Bu tədqiqat Çində 2005-ci il Şirkətlər Qanunu ilə açıq şəkildə gündəmə gələn şirkət pərdəsinin qaldırılması doktrinasının tətbiqi zamanı yarana biləcək əsas hüquqi və prosessual problemləri araşdıran 2006-cı il tarixli hüquqi şərhdir. Şirkət pərdəsinin qaldırılması, şirkət iştirakçısının borclardan yayınmaq məqsədilə şirkətin ayrıca hüquqi şəxs statusundan və məhdud məsuliyyətin təmin etdiyi müdafiədən sui-istifadə etdiyi müstəsna hallarda, konkret mübahisə baxımından şirkətlə iştirakçı arasındakı hüquqi ayrılığın nəzərə alınmamasını ifadə edən şirkətlər hüququ mexanizmidir. Junhai Liu-nun əsas yanaşması iki istiqamətlidir: şirkətin hüquqi şəxs statusu və iştirakçıların məhdud məsuliyyəti investisiya və şirkətlər hüququnun əsas qaydası kimi qorunmalıdır; lakin şirkət formasından vicdansız şəkildə istifadə edilən müstəsna hallarda kreditoru qorumaq üçün məhkəmə şirkət pərdəsini qaldıra bilməlidir.

Müəllif doktrinanın nəzəri baxımdan yalnız tək iştirakçılı şirkətlərlə məhdudlaşmadığını; zəruri sui-istifadə şərtləri yarandıqda kapital şirkətlərinə və hətta açıq səhmdar şirkətlərə də tətbiq oluna biləcəyini müdafiə edir. Bununla yanaşı, doktrinanın geniş yayılmış və ya adi məsuliyyət vasitəsinə çevrilməsinə qarşı çıxır. Mənbəyə görə məhdud məsuliyyət qayda, şirkət pərdəsinin qaldırılması isə istisna olmalıdır.

Məqalə həmçinin xüsusi prosessual yanaşma təklif edir: şirkət pərdəsinin qaldırılması icra mərhələsində sadə məhkəmə əmri ilə deyil, tərəflərin prosessual hüquqlarının qorunduğu adi məhkəmə icraatı vasitəsilə və qətnamə ilə həll edilməlidir. Bununla belə, əmlakın kreditordan yayındırılması və ya gizlədilməsi riski olduqda iddia qaldırılmazdan əvvəl təminat tədbirlərinə icazə verilməli olduğu müdafiə olunur. Son bölmədə isə iştirakçının şəxsi borcundan yayınmaq məqsədilə əmlakını nəzarət etdiyi şirkətə əvəzsiz ötürməsi halında şirkət pərdəsinin əks istiqamətdə qaldırılması yanaşmasından istifadə oluna biləcəyi irəli sürülür.

Tarixi çərçivə: Bu təhlil 2005-ci il Şirkətlər Qanununun qüvvəyə minməsindən dərhal sonrakı, 2006-cı ilin aprel ayındakı hüquqi mühiti əks etdirir. Mənbənin ingiliscə versiyasında sonrakı məhkəmə şərhlərinin, məhkəmə təcrübəsinin və Çin Şirkətlər Qanununa dair islahatların mətnə geriyə dönük şəkildə əlavə edilmədiyi xüsusi vurğulanır. Buna görə aşağıdakı məzmun müasir Çin hüququnun bütününü izah edən bələdçi deyil, 2006-cı il tarixli hüquqi arqumentin öyrədici təhlilidir.

Şirkət pərdəsinin qaldırılması doktrinası nədir?

Şirkət pərdəsinin qaldırılması doktrinası, iştirakçının borclardan və ya məsuliyyətdən yayınmaq üçün şirkətin hüquqi şəxs statusundan sui-istifadə etdiyi müstəsna mübahisədə, şirkətin ayrıca hüquqi şəxs statusunun və iştirakçının məhdud məsuliyyətinin normal halda təmin etdiyi hüquqi ayrılığın nəzərə alınmamasına imkan verən şirkətlər hüququ mexanizmidir. Junhai Liu-nun 2006-cı il yanaşmasında bu mexanizm şirkətin hüquqi şəxs statusunun ümumən aradan qaldırılması deyil, konkret hadisə baxımından sui-istifadənin nəticələrini düzəltməyə yönəlmiş müstəsna müdaxilədir.

Məhdud məsuliyyət və pərdənin qaldırılması nə üçün birlikdə nəzərdən keçirilir?

