiyyət qazanmasıdır. Kəsişməlilik genderin sinif, irq, etnik mənsubiyyət, dil, coğrafiya və yerli kontekst kimi amillərlə birlikdə işlədiyini göstərir. Lakin tədqiqat bu anlayışın bəzən siyasi köklərindən ayrılaraq yalnız yeni ölçmə dəyişəninə çevrildiyini müdafiə edir.

Beşinci əsas mesaj etnomatematika yanaşmasının əhəmiyyətidir. Etnomatematika fərqli mədəniyyətlərin və icmaların riyazi praktikalarını araşdıran yanaşmadır. Bu xətt qadınların toxuculuq, tikmə, naxış və gündəlik istehsal praktikalarında riyazi bilik olduğunu göstərir. Lakin tədqiqat bu istiqamətin əsas axında kifayət qədər inkişaf etdirilmədiyini bildirir.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu tədqiqat laboratoriya və ya sahə təcrübəsi aparmayıb. İnsan iştirakçılardan yeni məlumat toplanmayıb, sorğu keçirilməyib və eksperimental müdaxilə tətbiq edilməyib. Tədqiqat daha əvvəl nəşr edilmiş işlərin tarixi-sənədli və tənqidi analizinə əsaslanır.

Araşdırmada 1970–2026 dövründəki tədqiqatlar mərhələlərə bölünərək qiymətləndirilib. Bu dövrlərdə hansı sualların verildiyi, hansı metodların dominant olduğu, hansı nəzəri çərçivələrin istifadə edildiyi və hansı mövzuların kənarda saxlandığı təhlil olunub.

Metodun mühüm tərəfi yalnız “hansı tədqiqatlar var?” sualını verməməsidir. Tədqiqat eyni zamanda “hansı tədqiqatlar niyə yoxdur?”, “hansı bilik niyə əsas axına daxil olmayıb?”, “hansı bilik formaları niyə riyaziyyat sayılmayıb?” kimi daha tənqidi suallar verir.

Buna görə tədqiqat klassik sistematik icmal kimi bütün sahəni kəmiyyətlə saymaq iddiasında deyil. Tematik, coğrafi və metodoloji müxtəlifliyi nəzərə alan 90 tədqiqat üzərindən sahənin tarixi meylləri və kor nöqtələri müzakirə olunur.

Nəticələr nə göstərir?

Tədqiqatın əsas nəticəsi riyaziyyat təhsilində gender araşdırmalarının mühüm bilik bazası yaratmasına baxmayaraq tənqidi biliyi toplamaqda çətinlik çəkməsidir. Sahə tez-tez eyni problemləri yeniymiş kimi yenidən kəşf edir. Bu vəziyyət müəlliflərin “institusional amneziya” adlandırdığı mexanizmlə izah olunur.

İkinci nəticə sahədə psixoloji-koqnitiv çərçivənin dominant olmasıdır. Riyaziyyat narahatlığı, özünəinam, motivasiya, nailiyyət balı və özünüsəmərəlilik kimi dəyişənlər çox tez-tez ölçülür. Bu dəyişənlər dəyərli olsa da, bərabərsizliyi yalnız fərdin daxilində axtarmaq riski yaradır. Beləliklə kurikulum, məktəb mədəniyyəti, sosial təmsil və riyazi biliyin tanınma forması daha az araşdırılır.

Üçüncü nəticə kəmiyyət metodlarının üstünlüyüdür. PISA, TIMSS və milli imtahan məlumatları kimi genişmiqyaslı ölçmələr sahənin əsasını təşkil edir. Bu məlumatlar fərqlərin harada yarandığını göstərə bilər; lakin fərqlərin niyə istehsal olunduğunu və hansı güc münasibətləri ilə davam etdiyini izah etməkdə məhdud qala bilər.

Dördüncü nəticə gender ikiliyinin bir çox tədqiqatda sorğulanmadan qəbul edilməsidir. Çoxsaylı tədqiqat cinsiyyəti qadın/kişi və ya qız/oğlan şəklində təbii və sabit kateqoriya kimi qəbul edir. Halbuki tədqiqat bu ikiliyin özünün də təhsil və araşdırma vasitəsilə yenidən istehsal olunduğunu müdafiə edir.

Beşinci nəticə məktəbdənkənar qadın riyaziyyatının böyük ölçüdə görünməz qalmasıdır. Qadınların əmək, sənətkarlıq, tekstil, evdaxili təşkil və gündəlik istehsal praktikalarında istifadə etdiyi riyazi bilik əsas riyaziyyat təhsili araşdırmalarında kifayət qədər tanınmayıb.

Bu niyə vacibdir?

Bu tədqiqat riyaziyyatda gender bərabərsizliyini yalnız nailiyyət fərqi kimi görməməli olduğumuzu xatırladır. Sual yalnız “qız şagirdlər oğlanlar qədər uğurludurmu?” olarsa, riyaziyyatın necə müəyyənləşdirildiyi və kimin biliyinin riyaziyyat sayıldığı sorğulanmır.

Bu baxış təhsil siyasəti baxımından vacibdir. Problem özünəinam çatışmazlığı və ya riyaziyyat narahatlığı kimi qurulursa, həll fərdi dəstək proqramları, mentorluq və ya motivasiya işləri ilə məhdudlaşa bilər. Bunlar faydalı ola bilər; amma kurikulum, dərslik, sinif mədəniyyəti, müəllim gözləntiləri və biliyin tanınma rejimi dəyişmədikcə struktur problemlər davam edir.

