Bu hadisə təqdimatı, hemoqlobin və trombosit göstəriciləri uzun müddət normal qalsa da proqressiv dalaq böyüməsi olan və Gaucher xəstəliyi tip 1 diaqnozu yalnız 65 yaşında qoyulan Balkan mənşəli bir qadını təsvir edir. Gaucher xəstəliyi tip 1, GBA1 genində xəstəliklə əlaqəli iki allelin lizosomal turşu β-qlükozidaza funksiyasını azaltması nəticəsində qlükozilseramid və qlükozilsfinqozin kimi lipidlərin xüsusilə makrofaqlarda toplandığı, adətən ilkin nevroloji tutulma göstərməyən lizosomal depo xəstəliyi formasıdır. Xəstənin iyul 2024-də yüngül olan splenomeqaliyası oktyabr 2025-də nəzərəçarpacaq dərəcədə irəliləmiş; kontrastlı KT-də böyümüş dalağın daxilində çoxsaylı 5–15 mm hipodens düyünvari lezyonlar bildirilmişdir. Dekabr 2025-də kiçik küt travmadan sonra böyük subkapsulyar splenik hematomanın yaranması təcili total splenektomiyaya səbəb olmuş və sonrakı histopatoloji, enzimatik və molekulyar müayinələr Gaucher xəstəliyi tip 1 diaqnozunu dəstəkləmişdir.

Diaqnostik zəncirdə bir-birini tamamlayan güclü tapıntılar vardır. Splenektomiya materialının çəkisi 1.120 g olmuş və normal üçün verilən təxminən 150 g istinad dəyərinə görə təxminən yeddiqat dalaq kütləsini təmsil etmişdir. Mikroskopiyada dalağın qırmızı pulpasının böyük hissəsini dolduran, solğun qranulyar və “büzüşmüş kağız” görünüşlü sitoplazmaya malik makrofaqlar təsvir edilmiş; hüceyrələr PAS ilə güclü pozitiv, PAS-diastazaya davamlı olmuşdur. Quru qan damlasında β-qlükoserebrozidaza aktivliyi 0,1 µmol/L/h ölçülmüş, istinad >1,2 µmol/L/h olduğu halda nəzərəçarpacaq ferment çatışmazlığı göstərilmişdir. Plazma lyso-Gb1 səviyyəsi 381,0 ng/mL olub <14,0 ng/mL istinad yuxarı həddindən təxminən 27 dəfə yüksəkdir.

GBA1 sekvensləməsində p.His294Gln, p.Asn409Ser və p.Asp448His patogen variantları heteroziqot olaraq aşkarlanmışdır. Balkan pedigri məlumatlarına əsasən p.His294Gln ilə p.Asp448His-in eyni alleldə olduğu və p.Asn409Ser-in qarşı alleldə yerləşdiyi düşünülmüş; buna əsasən ehtimal olunan genotip p.Asn409Ser / p.[His294Gln;Asp448His] kimi bildirilmişdir. Lakin ailə seqreqasiya analizi aparılmadığından allellərin fazası bu xəstədə birbaşa təsdiqlənməmişdir. CYP2D6 genotipinin *1/*4 və aralıq metabolizator olması da mənbə müəllifləri tərəfindən eliglustatın gələcəkdə qiymətləndirilməsi halında müalicə planlaşdırılması baxımından farmakogenetik olaraq əhəmiyyətli sayılmışdır.

Bu tək hadisənin ən mühüm öyrədici məqamı normal qan sayımının Gaucher xəstəliyini təkbaşına istisna etməməsidir. Tədqiqat göstərir ki, izah olunmayan və proqressiv splenomeqaliya, xüsusilə dalaqda multifokal düyünvari lezyonlar olduqda, sitopeniya inkişaf etməsə belə lizosomal depo xəstəliklərini də əhatə edən daha geniş differensial diaqnoz tələb edə bilər. Bununla belə, tək bir hadisə bütün Gaucher xəstələrinin eyni cür gediş göstərəcəyini və ya müəyyən bir görüntüləmə tapıntısının təkbaşına diaqnoz qoyduracağını göstərmir.

Gaucher xəstəliyində əsas bioloji problem

GBA1 geni lizosomal turşu β-qlükozidazanı, digər adı ilə qlükoserebrozidazanı kodlayır. Bu fermentin aktivliyində ciddi azalma hüceyrələrin müəyyən qlikosfinqolipidləri lizosom daxilində kifayət qədər parçalaya bilməməsinə səbəb olur. Qlükozilseramid və onun deasilasiya məhsulu qlükozilsfinqozin, xüsusilə monosit-makrofaq sistemindəki hüceyrələrdə toplana bilər.