Şirkətin müstəqil hüquqi şəxs statusu normal şəraitdə şirkət borclarının iştirakçıların şəxsi borcuna çevrilməsinin qarşısını alır. Məhdud məsuliyyət iştirakçının iqtisadi riskini investisiyasının və ya qanuni məsuliyyət dairəsinin hüdudlarında saxlayaraq investisiya qoymaq istəyini dəstəkləyən əsas şirkətlər hüququ institutlarından biridir.

Şirkət pərdəsinin qaldırılması isə bu müdafiədən sui-istifadəyə qarşı düzəldici mexanizmdir. Buna görə iki institut ilk baxışda bir-birinə zidd görünsə də, müəllif onları müasir şirkət sisteminin bir-birini tamamlayan hissələri hesab edir:

Doktrina hansı şirkətlərə tətbiq edilə bilər?

Müəllifin nəzəri mövqeyinə görə şirkətin hüquqi şəxs statusundan sui-istifadə yalnız müəyyən şirkət növündə yarana biləcək problem deyil. Buna görə zəruri şərtlər yarandıqda doktrina müxtəlif şirkət növlərinə tətbiq edilə bilməlidir.

Məqalədə xüsusilə üç kateqoriya üzərində dayanılır:

• Tək iştirakçılı şirkətlər: Müəllif 2005-ci il Şirkətlər Qanununun 64-cü maddəsindəki sübutetmə yanaşmasına görə bu şirkətlərin təcrübədə digər şirkət növlərindən daha tez-tez pərdənin qaldırılması mübahisələrinin predmeti ola biləcəyini proqnozlaşdırır.
• Companies limited by shares: Səhmdarın borclardan yayınmaq üçün şirkətin hüquqi şəxs statusundan sui-istifadə etməsi halında kreditorun pərdənin qaldırılmasını tələb edə biləcəyi müdafiə olunur.
• Açıq səhmdar şirkətlər: Açıq səhmdar şirkətin hüquqi şəxs statusundan pis niyyətli iştirakçı tərəfindən şirkətin müstəqilliyini faktiki olaraq itirməsinə səbəb olacaq şəkildə istifadə edilibsə və zəruri şərtlər yaranıbsa, doktrinanın nəzəri olaraq burada da tətbiq edilə biləcəyi irəli sürülür.

Müəllifin açıq səhmdar şirkətlərə münasibətdə yanaşması xüsusilə ehtiyatlıdır: müdaxilə həm qətiyyətli, həm də təmkinli olmalıdır. Bunun səbəbi pərdənin qaldırılmasının yalnız kreditorla sui-istifadə edən iştirakçı arasındakı münasibətə deyil, daha geniş investor və bazar strukturuna təsir göstərə bilməsidir.

Şirkət pərdəsinin qaldırılması nə üçün istisna olmalıdır?

Junhai Liu-ya görə məhdud məsuliyyətin sistematik şəkildə aşılması iştirakçıların investisiya qoymaq istəyini zəiflədə biləcəyi üçün məhkəmələr, bir qayda olaraq, şirkətin ayrıca hüquqi şəxs statusuna hörmət etməli və pərdənin qaldırılması doktrinasını yalnız zəruri şərtlərin ciddi şəkildə yerinə yetirildiyi müstəsna hallarda tətbiq etməlidirlər. Doktrinanın məqsədi məhdud məsuliyyət sistemini aradan qaldırmaq deyil, bu sistemdən sui-istifadənin qarşısını almaqdır.

Bu yanaşma tarazlıq problemi yaradır. Həddindən artıq dar tətbiq iştirakçıların şirkət formasından əmlakı kreditorlardan yayındırmaq üçün istifadə etməsinə imkan verə bilər. Həddindən artıq geniş tətbiq isə şirkətin müstəqilliyinə və məhdud məsuliyyətin iqtisadi funksiyasına zərər verə bilər.

Mənbənin normativ nəticəsi aydındır: məhkəmə ilk növbədə şirkətin hüquqi şəxs statusunu və məhdud məsuliyyəti qorumalı, pərdənin qaldırılmasından yalnız sui-istifadə şərtləri həqiqətən yarandıqda müstəsna düzəldici vasitə kimi istifadə etməlidir.

Tək iştirakçılı şirkətlərdə sübutetmə problemi

Mənbədə 2005-ci il Şirkətlər Qanununun tək iştirakçılı şirkətlər üçün xüsusi sübutetmə yanaşması müəyyən etdiyi bildirilir. Müəllif bu tənzimləmənin kreditorun sübutetmə yükünü xeyli yüngülləşdirməsi səbəbindən gələcəkdə tək iştirakçılı şirkətlərin pərdənin qaldırılması təcrübəsində daha tez-tez gündəmə gələcəyini proqnozlaşdırmışdır.

