İnsultdan sonra disfagiya, kişinin suyu, qidaleri və ya tükürüğünü güvenli və etkili bdaxiliimde udmasını zorlaştıran önemli bir nörolojik komplikasyondur. Sorun yalnız yemek yerkən hissedilən güclükten ibaret deyil. Udma koordinasyonunun bozulması; qida və ya mayenın solunum yoluna kaçmasına, aspirasiya pnevmoniyasıne, yetersiz qidalanmaye, dehidratasiyaya, pasiyentnede kalış süresinin uzamasına və reabilitasiyaun gecikmesine yol açabilir.

Bu sistematik icmal və meta-analiz, göz ətrafındeki belirli akupunktur bölgelerine kısa iynəlerle uygulanan göz akupunkturunun, standart insult reabilitasiyauna eklenmesinin insultdan sonra disfagiya üzərindeki etkisini dəyərlendirmiştir. İncelenen müdahale göz almasıne iynə uygulanması deyil; göz ətrafındeki, yani periokulyar bölgelerde tanımlanan akupunktur alanlarının uyarılmasıdır.

Araşdırmacılar CNKI, Wanfang, VIP, SinoMed, PubMed, Embase və Web of Science məlumat tabanlarını və klinik araşdırma qeydlarını 19 Aralık 2025’e kadar taramıştır. Son dəyərlendirmeye 2009-2022 ilları arasında Çin ana karasında yürütülmüş 23 randomizə kontrollu tədqiqat və toplam 1.708 iştirakçı alınmıştır. Tekil tədqiqatların örneklem büyüklükleri 50 ilə 120 kişi arasında dəyişmiş, müdahaleler çoğunlukla iki-dört hafta sürmüştür.

Deney gruplarında göz akupunkturu; udma reabilitasiyau, genel reabilitasiya, dərman müalicəsi, vücut akupunkturu, neyromuskulyar elektrik stimulyasiyası, transkranial düz cərəyan stimulyasiyası və ya bazı geleneksel Çin tıbbı uygulamalarıyla birlikte istifadə edilmişdir. Kontrol grupları ise göz akupunkturu olmadan benzer standart müalicəleri almıştır. Bu səbəbdən nəticəlar göz akupunkturunun tek başına etkisini değil, çoğunlukla standart müalicəye eklenmesiyle ortaya çıkan toplam fərqı göstərir.

Birincil nəticə olan Su Udma Testinde göz akupunkturu eklenen gruplar lehine ortalama 0,89 puanlık azalma aşkar edilmişdir: ortalama fərq −0,89, yüzde 95 etibar intervalı −1,22 ilə −0,55 arasındadır. Su Udma Testinde düşük puan daha iyi işlevi temsil etmektedir. Bununla belə tədqiqatlar arasındaki heterogenlik yüzde 96 ilə son derece yüksektir. Başka bir ifadeyle tədqiqatlar eyni yönde genel bir eğilim göstermiş olsa da bildirilən faydanın büyüklüğü araşdırmalar arasında önemli ölçüde dəyişmiştir.

Görüntülemeye dayalı Videofloroskopik Udma Tədqiqatsı puanlarında ortalama 2,10 puanlık artım, Fujishima Disfagiya Ölçeğinde 0,88 puanlık artım, udmayla əlaqəli həyat keyfiyyəti ölçeğinde 31,95 puanlık artım və Standartlaştırılmış Udma Değerlendirmesinde 9,58 puanlık azalma bildirilmişdir. Ancak bu nəticəların bazıları yalnız iki və ya üç küçük tədqiqatya dayanmış və heterogenlik yüzde 89-97’ye ulaşmıştır.

Udma xariciındaki nəticəlarda Fugl-Meyer motor işlev puanı ortalama 13,70, Barthel Günlük Yaşam Aktiviteleri İndeksi 6,74 puan artmıştır. Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi ise 10,37 puan azalmıştır. Bu nəticələr göz akupunkturu ehtiva edən müalicə paketlerinin motor işlev, günlük həyat müstəqillığı və uyku açısından da olası yararlar sağlayabiləceğini düşündürmektedir. Ancak göz akupunkturunun birbaşa bu geniş nəticəların tümünü oluşturduğu gösterilmemiştir.

Yirmi bir tədqiqatda bildirilən “genel müalicə etkinliği” üçün nisbi risk 1,18’dir. Bu dəyər, göz akupunkturu eklenen gruplarda araşdırmacıların tanımladığı etkinlik ölçütlerini qarşılama olasılığının kontrol gruplarına göre göreli olaraq yüzde 18 daha yüksek olduğunu göstərir. Bu ölçüt gerçek həyatda yüzde 18 puanlık mutlak iyiləşme mənasına gəlmir. Ayrıca özgün tədqiqatların kullandığı “etkili”, “iyiləşmiş” və ya “belirgin düzelmiş” sınıflandırmaları birbirinden fərqlı və kısmen araşdırmacı dəyərlendirmesine dayalı ola bilər.

Güvenlik konusunda güclü bir sonuca ulaşılamamıştır. Yirmi üç tədqiqatnın yalnız ikisi advers hadisə bildirmiştir. Deney gruplarında başgicəllənmə, dəri kızarıklığı, qaşınma və göz ətrafınde deri altı göyərmə; kontrol gruplarında başgicəllənmə, bulantı və başka akupunktur noktalarında göyərmə bildirilmişdir. Ciddi advers hadisə rapor edilmemiştir. Ancak tədqiqatların büyük çoğunluğunda güvenlik məlumatsi bulunmaması, “ciddi olay görülmedi” ifadesinin “müalicə güvenlidir” bdaxiliiminde yorumlanmasına izin vermemektedir.