Tədqiqat həmçinin qadınların riyazi istehsalını məktəbdənkənar sahələrdə axtarmağın əhəmiyyətini göstərir. Toxuculuq, tikmə, naxış, ölçü, nisbət, simmetriya və sənətkarlıq praktikaları riyazi bilik ehtiva edə bilər. Bu bilik tanınmadıqda şagirdlər riyaziyyatı yalnız abstrakt, məktəb mərkəzli və tarixən kişiləşdirilmiş sahə kimi görməyə davam edə bilər.

Verianla oxucusu üçün ən mühüm nəticə budur: Riyaziyyat təhsili yalnız rəqəm, formul və imtahan uğuru deyil. Eyni zamanda hansı biliyin dəyərli sayılması, kimin zəkasının görünən olması və təhsil qurumlarının nəyi unutmağı seçməsi ilə bağlıdır.

Diqqət edilməli məqamlar

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti tam kəmiyyət sistematik icmal iddiası daşımamasıdır. 90 tədqiqat seçilib və tənqidi şəkildə oxunub; lakin bu seçim bütün ədəbiyyatın statistik təmsili kimi şərh edilməməlidir.

İkinci diqqət nöqtəsi tədqiqatın güclü nəzəri-siyasi mövqeyə sahib olmasıdır. Bu, tədqiqatı dəyərli edə bilər; amma oxucu nəticələri həmin tənqidi çərçivə daxilində qiymətləndirməlidir.

Üçüncü diqqət nöqtəsi “qadınların riyazi praktikaları” ifadəsinin romantikləşdirilməməsidir. Toxuculuq və ya tikmədə riyazi bilik olması qadınların yalnız bu sahələrlə eyniləşdirilməsi demək deyil. Məqsəd qadınları ənənəvi rollara həbs etmək deyil, tarixən dəyərsizləşdirilmiş bilik formalarını görünən etməkdir.

Dördüncü diqqət nöqtəsi bioloji izahların ehtiyatla nəzərdən keçirilməsidir. Tədqiqat riyaziyyatdakı fərqlərin biologiya ilə izah edilməsinə tənqidi yanaşır. Lakin bu müzakirə ideoloji şüarlarla deyil, tarixi çıxış, təhsil şəraiti, təmsil, kurikulum və ölçmə formaları ilə birlikdə oxunmalıdır.

Beşinci diqqət nöqtəsi gender kateqoriyasının mürəkkəbliyidir. Tədqiqat sahənin çox vaxt qadın/kişi ikiliyini fərziyyə kimi qəbul etməsini tənqid edir. Buna görə gələcək tədqiqatlarda cinsiyyət, gender, identiklik, sinif, etnik mənsubiyyət, yerli kontekst və mədəni mühit daha diqqətlə müəyyənləşdirilməlidir.

Nəticə

Bu tədqiqat riyaziyyat təhsilində gender araşdırmalarının niyə eyni suallara dönə-dönə qayıtdığını anlamaq üçün güclü tənqidi çərçivə təqdim edir. Müəlliflərin əsas iddiası sahədə sadə bilik çatışmazlığı deyil, institusional amneziya və siyasi-epistemoloji dövrlərin mövcud olmasıdır.

Sahə feminist hərəkatların yüksəldiyi dövrlərdə daha tənqidi və struktur suallar verə bilər. Lakin bu bilik bazası hər zaman qalıcı olmur. Akademik qurumlar, jurnallar, kurikulumlar və tədqiqat ənənələri bəzi bilikləri görünən edərkən bəzilərini unutdura bilər.

Məqalənin ən diqqətçəkən təklifi sualı dəyişdirməkdir. Sual yalnız “qadınlar riyaziyyatda nə qədər uğurludur?” olmamalıdır. Daha dərin sual budur: Qadınlar hansı riyazi bilikləri istehsal edir, bu bilikləri harada istifadə edir və təhsil sistemi niyə bu bilikləri riyaziyyat kimi tanımır?

Bu dəyişiklik riyaziyyat təhsilində bərabərliyi yalnız performans fərqlərini bağlamaq məsələsi olmaqdan çıxarır. Bərabərlik eyni zamanda riyaziyyatın sərhədlərini, biliyin tanınma formalarını və təhsil qurumlarının yaddaşını yenidən düşünməyi tələb edir.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Pamela Valencia Quezada və Elizabeth Hernández Arredondo tərəfindən hazırlanmış “Institutional Amnesia and Political-Epistemological Cycles in Research on Gender and Mathematics Education: A Historical-Critical Review” adlı tədqiqat əsasında hazırlanıb. Tədqiqat 1970–2026 dövründə riyaziyyat təhsili və gender araşdırmalarını tarixi-tənqidi şəkildə nəzərdən keçirir.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun sadələşdirilib və orijinal Azərbaycan dilində redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Məqalədəki anlayışlar, tarixi dövrlər, metodoloji nəticələr və tənqidi çıxarışlar sadələşdirilərək təqdim olunub. Məzmun təhsil siyasəti və ya qurum idarəçiliyi üçün birbaşa tövsiyə deyil; akademik tədqiqatın anlaşılan Azərbaycan dilində şərhidir.