Bu lipidlərlə yüklənmiş makrofaqlar klassik olaraq Gaucher hüceyrələri adlandırılır. Mənbə hadisədə bu hüceyrələr dalağın qırmızı pulpasında geniş təbəqələr yaradaraq normal arxitekturanın böyük hissəsini əvəz etmişdir. Makroskopik dalaq böyüməsi ilə mikroskopik hüceyrə infiltrasiyası beləliklə eyni xəstəlik prosesinin iki miqyasını təmsil edir.

Gaucher Xəstəliyi Tip 1 Normal Qan Sayımı ilə Birlikdə Görülə Bilərmi?

Bəli. Bu hadisədə hemoqlobin, trombosit və leykosit göstəriciləri diaqnozdan əvvəlki dövrdə nəzərəçarpacaq sitopeniya göstərməsə də dalaq böyüməsi irəliləmiş və histopatoloji, enzimatik və molekulyar tapıntılar Gaucher xəstəliyi tip 1 diaqnozunu dəstəkləmişdir. Buna görə normal qan sayımı bu tək hadisədə mühüm visseral xəstəlik yükünün olmasına mane olmamışdır.

Oktyabr 2025 qiymətləndirməsində hemoqlobin 144 g/L, trombosit 158 × 10⁹/L və leykosit 4,46 × 10⁹/L olaraq bildirilmişdir. CRP 0,5 mg/L-dir. Buna qarşılıq eyni dövrdə dalağın kraniokaudal uzunluğu 187,5 mm-ə çatmış və çoxsaylı hipodens düyünlər ehtiva etdiyi görülmüşdür.

Bu təzad diaqnostik baxımdan vacibdir. Gaucher xəstəliyində splenomeqaliyanın tez-tez görülən hematoloji nəticələrindən biri hipersplenizmə bağlı sitopeniyalar ola bilsə də xəstəliyin fenotipi genişdir. Bu hadisədə dalaq nəzərəçarpacaq dərəcədə böyüyərkən dövran edən hüceyrə saylarının uzun müddət qorunması, yalnız qan sayımına əsaslanan klinik şübhənin qeyri-kafi qala biləcəyini göstərir.

Klinik gediş: yüngül splenomeqaliyadan təcili cərrahiyyəyə

Splenik Gaucheroma Nədir?

Splenik gaucheroma, Gaucher hüceyrələrinin dalaqda ocaqlı şəkildə toplanması nəticəsində yaranan, görüntüləmədə şişəbənzər düyünvari lezyon kimi görünə bilən xoşxassəli xəstəlik ocağıdır. Bu hadisədə oktyabr 2025 KT-sində dalaq parenximası boyunca 5–15 mm diametrli çoxsaylı, yaxşı sərhədlənmiş hipodens düyünlər bildirilmiş və diaqnoz qoyulduqdan sonra bunlar gaucheroma ilə uyğun şərh edilmişdir.

İlkin görüntüləmə zamanı bu düyünlərin Gaucher xəstəliyinə spesifik olduğu bilinmirdi. Differensial diaqnozda limfoproliferativ xəstəlik, metastatik lezyon və digər infiltrativ proseslər nəzərdən keçirilmişdir. Bu vəziyyət mühüm klinik problemi göstərir: bir görüntüləmə tapıntısı təkbaşına spesifik olmaya bilər və xəstəlik konteksti yalnız enzimatik, patoloji və molekulyar məlumatlar birləşdirildikdə aydınlaşa bilər.

Mənbə müzakirəsində ədəbiyyatda tip 1 Gaucher xəstələrində gaucheromaların bildirildiyi və KT-də çox vaxt hipodens görünüş göstərə bildiyi qeyd olunur. Bununla belə, yüklənmiş PDF-də Figure 1 üçün izah mövcud olsa da faktiki KT görüntüsü faylın görünən səhifələrində yer almadığından Verianla bu xəstənin KT morfologiyasını mənbə mətnindən kənarda müstəqil olaraq qiymətləndirmir.

Subkapsulyar hematoma niyə diaqnozda dönüş nöqtəsi oldu?