Cochrane ROB 2.0 dəyərlendirmesinde yalnız dört tədqiqat genel olaraq düşük qərəzlilik riski taşırken 19 tədqiqat üçün bazı endişeler belirlenmiştir. GRADE dəyərlendirmesi bütün nəticəlar üçün sübutun dəqiqliyini düşük və ya çok düşük olaraq sınıflandırmıştır. Bu səbəbdən meta-analizdeki statistik olaraq əhəmiyyətli nəticəlar, kəsikn və yüksek güvenilirlikte klinik kanıt olaraq dəyərlendirilməməlidir.

Tədqiqatnın genel sonucu, göz akupunkturunun standart müalicəlerin yerine değil, onlara eklenen bir müdahale olaraq udma işlevinde olası iyiləşme sağlayabiləceğidir. Mevcut kanıtlar göz akupunkturunun aspirasiya pnevmoniyasıni önlediğini, qidalanma borusu gereksinimini azalttığını, kalıcı iyiləşme sağladığını və ya uzunmüddətli pasiyent nəticəlarını geliştirdiğini göstermemektedir.

İnsultdan sonra disfagiya nədir?

Udma, xariciarıdan basit görünen fakat beyin kabuğu, beyin sapı, kraniyal sinirler, duyu yolları və çok sayıda kas grubunun milisaniyeler üçünde koordineli tədqiqatsını gerektiren karmaşık bir sensorimotor süreçtir.

Udma işlevi genel olaraq üç aşamayla açıklanabilir:

• Oral aşama: Besinin çiynənmesi, ağız üçünde kontrol edilmesi və dil tarafından geriye taşınması.
• Faringeal aşama: Udma refleksinin başlaması, hava yolunun korunması və besinin udlaqtan gecirilmesi.
• Özofageal aşama: Besinin yemek borusundan mideye taşınması.

İnsult; motor korteks, duyu alanları, kortikobulber yollar, beyin sapındaki udma merkezleri və ya bu sistemleri birbirine bağlayan ağları etkilədiğinde udma süreci bozulabilir. Pasiyentlarda şu belirtilər görülebilir:

• Su daxilierkən və ya yemek yerkən öskürmə,
• Boğulur gibi olma,
• Udmanın gecikmesi,
• Yiyeceğin boğazda kaldığı hissi,
• Yemek sonrasında sesin ıslak və ya gürültülü çıkması,
• Ağızda besin kalıntısı,
• Yemek süresinin uzaması,
• Tekrarlayan göğüs enfeksiyonları,
• Kilo kaybı və qidalanma yetersizliği.

Tədqiqatda aktarılan literatüre göre insultdan sonra disfagiya tez-tezlığı kullanılan tanı metodi, insultnin evresi və pasiyent grubuna bağlı olaraq büyük ölçüde dəyişmekte və bazı araşdırmalarda yüzde 80’e kadar ulaşabilmektedir.

Disfagiya neden reabilitasiyaun mərkəzinde yer alır?

İnsult reabilitasiyaunda ilk bakışta kol-bacak hareketleri, konuşma və ya yürüme öne çıkabilir. Ancak güvenli udma sağlanamadığında pasiyentnın yeterli enerji və maye alması zorlaşır. Bu durum diğer reabilitasiya programlarına katılımı da etkiləyebilir.

Udma çətinliyinün önemli nəticəları şunlardır:

• Yiyecek və ya mayenın solunum yoluna kaçması,
• Aspirasyon və aspirasiya pnevmoniyası,
• Dehidrasyon,
• Malnütrisyon,
• Beslenme tüpüne bağımlılık,
• Pasiyentnede kalış süresinin uzaması,
• Yeniden pasiyentneye yatış,
• Sosyal ortamlarda yemek yemekten kaçınma,
• Yaşam kalitesinde azalma.

Disfagiya yalnız kas gücü sualnu deyil. Duyu kaybı, udma refleksinin zamanlaması, bilişsel bozukluk, dikkat, yorgunluk, depresyon, qidalanma durumu və insultnin doğal iyiləşme süreci nəticəları etkiləyebilir.

Standart müalicə yaklaşımı neleri daxilierir?

İnsultdan sonra disfagiya yönetimi çoğunlukla birden çox müdahaleyi birleştirir:

• Erken disfagiya taraması,
• Klinik və gerektiğinde görüntülemeye dayalı udma dəyərlendirmesi,
• Yiyecek kıvamının dəyiştirilmesi,
• Sıvıların koyulaştırılması,
• Baş və gövde pozisyonunun ayarlanması,
• Ağız və udma kaslarına yönelik egzersizler,
• Duyusal uyarım,
• Beslenme və maye desteği,
• Ağız hijyeni,
• Aspirasyon riskinin izlenmesi,
• Uygun pasiyentlərda nöromodülasyon metodleri.

Tədqiqatda tekrarlayıcı transkraniyal manyetik stimülasyon, transkranial düz cərəyan stimulyasiyası, faringeal elektriksel stimülasyon və neyromuskulyar elektrik stimulyasiyası gibi nöromodülasyon yaklaşımlarından söz edilmektedir. Ancak bu metodlerin cihaz, eğitim, maliyet və standart protokol gereksinimleri bazı sağlık ortamlarında uygulanabilirliği sınırlandırabilir.

Göz akupunkturu nədir?

Göz akupunkturu, göz almasınin üçüne uygulanan bir işlem deyil. Göz çevresindeki belirlenmiş akupunktur bölgelerine kısa və ince iynəlerin yerleştirildiği özel bir mikro-iynəleme yaklaşımıdır.

Tədqiqatnın aktardığı özelliklere göre göz akupunkturunda təxminən 13 milimetre uzunluğunda iynəler kullanılmaktadır. Geleneksel vücut akupunkturuna kıyasla:

• Daha az sayıda bölgeye uygulanması,
• İğnelerin daha kısa olması,
• Daha məhdud bir anatomik alanda çalışılması,
• Geyimlerin çıkarılmasını daha az gerektirmesi,
• Rehabilitasyon seanslarıyla birlikte uygulanabilmesi

gibi pratik avantajlara sahip olabiləceği iləri sürülmektedir.