Bu cümlə müəllifin gələcəyə dair 2006-cı il tarixli proqnozudur. Yüklənmiş mənbə sonrakı illərdə faktiki olaraq neçə işin tək iştirakçılı şirkətlərlə bağlı olduğuna dair empirik məlumat vermir.

Pərdənin qaldırılması hüquqi şəxs statusunun tamamilə aradan qaldırılması deməkdirmi?

Mənbənin yanaşması belə deyil. Doktrina şirkətin bütün hüquqi mövcudluğunun ümumi və daimi şəkildə silinməsi kimi nəzərdən keçirilmir. Söhbət konkret sui-istifadə və konkret tələb münasibəti baxımından məhdud məsuliyyət pərdəsinin aşılmasından gedir. Buna görə “şirkətin hüquqi şəxs statusunun nəzərə alınmaması” ifadəsi kontekstdən çıxarılaraq şirkətin hər bir hüquqi münasibətdə hüquqi şəxs statusunu itirməsi kimi başa düşülməməlidir.

Kreditorun müdafiəsi ilə investisiyanın təşviqi arasındakı tarazlıq

Məqalənin əsas nəzəri xəttini bu tarazlıq təşkil edir. Məhdud məsuliyyət investora müəyyən risk həddi təqdim edir. Lakin iştirakçı bu müdafiədən şirkəti öz şəxsi borclarından və ya öhdəliklərindən yayınmaq vasitəsinə çevirəcək şəkildə istifadə edirsə, eyni hüquq sistemi kreditora düzəldici müdafiə təmin etməlidir.

Buna görə müəllif pərdənin qaldırılmasını şirkətlər hüququna zidd mexanizm kimi deyil, məhdud məsuliyyətdən vicdanlı istifadəni qoruyan tamamlayıcı istisna kimi mövqeləndirir.

Tədqiqatın metodu və nəticələri

Tədqiqatın metodu

Bu mənbə kəmiyyət və ya empirik hüquq tədqiqatı deyil. Müəllif 2005-ci il Şirkətlər Qanununun yenicə qüvvəyə mindiyi dövrdə doktrinanın mümkün tətbiq problemlərini normativ hüquqi təhlil yolu ilə müzakirə edir və məhkəmələrin izləməli olduğunu düşündüyü bəzi prosessual həllər təklif edir.

Mətndə beş əsas sual nəzərdən keçirilir:

1. Hansı şirkət növlərinin pərdəsi qaldırıla bilər?
2. Pərdənin qaldırılması adi hal, yoxsa istisna olmalıdır?
3. Bu işlərə hansı prosessual çərçivədə baxılmalıdır?
4. Məhkəmə icra mərhələsində əmrlə pərdəni qaldıra bilərmi?
5. İştirakçının şəxsi kreditoru pərdənin əks istiqamətdə qaldırılmasını tələb edə bilərmi?

Müəllifin təklif etdiyi xüsusi məhkəmə icraatı strukturu

Mənbə şirkət pərdəsinin qaldırılması işlərinə adi mülki prosessual təminatlar çərçivəsində baxılmasını müdafiə edir. Müəllif həmçinin qərarların daha ardıcıl olması məqsədilə xüsusi məhkəmə aidiyyəti modeli təklif edir.

Müəllifin Supreme People's Court və ya əyalət yüksək məhkəməsi səviyyəsində nəzərdə tutduğu filing mexanizmi mətndə mövcud məcburi hüquq qaydası kimi deyil, gələcəyə yönəlmiş təklif kimi ifadə olunur.

İddia müddətinə dair təklif

Müəllif kreditorun şirkət pərdəsinin qaldırılması tələbi üçün müstəqil və qeyri-məhdud müddətin olmamalı olduğunu; bu tələbin şirkətə qarşı əsas tələbə tətbiq edilən iddia müddəti ilə əlaqəli olmalı olduğunu müdafiə edir.

Bunun hüquqi məntiqi ondan ibarətdir ki, pərdənin qaldırılması tələbi öz-özlüyündə müstəqil iqtisadi tələb yaratmaqdan çox, sui-istifadə səbəbindən mövcud şirkət borcunun iştirakçıya yönəldilməsinə dair tamamlayıcı mexanizmdir.

Məhkəmə şirkət pərdəsini icra mərhələsində sadə əmrlə qaldırmalıdırmı?

Junhai Liu-nun cavabı mənfidir. Müəllif məhdud məsuliyyət müdafiəsi mübahisələndirilən iştirakçının müdafiə və prosessual hüquqlarını qorumaq üçün pərdənin qaldırılması tələbinə adi məhkəmə icraatı çərçivəsində baxılmalı və onun qətnamə ilə həll edilməli olduğunu müdafiə edir; icra mərhələsində yalnız əmr və ya prosessual qərarla iştirakçının məsuliyyətinin genişləndirilməsini münasib hesab etmir.