Xəstə kiçik küt torakolumbar travmadan təxminən on gün sonra böyük subkapsulyar dalaq hematoması ilə müraciət etmişdir. Cərrahiyyədə dalaq təxminən 25 × 15 cm ölçüdə, kapsulu qismən ayrılmış və kövrək kimi təsvir edilmişdir. Çıxarılan orqanın çəkisi 1.120 g olmuşdur.

Patoloji müayinədə həm köhnə, həm də yeni qanaxmaya uyğun sahələr, təşkilatlanmış subkapsulyar hematoma, fibrin yığılması, fokal nekroz və hemosiderin yüklü makrofaqlar görülmüşdür. Bu hadisə əvvəllər izah edilməyən splenomeqaliyanın səbəbinin ətraflı araşdırılmasına və Gaucher xəstəliyi diaqnozunun qoyulmasına səbəb olmuşdur.

Burada səbəb-nəticə sərhədi qorunmalıdır. Tək hadisə Gaucher xəstəliyi olan bütün böyük dalaqların kiçik travma ilə hematoma inkişaf etdirəcəyini göstərmir. Mənbə infiltrasiya ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə böyümüş və quruluşu pozulmuş bu dalağın mexaniki olaraq daha kövrək ola biləcəyini müzakirə edir.

Histopatologiya nə göstərdi?

Dalağın qırmızı pulpasında böyük makrofaqların geniş yığılması görülmüşdür. Hüceyrələrin sitoplazması solğun, qranulyar və klassik olaraq “büzüşmüş kağız” görünüşlü kimi təsvir edilmişdir. Hüceyrə infiltrasiyası normal qırmızı pulpa arxitekturasının böyük hissəsini dəyişdirmişdir.

Histokimyəvi olaraq hüceyrələr güclü PAS pozitivliyi və PAS-diastaza davamlılıq göstərmişdir. Mənbə bunu qlükozilseramid yüklü lizosomlarla uyğun hesab edir. Bədxassəlilik, qranuloma və ya atipik limfoid infiltrasiya aşkar edilməmişdir.

Lyso-Gb1 Bu Hadisədə Nəyi Göstərdi?

Plazma lyso-Gb1 səviyyəsi 381,0 ng/mL ölçülmüş və laboratoriyanın <14,0 ng/mL istinad yuxarı həddindən təxminən 27 dəfə yüksək olduğu müəyyən edilmişdir. Bu nəzərəçarpacaq yüksəliş, ciddi dərəcədə azalmış β-qlükoserebrozidaza aktivliyi və histopatologiya ilə birlikdə qiymətləndirildikdə hadisənin biokimyəvi Gaucher xəstəliyi diaqnozunu güclü şəkildə dəstəkləmişdir.

Lyso-Gb1 qlükozilsfinqozinin qısaltmasıdır. Mənbə ədəbiyyat müzakirəsində bu biomarkerin Gaucher xəstəliyinin diaqnozu və xəstəlik yükünün izlənməsində dəyərli olduğunu, həmçinin bəzi ənənəvi biomarkerlərdə görülə bilən genetik ölçmə problemlərindən təsirlənmədiyini bildirir. Lakin tək bir lyso-Gb1 nəticəsi təkbaşına bütün klinik konteksti əvəz etmir; bu hadisədə ferment testi, patologiya və GBA1 sekvensləməsi ilə birlikdə qiymətləndirilmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Bu tədqiqat tək xəstədən ibarət hadisə təqdimatıdır. Müqayisə qrupu, randomizasiya, korlaşdırma, prospektiv müdaxilə və ya statistik hipotez testi yoxdur. Məqsəd qeyri-adi diaqnostik nümunəni ətraflı klinik zaman xətti, görüntüləmə hesabatı, histopatologiya, ferment analizi və genetik testlərlə sənədləşdirməkdir.

Xəstə üçün yazılı nəşr razılığının alındığı bildirilmişdir. Mənbəyə görə tək hadisə təqdimatları üçün qüvvədə olan yerli qaydalar çərçivəsində institusional etik komitə təsdiqi tələb olunmamışdır. Məqalə CARE hadisə hesabatı təlimatına uyğun hazırlandığını bildirir.

Dalaq böyüməsinin irəliləməsi

İyul 2024 ultrasəs müayinəsində dalaq təxminən 130 × 68 mm ölçülmüşdür. Oktyabr 2025 kontrastlı KT-də kraniokaudal uzunluq 187,5 mm-ə yüksəlmişdir. Bu iki ölçmə fərqli görüntüləmə üsulları və fərqli həndəsi oxlarla aparıldığı üçün faiz artımı hesabı yaratmaq uyğun deyil; lakin mənbə klinik olaraq proqressiv splenomeqaliya olduğunu açıq şəkildə qiymətləndirir.