Bununla belə göz ətrafı yoğun damar və sinir strukturları daxilierir. İğnenin açısı, derinliği və uygulama bölgesi uygun bdaxiliimde kontrol edilmezse göyərmə, hematom və başka lokal sualnlar meydana gelebilir. Bu səbəbdən işlem basit görünse de eğitimli uygulayıcı və standart teknik gerektirir.

Araşdırma neden yapılmıştır?

Göz akupunkturu Çin’de insult və insult sekellerinin reabilitasiyaunda kullanılmakla birlikte tekil araşdırmaların çoğu küçük örneklemliydi. Kullanılan akupunktur bölgeleri, iynəleme teknikleri, müalicə süreleri, kontrol müdahaleleri və nəticə ölçekleri birbirinden fərqlıydı.

2025 ilında yayımlanan əvvəlki bir sistematik icmalnin:

• Daha az sayıda tədqiqat daxiliermesi,
• Cochrane ROB 2.0 aracını kullanmaması,
• GRADE sübutun dəqiqliyi dəyərlendirmesi yapmaması

səbəbiyle güncellenmiş bir kanıt sentezine ihtiyaç olduğu qeyd edilmişdir.

Yeni meta-analizin amacı, göz akupunkturunun standart müdahalelere eklenmesinin udma işlevi, həyat keyfiyyəti, motor iyiləşme, günlük həyat aktiviteleri, uyku və genel müalicə yanıtı üzərindeki nəticəlarını dəyərlendirmek və kanıtın güvenilirliğini derecelendirmektir.

PICOS çerçevesi

İnsult türü, xəstəlik evresi, yaş və cinsiyet üçün katı bir kısıtlama uygulanmamıştır. Bu geniş kapsam daha çox tədqiqatnın dâhil edilmesini sağlamış, fakat pasiyent grupları arasındaki fərqlılıkların artmasına da yol açmış ola bilər.

Literatür taraması nasıl yapıldı?

Tarama şu məlumat mənbəlarını kapsamıştır:

• CNKI,
• Wanfang Data,
• VIP,
• SinoMed,
• PubMed,
• Embase,
• Web of Science,
• Klinik araşdırma qeydları,
• Dâhil edilən araşdırmaların və ilgili derlemelerin mənbəçaları.

Ana kavramlar “insult”, “insultdan sonra disfagiya”, “udma bozukluğu”, “göz akupunkturu” və “oküler akupunktur” terimleriydi.

PRISMA akışında toplam 177 qeyd belirlenmiştir:

• CNKI: 55,
• Wanfang: 51,
• VIP: 23,
• SinoMed: 48.

Bu dört sayı toplam 177 kaydı təşkil edir. Nəticə bölməünde PubMed’den sıfır qeyd geldiği belirtilmiş, Embase və Web of Science üçün ayrı qeyd saiları gösterilmemiştir. Metodde tam stratejinin Ek A’da bulunduğu belirtilmesine rağmen yüklenen 29 sayfalık sürümde Ek A’nın ayrıntılı arama diziləri yer almamaktadır. Ek dosyanın ayrı sunulmuş olması mümkündür; lakin bu PDF üzərinden tam arama stratejisi yeniden üretiləmemektedir.

PRISMA tədqiqat seçimi

1. 177 qeyd bulundu.
2. 87 yinelenen qeyd çıkarıldı.
3. 90 qeyd baş örtüyü və özet səviyyəsinde tarandı.
4. 43 randomize olmayan tədqiqat, 8 hayvan deneyi və 3 derleme olmak üzəre 54 qeyd elendi.
5. 36 tam metin uygunluk açısından dəyərlendirildi.
6. Açık tanı ölçütü bulunmayan 4, uygun olmayan müdahale kullanan 3 və gerekli sonucu raporlamayan 6 tədqiqat çıkarıldı.
7. Nəticəta 23 randomizə kontrollu tədqiqat meta-analize alındı.

Akış şeması seçim sürecini açık bdaxiliimde göstərir. Bununla belə yalnız yayımlanmış və ya erişiləbilən tədqiqatların dâhil edilmesi, yayımlanmamış olumsuz nəticəların gözden kaçması ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaz.

Dâhil edilən tədqiqatların özellikleri

Yirmi üç araşdırmanın tamamı Çin ana karasında yürütülmüş və 2009-2022 ilları arasında yayımlanmıştır.

• Toplam iştirakçı sayısı: 1.708
• Tekil örneklem büyüklüğü: 50-120 kişi
• İştirakçıların bildirilən ortalama yaşları: çoğunlukla 52-72 il
• Yaygın müalicə süresi: 2-4 hafta
• En kısa süre: 20 gün
• En uzun süre: 8 hafta

Üç tədqiqat iştirakçıların yaş və ya cinsiyet bilgisini bildirmemiştir. İnsultnin tipi, evresi, lezyon yeri və disfagiya şiddeti bütün tədqiqatlarda eyni ayrıntıda sunulmamıştır.

Göz akupunkturu hangi müalicəlerle birlikte kullanıldı?

Müdahale paketleri tamamen standart değildi. Göz akupunkturu şu uygulamalarla birleştirilmiştir:

• Udma reabilitasiyau,
• Genel reabilitasiya eğitimi,
• Vücut akupunkturu,
• Standart dərman müalicəleri,
• Ultra erkən reabilitasiya,
• Nöromüsküler elektriksel stimülasyon,
• Transkraniyal düzgün akım stimülasyonu,
• Tongyan yakı uygulaması,
• Huaiyan Zhuyu adlı bitkisel karışım.