Nə üçün adi məhkəmə icraatı?

Pərdənin qaldırılması haqqında qərar normal şəraitdə şirkət borcuna görə şəxsən məsuliyyət daşımayan iştirakçının əmlakına birbaşa təsir göstərə bilər. Buna görə müəllif iştirakçının iddialarla tanış olması, sübutlara etiraz etməsi, öz sübutlarını təqdim etməsi və qərarın məhkəmə qaydasında yoxlanıla bilməsi üçün tam məhkəmə icraatı təminatlarının zəruri olduğunu düşünür.

Bu yanaşmada kreditorun maddi-hüquqi müdafiəsi ilə prosessual ədalət bir-birindən ayrılmazdır. Kreditoru qorumaq məqsədi iştirakçının müdafiə hüquqlarının aradan qaldırılmasına əsas verən səbəbə çevrilməməlidir.

İddia qaldırılmazdan əvvəl əmlakın qorunması

Bununla yanaşı, müəllif adi məhkəmə icraatının vaxt aparmasının pis niyyətli iştirakçıya əmlakını ötürmək və ya gizlətmək imkanı yarada biləcəyini qəbul edir. Buna görə kreditorun uyğun şərtlərdə iddia qaldırılmazdan əvvəl təminat tədbirləri tələb edə bilməsini dəstəkləyir.

Beləliklə, məqalə iki fərqli hüquqi ehtiyacı birlikdə qarşılamağa çalışır:

• Mahiyyət üzrə məsuliyyət baxımından tam məhkəmə icraatı və qətnamə.
• Əmlakın kreditordan yayındırılması riski baxımından sürətli müvəqqəti müdafiə.

Bu fərqləndirmə əmlakın müvəqqəti qorunmasının məsuliyyət haqqında yekun qərarla eyni olmadığını aydın saxlayır.

Şirkət pərdəsinin əks istiqamətdə qaldırılması nədir?

Şirkət pərdəsinin əks istiqamətdə qaldırılması adi pərdə qaldırmanın istiqamətini tərsinə çevirən yanaşmadır: şirkət borcu səbəbindən iştirakçının əmlakına çatmaq əvəzinə, iştirakçı öz şəxsi borcundan yayınmaq məqsədilə əmlakını nəzarət etdiyi şirkətə əvəzsiz ötürdükdə, müəyyən şərtlər daxilində şirkət əmlakının iştirakçının kreditoru qarşısında məsuliyyət dairəsinə daxil edilməsini ifadə edir. Junhai Liu 2005-ci il Şirkətlər Qanununun bu məsələdə aydın olmadığını bildirərək müəyyən sui-istifadə hallarında belə yanaşmanın tanınmasını müdafiə edir.

Adi və əks istiqamətdə pərdə qaldırma arasındakı istiqamət fərqi

Müəllifin pərdənin əks istiqamətdə qaldırılması üçün göstərdiyi şərt

Məqalədəki nümunədə iştirakçı öhdəlikdən və ya hüquqi məsuliyyətdən yayınmaq məqsədilə öz əmlakını nəzarət etdiyi şirkətə əvəzsiz şəkildə ötürür. Müəllif belə halda şirkətin iştirakçının şəxsi kreditoru qarşısında tam və qeyri-məhdud məsuliyyət daşımasını deyil, əvəzsiz aldığı əmlakın dəyəri həddində məsuliyyət daşıya bilməsini təklif edir.

Bu məhdudiyyət vacibdir. Mənbədəki təklif şirkətin bütün borcları öz üzərinə götürməsini deyil, sui-istifadə yolu ilə şirkətə ötürülən dəyərin kreditordan yayındırılmasının qarşısını almağı hədəfləyir.

“Arıq ata – kök oğul” bənzətməsinin hüquqi mənası

Mənbə pərdənin əks istiqamətdə qaldırılmasını izah etmək üçün 2006-cı il tarixli orijinal mətndə bənzətmədən istifadə edir: şəxsi əmlakını şirkətə ötürən iştirakçı iqtisadi baxımdan “arıq”, şirkət isə ötürülən əmlak səbəbindən “kök” olur. Verianla baxımından mühüm olan bənzətmənin özü deyil, göstərdiyi hüquqi münasibətdir: borclu iştirakçının şəxsi əmlakı zahirən yoxa çıxarkən dəyər onun nəzarət etdiyi şirkətdə saxlanılır.