Dekabr ayında hematoma yarandıqda cərrahi müşahidədə dalaq təxminən 25 × 15 cm olaraq təsvir edilmişdir. Patoloji çəki 1.120 g-dır; mənbə təxminən 150 g normal dalaq çəkisi istinadına əsaslanaraq bunun təxminən yeddiqat kütləyə uyğun gəldiyini bildirir.

Genetik müayinə

Balkan GBA1 Kompleks Alleli Bu Hadisədə Necə Şərh Edildi?

Mənbə p.His294Gln ilə p.Asp448His variantlarının daha əvvəl Balkan pedigri tədqiqatlarında eyni xromosomal allel üzərində birlikdə yerləşdiyinin göstərilməsinə əsaslanaraq bu iki variantın xəstədə də cis vəziyyətdə olduğunu fərz edir. p.Asn409Ser-in digər alleldə olduğu qəbul edildikdə ehtimal olunan genotip p.Asn409Ser / p.[His294Gln;Asp448His] formasındadır; lakin ailə seqreqasiya analizi aparılmadığı üçün bu allelik faza bu xəstədə birbaşa təsdiqlənməmişdir.

Bu detal xüsusilə vacibdir, çünki sekvensləmədə üç heteroziqot variantın görülməsi təkbaşına hansılarının eyni xromosomda yerləşdiyini qəti şəkildə göstərmir. Mənbə birinci dərəcəli qohumlarda seqreqasiya analizi aparılaraq p.His294Gln və p.Asp448His-in cis konfiqurasiyasının və qarşı alleldəki p.Asn409Ser-in təsdiqlənməsini tövsiyə edir.

p.Asn409Ser, ənənəvi adlandırma ilə N370S, mənbə tərəfindən qeyri-neyronopatik tip 1 fenotipi ilə güclü şəkildə əlaqələndirilir. Bu xəstədə nevroloji əlamət, parkinsonizm və ya supranuklear baxış iflici sənədləşdirilməmişdir. Bu müşahidə genotip-fenotip əlaqəsinin hadisə ilə uyğun olduğunu göstərir; tək xəstə bu əlaqəni yenidən sübut edən müstəqil kohort məlumatı deyil.

CYP2D6 niyə ayrıca test edildi?

CYP2D6 genotiplənməsində *1/*4 nəticəsi əldə edilmiş və xəstə aralıq metabolizator kimi təsnif edilmişdir. Mənbə bu tapıntının oral substrat azaldıcı müalicə eliglustatın qiymətləndirilməsi halında dozalama planı baxımından klinik olaraq istifadə oluna biləcəyini bildirir.

Bu farmakogenetik nəticə Gaucher xəstəliyinin diaqnozunu qoyan test deyil. Xəstəliyin diaqnozu GBA1, ferment aktivliyi, lyso-Gb1 və patoloji tapıntılarla qurularkən CYP2D6, müəyyən bir müalicə seçiminin metabolizması ilə əlaqəli ayrıca məlumatdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

Hadisənin güclü tərəfləri

Hadisə eyni xəstədə bir-birini tamamlayan çoxqatlı diaqnostik məlumatlar təqdim edir: serial görüntüləmə, cərrahi makroskopiya, histopatologiya, histokimya, ferment analizi, xəstəliyə spesifik biomarker və molekulyar test. Bu quruluş yalnız bir test nəticəsinə əsaslanmayan inteqrə edilmiş diaqnostik hekayə yaradır.

Xüsusilə normal qan sayımlarının açıq şəkildə rəqəmlərlə bildirilməsi, “sitopeniya yoxdursa Gaucher xəstəliyi ehtimalı aşağıdır” kimi həddindən artıq sadələşdirilmiş yanaşmanın bu xəstə üçün keçərli olmadığını göstərir.

Məhdudiyyətlər

Ən əsas məhdudiyyət nümunə ölçüsünün bir olmasıdır. Hadisə xəstəlik tezliyi, genotip penetransı, hematoma riski və ya hər hansı müalicənin effektivliyi haqqında kəmiyyətcə ümumiləşdirmə edə bilməz.