Altı tədqiqatda kontrol grubunda vücut akupunkturu tətbiq edilmişdir. Diğer tədqiqatlarda kontrol grupları çoğunlukla deney grubundaki temel reabilitasiya və ya dərman programını göz akupunkturu olmadan almıştır.

Bu çeşitlilik, meta-analizin “göz akupunkturu + çeşitli standart müdahaleler” ilə “çeşitli standart müdahaleler” arasındaki ortalama fərqı ölçtüğü mənasına gəlir. Tek bir standart göz akupunkturu protokolünün etkisi ölçülmemiştir.

Meta-analizdeki temel kavramlar

Ortalama fərq

Aynı ölçeği kullanan tədqiqatlardaki grup ortalamaları arasındaki fərq şu temel ilişkiyle anlaşılabilir:

\[ \mathrm{MD}=\bar{X}_{\mathrm{göz\ akupunkturu}}-\bar{X}_{\mathrm{kontrol}} \]

Bu formülde:

• MD, ortalama fərqtır.
• X̄_{göz akupunkturu}, deney grubunun ortalama puanıdır.
• X̄_kontrol, kontrol grubunun ortalama puanıdır.

İşaretin anlamı ölçeğe göre dəyişir. WST, SSA və PSQI gibi düşük puanın daha iyi olduğu ölçeklerde negatif dəyər deney grubunu destekler. VFSS, FDS, SWAL-QOL, FMA və Barthel İndeksi gibi yüksek puanın daha iyi olduğu ölçeklerde pozitif dəyər deney grubunu destekler.

Göreli risk

İkili nəticəlarda nisbi risk şu ilişkiyle açıklanabilir:

\[ \mathrm{RR}=\frac{P(\mathrm{etkinlik}\mid\mathrm{göz\ akupunkturu})}{P(\mathrm{etkinlik}\mid\mathrm{kontrol})} \]

RR dəyərinin 1’den büyük olması etkinlik olaraq sınıflandırılan nəticəların deney grubunda daha tez-tez olduğunu göstərir. RR = 1,18, göreli olasılığın yüzde 18 yüksek olduğu mənasına gəlir; mutlak yüzde fərqı ifade etmez.

Yüzde 95 etibar intervalı

Güven aralığı, örnekleme belirsizliği altında etkinin makul dəyər aralığını göstərir. Ortalama fərq üçün etibar intervalı sıfırı, nisbi risk üçün 1’i daxiliermiyorsa nəticə statistik olaraq əhəmiyyətli kabul edilir.

Güven aralığının dar olması tahminin daha kəsikn, geniş olması ise daha belirsiz olduğunu göstərir. Ancak dar etibar intervalı tek başına düşük yanlılık və ya yüksek kanıt kalitesi mənasına gəlmir.

Heterojenlik və I²

I² istatistiği tədqiqatlar arasındaki nəticə fərqlılıklarının ne kadarının yalnız rastlantısal örnekleme dəyişiminden daha büyük olduğunu özetler:

\[ I^2=\max\left(0,\frac{Q-df}{Q}\right)\times100\% \]

Bu formül tədqiqatnın kullandığı statistik kavramı izahk amacıyla məlumatlmiştir.

• I² dəyəri 0’a yakınsa tədqiqatların nəticəları görece uyğundur.
• Değer yüksəldikçe tədqiqat nəticəları arasındaki fərqlılık artar.
• Yüzde 90’ın üzərindeki dəyərler çok ciddi heterojenliğe işaret eder.

Yüksek heterogenlik, ortalama etkinin səhv olduğu mənasına gəlmir; fakat tek bir ortak etkinin bütün pasiyent və protokoller üçün gecerli kabul edilmesini zorlaştırır.

Su Udma Testi sonucu

Sekiz tədqiqat və 700 iştirakçı analiz edilmiştir:

• Deney grupları: 351 kişi
• Kontrol grupları: 349 kişi

Birleştirilmiş nəticə:

\[ \mathrm{MD}=-0{,}89\quad (\%95\ GA:\ -1{,}22\ \mathrm{ile}\ -0{,}55) \]

P dəyəri 0,00001’in altındadır. Düşük WST puanı daha iyi udma performansını temsil ettiğinden nəticə göz akupunkturu eklenen gruplar lehinədir.

Ancak heterogenlik:

\[ I^2=96\% \]

olaraq aşkar edilmişdir. Bu, tədqiqatların faydanın büyüklüğü konusunda büyük ölçüde fərqlılaştığını göstərir.

Zhou 2022 tədqiqatsı çıkarıldığında:

\[ \mathrm{MD}=-0{,}71\quad (\%95\ GA:\ -0{,}86\ \mathrm{ile}\ -0{,}56) \]

və:

\[ I^2=71\% \]

elde edilmiştir. Etkinin yönü korunmuş, fakat heterogenlik azalmıştır. Araşdırmacılar bu fərqlılığı Zhou tədqiqatsında akut dönemdeki, daha genç və daha büyük bir pasiyent örnekleminin bulunmasıyla ilişkiləndirmiştir.

Akut dönemde doğal nörolojik iyiləşme daha hızlı olabiləceğinden gözlenen dəyişimin ne kadarının müdahaleye, ne kadarının doğal iyiləşmeye ait olduğunu ayırmak daha zor ola bilər.

Videofloroskopik Udma Tədqiqatsı

VFSS, kişinin fərqlı kıvamlardaki qida və ya mayeları yutarken ağız, udlaq və üst yemek borusu hareketlerini hareketli röntgen görüntüsüyle dəyərlendiren bir metoddir.

Üç tədqiqat və 264 iştirakçının sonucu:

\[ \mathrm{MD}=2{,}10\quad (\%95\ GA:\ 1{,}19\ \mathrm{ile}\ 3{,}00) \]

olaraq bildirilmişdir. Yüksek puan daha iyi udma işlevini temsil ettiğinden nəticə deney grupları lehinədir.