Bu ifadə mənbənin tarixi pedaqoji izahına aiddir; müasir hüquqi test və ya müstəqil meyar kimi istifadə edilməməlidir.

Tədqiqatın əsas təklifləri

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi şərhlər

Tədqiqatın tarixi və metodoloji məhdudiyyətləri

Məqalə 2006-cı ilin aprelində, 2005-ci il Şirkətlər Qanununun yenicə qüvvəyə mindiyi dövrdə yazılmışdır. Buna görə müəllifin bəzi ifadələri gələcək məhkəmə təcrübəsinə dair proqnoz və ya islahat təklifidir. Tədqiqat sonrakı məhkəmə qərarlarını, məhkəmə şərhlərini və ya şirkətlər hüququ islahatlarını araşdırmır.

Mənbədə hadisələr üzrə seçmə, məhkəmə qərarları məlumat dəsti, işlərin sayı, statistik təhlil və ya müqayisəli empirik nəticələr yoxdur. “Gələcəkdə pərdənin qaldırılması hallarının ən çox tək iştirakçılı şirkətlərlə bağlı olacağı” kimi ifadələr empirik nəticə deyil, 2006-cı il tarixli hüquqi proqnozdur.

Buna görə mənbədən müasir Çin şirkətlər hüququnda şirkət pərdəsinin bu gün hansı şərtlərlə qaldırıldığını təkbaşına müəyyən etmək üçün istifadə edilməməlidir. Mənbənin elmi dəyəri doktrinanın Çin şirkətlər hüququnda ilk dəfə yer tutduğu dövrdə yaranan əsas nəzəri və prosessual problemləri aydın göstərməsidir.

Mənbə və metod haqqında qeyd

İngiliscə versiyanın başlığı: Practical Challenges in Applying the Corporate Veil-Piercing Doctrine

Orijinal çincə başlıq: 揭开公司面纱制度的实践难点

Müəllif: Junhai Liu.

Yüklənmiş ingiliscə versiyada göstərilən hazırkı institusional mənsubiyyət: Professor of Law, Renmin University of China Law School.

Orijinal 2006-cı il nəşrindəki institusional mənsubiyyət: Research Fellow, Institute of Law, Chinese Academy of Social Sciences.

Orijinal nəşr: China Securities Journal (Zhongguo Zhengquan Bao / 中国证券报).

Orijinal nəşrin tarixi: 22 aprel 2006.

Səhifə: A07.

Mənbənin növü: Hüquqi şərh / qəzetdə hüquq yazısı; yüklənmiş sənəd ingiliscə tərcümə versiyasıdır.

Rəyçilik statusu: Mənbə rəyçilər tərəfindən qiymətləndirilən elmi jurnal məqaləsi kimi təqdim edilmir.

DOI: Yüklənmiş mənbədə DOI göstərilmir.

Lisenziya: Yüklənmiş versiyada açıq şəkildə təkrar istifadə lisenziyası göstərilmir.

Süni intellekt haqqında açıqlama: Yüklənmiş ingiliscə versiyada generativ süni intellektdən tərcüməyə və ingilis dilində dil düzəlişlərinə kömək məqsədilə istifadə edildiyi; əsas arqumentlərin, strukturun və müəllifliyin orijinal müəllifə aid olduğu bildirilir.

Tarixi terminologiya haqqında qeyd: İngiliscə versiyada 揭开公司面纱 ifadəsi “piercing the corporate veil”, 否认公司人格 / 否定公司法人资格 ifadələri kontekstə görə “disregard of corporate personality / legal personality”, 逆向否认公司法人资格 ifadəsi isə “reverse veil piercing” kimi tərcümə edilir.

Mənbənin tarixi çərçivəsi: Mənbə 2006-cı il kontekstini şüurlu şəkildə qoruyur və sonrakı məhkəmə təcrübəsini, məhkəmə şərhlərini və ya Şirkətlər Qanunu islahatlarını mətnə geriyə dönük şəkildə əlavə etmir. Verianla məqaləsi də eyni çərçivəni qoruyur.

Metod: Şirkətlər hüququnun və mülki prosessual hüququn normativ təhlili; şirkətin hüquqi şəxs statusu, məhdud məsuliyyət, kreditorun müdafiəsi və pərdənin əks istiqamətdə qaldırılması arasındakı hüquqi tarazlığa dair müəllif mövqeləri.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Mətndəki məhkəmə səlahiyyəti, filing/review mexanizmi və pərdənin əks istiqamətdə qaldırılmasına dair bəzi strukturlar müəllifin 2006-cı il tarixli təklifləridir; onlar müasir məcburi Çin hüququ kimi qiymətləndirilməməlidir.