İkinci mühüm məhdudiyyət allel fazasıdır. Balkan kompleks alleli keçmiş pedigri məlumatına əsaslanaraq çıxarılmış, lakin ailə seqreqasiyası ilə təsdiqlənməmişdir.

Üçüncü məhdudiyyət yüklənmiş preprint faylında Figure 1 üçün izah olmasına baxmayaraq faktiki KT görüntüsünün görünməməsidir. Buna görə Verianla lezyonların forması, sıxlığı və ya paylanması haqqında müəlliflərin mətn hesabatından daha ətraflı vizual iddia irəli sürmür.

Dördüncüsü, tədqiqat preprintdir və hələ ekspert rəyindən keçməyib. Buna görə klinik şərhlər və ədəbiyyat sintezi müstəqil ekspert qiymətləndirməsinin təmin edəcəyi əlavə doğrulamadan hələ keçməyib.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Late-diagnosed Gaucher Disease Type 1 with the Balkan GBA1 Complex Allele p.[His294Gln;Asp448His] Presenting with Progressive Splenomegaly and Subcapsular Splenic Hematoma Requiring Splenectomy: A Case Report.

Müəlliflər: Donika Todovichin, Petar Trifonov, Evelina Atanasova, Radoslav Kostadinov, Rosen Nikolov.

Əlaqə müəllifi: SSRN qeydində Petar Trifonov əlaqə müəllifi kimi göstərilir.

SSRN: Abstract ID 6948565.

DOI: 10.2139/ssrn.6948565.

SSRN nəşr tarixi: 16 İyun 2026.

Səhifə sayı: 12.

Mənbə növü: Tək xəstədən ibarət klinik hadisə təqdimatı.

Ekspert rəyi statusu: Preprint; PDF açıq şəkildə ekspert rəyindən keçmədiyini bildirir.

Affiliasiya olunmuş qurumlar: SSRN biblioqrafik qeydində qurum məlumatı verilməyib; buna görə təsdiqlənməmiş qurum adı əlavə edilməyib.

Lisenziya: SSRN qeydi müəllif hüququ sahibinin SSRN-ə platforma lisenziyası verdiyini və bütün hüquqların qorunduğunu bildirir; icazə olmadan təkrar istifadə hüququ fərz edilməmişdir.

Etika və nəşr razılığı: Xəstənin klinik məlumatlarının və görüntüləməsinin yayımlanması üçün yazılı məlumatlandırılmış razılıq alındığı bildirilmişdir. Mənbəyə görə tək hadisə hesabatı üçün müvafiq yerli qaydalar çərçivəsində institusional etik komitə təsdiqi tələb olunmamışdır.

CARE: Müəlliflər hadisə hesabatının CARE təlimatına uyğun hazırlandığını bildirirlər.

Maliyyələşdirmə: Maliyyələşdirmə alınmadığı bildirilmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması bildirməyiblər.

Məlumat əlçatanlığı: Müvafiq məlumatların məqalədə yer aldığı; şəxsiyyətsizləşdirilmiş məlumatların əsaslandırılmış sorğu əsasında əlaqə müəllifindən əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.

Müəllif töhfələri: Mənbədə PT və DT məqalə yazımı; RK cərrahiyyə və son təsdiq; EA və RN son təsdiq və mətn redaktəsi ilə əlaqələndirilmişdir. Bütün müəlliflərin son mətni təsdiqlədiyi bildirilir.

Süni intellekt açıqlaması: AI yazı alətlərinin dil redaktəsi və struktur yardımı məqsədilə istifadə edildiyi; klinik məlumatların, elmi şərhlərin, mənbə yoxlamasının və nəticələrin müəlliflər tərəfindən təqdim və təsdiq edildiyi bəyan olunur.

Əsas metodlar: Serial ultrasəs və KT qiymətləndirilməsi; splenektomiya və histopatoloji müayinə; PAS/PAS-diastaza histokimyası; quru qan damlasında β-qlükoserebrozidaza və turşu sfinqomiyelinaza aktivliyi; plazma lyso-Gb1 ölçümü; GBA1 Sanger sekvensləməsi; CYP2D6 genotiplənməsi.

Əsas şərh sərhədi: Bu tədqiqat tək bir xəstənin diaqnostik prosesini sənədləşdirir. Ümumi skrininq, müalicə və ya proqnoz təlimatı deyil; allel fazası ailə seqreqasiyası ilə təsdiqlənməyib və müalicəyə dair nəticə məlumatı hələ bildirilməyib.