Heterojenlik:

\[ I^2=89\% \]

ilə yüksektir.

Nöromüsküler elektriksel stimülasyonun da uygulandığı Liu Chao 2018B tədqiqatsı çıkarıldığında:

\[ \mathrm{MD}=1{,}60\quad (\%95\ GA:\ 1{,}28\ \mathrm{ile}\ 1{,}92) \]

və:

\[ I^2=0\% \]

aşkar edilmişdir.

Bu nəticə, birleşik elektriksel stimülasyonun başlanğıctaki yüksek fərqlılığın önemli bir kaynağı olabiləceğini göstərir. Aynı zamanda göz akupunkturu etkisinin fərqlı eş müalicəlerden müstəqil dəyərlendirilmesinin önemini ortaya koymaktadır.

Fujishima Disfagiya Ölçeği

İki tədqiqat və 140 iştirakçı dəyərlendirilmiştir.

\[ \mathrm{MD}=0{,}88\quad (\%95\ GA:\ 0{,}62\ \mathrm{ile}\ 1{,}13) \]

Heterojenlik:

\[ I^2=0\% \]

olaraq aşkar edilmişdir.

İki tədqiqatnın nəticəları birbiriyle uyğundur. Ancak yalnız iki küçük araşdırmaya dayanması, tahminin fərqlı merkezlerde və fərqlı pasiyent gruplarında ne kadar genellenebiləceğini sınırlar.

Standartlaştırılmış Udma Değerlendirmesi

İki tədqiqat və 180 iştirakçının sonucu:

\[ \mathrm{MD}=-9{,}58\quad (\%95\ GA:\ -10{,}55\ \mathrm{ile}\ -8{,}60) \]

olaraq bildirilmişdir. SSA’da düşük puan daha iyi udma işlevini temsil etmektedir.

Heterojenlik:

\[ I^2=97\% \]

ilə son derece yüksektir. Yalnızca iki tədqiqatda bu kadar yüksek fərqlılık bulunması, ortalama 9,58 puanlık etkinin tek və kararlı bir büyüklük gibi dəyərlendirilmesini engeller.

Udmayla əlaqəli həyat keyfiyyəti

SWAL-QOL; yemek yeme süresi, besin seçimi, korku, sosyal katılım, ilətişim və udma sualnunun günlük həyata etkiləri gibi pasiyent tarafından hissedilən nəticəları dəyərlendirir.

İki tədqiqat və 156 iştirakçının sonucu:

\[ \mathrm{MD}=31{,}95\quad (\%95\ GA:\ 27{,}99\ \mathrm{ile}\ 35{,}91) \]

olaraq aşkar edilmişdir.

Heterojenlik:

\[ I^2=94\% \]

ilə yüksektir. Dolayısıyla həyat keyfiyyəti açısından büyük bir iyiləşme bildirilmiş olsa da kanıt yalnız iki araşdırmaya və birbirinden fərqlı büyüklükte nəticəlara dayanmaktadır.

Tədqiqatda kullanılan ölçekler üçün minimal klinik olaraq önemli fərq eşikleri dəyərlendirilmemiştir. Bu səbəbdən statistik olaraq əhəmiyyətli puan dəyişimlerinin pasiyentlər tarafından ne ölçüde fərq edilən klinik iyiləşmeye qarşılık geldiği kəsiknleştiriləmemektedir.

Fugl-Meyer motor işlev sonucu

Dört tədqiqat və 318 iştirakçıda:

\[ \mathrm{MD}=13{,}70\quad (\%95\ GA:\ 11{,}78\ \mathrm{ile}\ 15{,}62) \]

aşkar edilmişdir.

Heterojenlik:

\[ I^2=0\% \]

olaraq raporlanmıştır.

Fugl-Meyer dəyərlendirmesi esas olaraq insultdan sonra motor işlevi ölçer. Göz akupunkturu eklenen müalicə paketlerinin motor nəticəlarda da daha yüksek puan üretmesi, müdahalelerin yalnız udma eğitimiyle məhdud olmayan daha geniş reabilitasiya programlarının üçünde məlumatlmiş olabiləceğini düşündürmektedir.

Meta-analiz göz akupunkturunun motor iyiləşmeyi birbaşa hangi mekanizmayla oluşturduğunu və ya sonucun göz akupunkturundan müstəqil olaraq eşlik eden reabilitasiya yoğunluğundan etkilənip etkilənmediğini belirleyememektedir.

Barthel İndeksi

Dört tədqiqat və 292 iştirakçının sonucu:

\[ \mathrm{MD}=6{,}74\quad (\%95\ GA:\ 5{,}06\ \mathrm{ile}\ 8{,}42) \]

olaraq aşkar edilmişdir.

Heterojenlik:

\[ I^2=83\% \]

ilə yüksektir.

Barthel İndeksi qidalanma, kişisel bakım, tuvalet, hareket və günlük həyat müstəqillığı gibi alanları ölçer. Nəticə göz akupunkturu ehtiva edən müdahalelerin günlük həyat performansında ek faydayla əlaqəli olabiləceğini düşündürmektedir; lakin udma işlevindeki iyiləşmenin mi, motor reabilitasiyaun mu və ya diğer müalicəlerin mi bu sonuca katkıda bulunduğu ayrılamamaktadır.

Uyku kalitesi sonucu

Üç tədqiqat və 212 iştirakçının Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi sonucu:

\[ \mathrm{MD}=-10{,}37\quad (\%95\ GA:\ -12{,}18\ \mathrm{ile}\ -8{,}56) \]

olaraq bildirilmişdir.

Heterojenlik:

\[ I^2=0\% \]

olaraq aşkar edilmişdir.

Negatif fərq daha iyi uyku kalitesini temsil etmektedir. Bildirilən dəyişim oldukça büyüktür; lakin yalnız üç küçük tədqiqatya dayanır. Tədqiqatların körleme və müdahale raporlamasındaki sualnları, öznel uyku dəyərlendirmesinin beklenti etkilərinden etkilənebilme olasılığını artırmaktadır.

Genel müalicə etkinliği

Yirmi bir tədqiqat və 1.644 iştirakçı analiz edilmiştir:

• Deney grupları: 823 kişi
• Kontrol grupları: 821 kişi

Birleştirilmiş nəticə:

\[ \mathrm{RR}=1{,}18\quad (\%95\ GA:\ 1{,}13\ \mathrm{ile}\ 1{,}23) \]

Heterojenlik:

\[ I^2=0\% \]

olaraq aşkar edilmişdir.

Düşük heterogenlik, tədqiqatların “genel etkinlik” sonucunda benzer yön bildirdiğini göstərir. Ancak bu nəticəların objektifliği məhduddır. Geleneksel Çin tıbbı və reabilitasiya tədqiqatlarındaki genel etkinlik sınıfları:

• Belirti dəyişimini,
• Ölçek puanlarını,
• Araşdırmacı dəyərlendirmesini,
• “İyiləşmiş”, “belirgin etkili” və “etkili” gibi kategoriləri

bir araya getirebilir.

Bu səbəbdən RR = 1,18 sonucu, görüntülemeyle düzgünlanmış aspirasiya azalması və ya klinik komplikasyonların önlenmesiyle eyni anlamı taşımaz.

Advers olaylar və güvenlik

Yirmi üç tədqiqatdan yalnız ikisi advers hadisə bildirmiştir.

Ciddi advers hadisə rapor edilmemiştir. Ancak 21 tədqiqatda advers hadisə raporlamasının bulunmaması iki şəkilde açıklanabilir:

• Gerçekten olay yaşanmamış ola bilər.
• Olaylar sistematik olaraq izlenmemiş və ya raporlanmamış ola bilər.

Mevcut məlumatler bu iki ihtimali ayıramamaktadır. Bu səbəbdən güvenlik kanıtı GRADE kapsamında çok düşük kəsiknlikte dəyərlendirilmiştir.

Göz çevresindeki göyərmə çoğunlukla hafif kabul edilse bilə yüz görünümünü etkiləyebilir, pasiyentda kaygı oluşturabilir və səhv iynə açısı və ya derinliği durumunda daha ciddi risklerin teorik önemini gündeme getirir.

Yanlılık riski dəyərlendirmesi

Cochrane ROB 2.0 dəyərlendirmesinin genel sonucu:

• Düşük qərəzlilik riski: 4 tədqiqat
• Bazı endişeler: 19 tədqiqat
• Yüksek qərəzlilik riski: 0 tədqiqat

Ana sualn alanları:

Bir tədqiqatnın ROB 2.0 dəyərlendirmesinde “yüksək risk” almaması, kanıtın yüksek kalitede olduğu mənasına gəlmir. GRADE; qərəzlilik riskine ek olaraq tədqiqatlar arasındaki tutarsızlığı, nəticəların dolaylılığını, örneklem belirsizliğini və yayın yanlılığını da dikkate alır.

GRADE sübutun dəqiqliyi

“Düşük kəsiknlik”, gerçek etkinin meta-analizdeki tahminden önemli ölçüde fərqlı olabiləceği mənasına gəlir. “Çok düşük kəsiknlik” ise bildirilən etkinin gerçek büyüklüğü konusunda çok az güven bulunduğunu ifade eder.

Kanıtın düşürülmesinin temel səbəbləri şunlardır:

• Randomizasyon və körleme raporlamasının yetersiz olması,
• Bazı nəticəlarda çok yüksek heterogenlik,
• Az sayıda tədqiqat,
• Küçük örneklemler,
• Güvenlik olaylarının eksik raporlanması,
• Bütün tədqiqatların eyni ülkeden gelmesi.

Mətn ayrıntıların Ek B’de bulunduğunu belirtmektedir; lakin yüklenen 29 sayfalık sürümde tam GRADE Summary of Findings tablosu görünmemektedir. Bu səbəbdən her bir düşürme kararının ayrıntılı gerekçesi PDF üzərinden tam olaraq denetlenememektedir.

Yayın yanlılığı dəyərlendirmesi

Yeterli sayıda tədqiqat bulunan genel müalicə etkinliği sonucu üçün huni grafiği və Harbord testi tətbiq edilmişdir:

\[ t=0{,}37,\qquad P=0{,}714 \]

Test statistik olaraq əhəmiyyətli deyil və bu nəticə üçün belirgin küçük tədqiqat etkisi saptanmamıştır.

Ancak bu nəticə:

• Yayın yanlılığının kəsikn olaraq bulunmadığını,
• Yayımlanmamış olumsuz tədqiqatlar olmadığını,
• Diğer nəticəlarda yayın yanlılığı bulunmadığını

göstermez.

Bütün tədqiqatların Çin ana karasında yapılmış olması, araşdırmaların çoğunun olumlu nəticə bildirmesi və bazı nəticəlarda test yapılabiləcek kadar tədqiqat bulunmaması səbəbiyle dil, bölge və olumlu nəticə yayımlama yanlılığı ihtimali devam etmektedir.

Olası biyolojik mekanizmalar

Meta-analiz göz akupunkturunun mekanizmasını birbaşa ölçmemiştir. Yazarlar tartımmada daha əvvəlki hayvan və akupunktur araşdırmalarına dayanarak bazı olasılıkları ele almaktadır.

Önerilən kavramsal model şöyledir:

\[ \mathrm{Perioküler\ akupunktur\ uyarımı} \rightarrow \mathrm{Duyusal\ sinyaller\ və\ merkezi\ sinir\ ağı\ modülasyonu} \]

\[ \mathrm{Sinir\ ağı\ modülasyonu} \rightarrow \mathrm{Yutma\ koordinasyonu\ və\ nörolojik\ iyileşme\ olasılığı} \]

Bu gösterimler tədqiqatda klinik olaraq düzgünlanmış nedensel mekanizmalar deyil.

Hayvan deneylerinde göz akupunkturu və egzersiz kombinasyonlarının:

• VEGF-VEGFR yolaklarını,
• Ang-1/Tie-2 yolaklarını,
• İskemik bölgede anjiyogenezi,
• Lokal kan akımının yeniden düzenlenmesini

etkiləyebiləceği iləri sürülmüştür.

Başka bir sdaxilian tədqiqatsında göz akupunkturu değil, Lianquan noktasındaki elektroakupunkturun motor korteks, parabrachial çekirdekler və nucleus tractus solitarius arasındaki udma devrelerini etkiləyebildiği bildirilmişdir.

Bu mekanistik tədqiqatlar klinik meta-analizdeki faydayı kanıtlamaz. Fərqlı akupunktur noktaları, fərqlı hayvan modelleri və fərqlı sinirsel mekanizmalar göz akupunkturunun insanlarda eyni şəkilde çalıştığını göstermez.

Tədqiqatnın güclü yönleri

• Yalnızca randomizə kontrollu tədqiqatlar dâhil edilmiştir.
• Çin və uluslararası məlumat tabanlarının tarandığı bildirilmişdir.
• Tədqiqat seçimi və məlumat çıkarımı iki araşdırmacı tarafından müstəqil yürütülmüştür.
• PRISMA 2020 raporlama çerçevesi istifadə edilmişdir.
• Protokol PROSPERO’ya kaydedilmiştir.
• Cochrane ROB 2.0 ilə alan bazlı yanlılık dəyərlendirmesi yapılmıştır.
• GRADE ilə sübutun dəqiqliyi ayrıca dəyərlendirilmiştir.
• WST yanında VFSS, SSA və SWAL-QOL gibi birbirini tamamlayan udma nəticəları incələnmişdir.
• Duyarlılık analizleriyle yüksek heterojenliğin olası mənbəları araştırılmıştır.
• Yeterli tədqiqat bulunan genel etkinlik sonucu üçün Harbord testi tətbiq edilmişdir.
• Advers olayların az raporlanmasının güvenlik kanıtını sınırladığı açıkça kabul edilmiştir.

Tədqiqatnın məhdudlıkları

Bütün tədqiqatların tek ülkeden gelmesi: Sağlık sistemi, pasiyent profili, reabilitasiya uygulamaları və göz akupunkturu deneyimi fərqlı ülkelerde eyni deyil.

Küçük örneklemler: Tekil tədqiqatların çoğu 50-120 iştirakçıdan oluşmuştur.

Kısa müalicə süreleri: Tədqiqatlar çoğunlukla iki-dört haftalıktır və uzunmüddətli kalıcılık gösterilmemiştir.

Protokol fərqlılıkları: Akupunktur bölgeleri, iynə yönü, derinliği, stimülasyon bdaxiliimi, seans tez-tezlığı, iynə tutma süresi və toplam müalicə süresi eyni deyil.

Eş müalicə çeşitliliği: Rehabilitasyon, vücut akupunkturu, dərman, elektriksel stimülasyon və bitkisel uygulamalar fərqlı kombinasyonlarda istifadə edilmişdir.

Kontrol grubu çeşitliliği: Kontroller yalnız standart udma eğitimi alan homojen bir grup deyil.

Körleme sualnu: İştirakçı və uygulayıcı körlemesi yeterli bdaxiliimde raporlanmamıştır.

Randomizasyon ayrıntıları: Bazı araşdırmalarda rastgele dizi üretme və tahsis gizleme metodi izah edilməmişdir.

Heterojenlik: WST, VFSS, Barthel, SWAL-QOL və SSA nəticəlarında önemli tədqiqat fərqlılıkları vardır.

Objektif nəticə azlığı: VFSS yalnız üç tədqiqatda aşkar edilmişdir.

Genel etkinlik ölçütünün məhdudlığı: Tədqiqatya özgü və kısmen öznel biləşik kategorilər istifadə edilmişdir.

Güvenlik məlumatsinin eksikliği: Yalnızca iki tədqiqat advers hadisə raporlamıştır.

Uzun dönem klinik nəticəların bulunmaması: Aspirasyon pnevmoniyasi, qidalanma durumu, tüp bağımlılığı, pasiyentneye yeniden yatış və ölüm dəyərlendirilmemiştir.

Alt grup yetersizliği: Akut, subakut və kronik dönemler; lezyon yeri, insult tipi və disfagiya şiddeti yeterince ayrılmamıştır.

Arama raporlaması: Embase və Web of Science nəticə saiları PRISMA akışında ayrıca görünmemekte, Ek A’daki tam strateji yüklenen sürümde mövcud deyil.

GRADE ekinin bulunmaması: Tədqiqat Ek B’ye atıf yapmakta, lakin yüklenen PDF’de ayrıntılı Summary of Findings tablosu yer almamaktadır.

Tədqiqat ne söylüyor, ne söylemiyor?

Geçmiş, bu gün və gələcək açısından önemi

Geçmiş açısından: Göz akupunkturu uzun süredir Çin’de uygulanmasına rağmen kanıtlar küçük və birbirinden fərqlı klinik tədqiqatlara dağılmıştır. Bu meta-analiz, göz akupunkturuna ait nəticəları modern sistematik icmal araçlarıyla yeniden bir araya getirmiştir.

Bugün açısından: Nəticələr göz akupunkturunun standart reabilitasiyaa eklenmesinin udma puanlarında olası yarar oluşturabiləceğini göstərir. Buna qarşılık GRADE nəticəları, klinik kararların bu nəticəlara yüksek güvenle dayandırılamayacağını açık bdaxiliimde göstərir.

Gelecek açısından: Daha güvenilir kanıt üçün araşdırmacıların önerdiği tədqiqatlar şu özelliklere sahip olmalıdır:

• Çok merkezli tasarım,
• Daha büyük örneklem,
• Önceden yayımlanmış protokol,
• Uygun rastgele dizi üretimi,
• Tahsis gizleme,
• Kör nəticə dəyərlendiriciləri,
• Standartlaştırılmış göz akupunkturu protokolü,
• STRICTA və CONSORT’a uygun raporlama,
• VFSS və ya benzeri objektif ölçümler,
• Akut, subakut və kronik pasiyent alt grupları,
• Disfagiya şiddeti və lezyon yerinin kaydı,
• Beslenme tüpü və pnevmoniya nəticəları,
• Uzun dönem izlem,
• Sistematik advers hadisə takibi.

Gündelik həyat və klinik uygulama açısından anlamı

Udma çətinliyi yaşayan bir insult pasiyentsı üçün müalicənin gerçek amacı yalnız ölçek puanını dəyiştirmek deyil. Pasiyentnın su daxilierkən öskürməden yutabilmesi, yeterli beslenebilmesi, akciğer enfeksiyonundan korunması, yemek sırasında korku həyataması və mümkün olduğunca müstəqil yaşayabilmesi gerekir.

Meta-analiz bu hədəflerin bazılarına ilişkin olumlu ölçüm sinyalleri vermektedir. Ancak qidalanma borusunün çıkarılması, aspirasiya pnevmoniyasınin önlenmesi, pasiyentneye yatışın azalması və uzunmüddətli müstəqil həyat gibi nəticəlar birbaşa incelenmemiştir.

Mevcut kanıt səviyyəsinde göz akupunkturu, standart disfagiya dəyərlendirmesinin və ya reabilitasiyaun yerine gecməməlidir. Uygulanacaksa:

• Disfagiyanin səbəbi və şiddeti belirlenmeli,
• Aspirasyon riski dəyərlendirilmiş olmalı,
• Beslenme və maye planı sürdürülmeli,
• Udma terapisi bırakılmamalı,
• Göz çevresi anatomisini bilən eğitimli uygulayıcı kullanılmalı,
• Morarma və başka advers etkilər düzenli kaydedilmelidir.

Tədqiqatnın Metodi və Nəticələrı

Teknik araşdırma tasarımı

Nəticəların toplu tablosu

Duyarlılık analizinin teknik özeti

Forest plotların birlikte gösterdiği temel nokta

Forest plotlarda çoğu araşdırmanın etki tahmini göz akupunkturu eklenen müalicə yönündedir. Buna rağmen çizgilərin uzunluğu və tədqiqat nəticəlarının birbirinden uzaklığı bazı nəticəlarda önemli belirsizlik bulunduğunu göstərir.

Özellikle WST, VFSS, SWAL-QOL və SSA grafiklerinde tədqiqatların bildirdiği etki büyüklükleri belirgin bdaxiliimde fərqlıdır. Siyah elmasın deney grubu tarafında yer alması ortalama yönü göstərir; fakat bu elmas bütün pasiyentlərda beklenebiləcek sabit bir müalicə etkisi deyil.

Tədqiqatnın teknik sonucu

Meta-analiz, göz akupunkturunun standart müalicəlere eklenmesiyle çeşitli udma, motor işlev, günlük həyat və uyku ölçeklerinde statistik iyiləşme bulunduğunu göstərir.

Ancak teknik olaraq daha düzgün nəticə şu şəkilde ifade edilmelidir:

\[ \mathrm{Göz\ akupunkturu+çeşitli\ standart\ müdahaleler} \rightarrow \mathrm{Kontrole\ göre\ daha\ iyi\ kısa\ dönem\ ölçek\ sonuçları\ olasılığı} \]

Bu gösterim:

• Tek başına göz akupunkturu etkisini,
• Uzun dönem klinik faydayı,
• Aspirasyon pnevmoniyasinin önlenmesini,
• Güvenliğin kəsiknleşmesini

ifade etmemektedir.

Mənbə və Metod Notu

Bu daxilierik, Xiaoning Liu, Yihe Qiu, Yan Shao, Mei Wang, Xiaoyao Ma və Xuan Liu tarafından hazırlanan “Efficacy and safety of eye acupuncture as an adjuvant treatment for post-stroke dysphagia: A systematic review and meta-analysis” baş örtüyülı tədqiqatya dayanmaktadır.

Yüklenen PDF’nin görünür gövdesinde yazar listesi bulunmadığından yazar adları tədqiqatnın SSRN bibliyografik kaydı üzərinden düzgünlanmıştır. Makalenin bilimsel metodleri, nəticəları və yorumları ise yüklenen PDF temel alınarak aktarılmıştır.

Mənbə bir sistematik icmal və meta-analiz preprintidir. Tədqiqat yeni pasiyent kaydetmemiş, 23 randomize kontrollü araşdırmadaki yayımlanmış toplu məlumatleri birleştirmiştir.

Mətnde açıkça “This preprint research paper has not been peer reviewed” uyarısı bulunmaktadır. Dolayısıyla tədqiqat müstəqil bilimsel hakem dəyərlendirmesinden gecmemiştir.

Tədqiqatnın SSRN qeyd DOI’si 10.2139/ssrn.6964212, PROSPERO qeyd numarası CRD420251269318’dir. SSRN DOI’si bir dergide kabul, yayımlanma və ya hakemlik kanıtı deyil.

Dâhil edilən 23 araşdırmanın tamamı Çin ana karasında yürütülmüştür. Nəticəların fərqlı ülkelerdeki pasiyent gruplarına, reabilitasiya sistemlerine və göz akupunkturu protokollerine genellenebilirliği düzgünlanmamıştır.

Göz akupunkturu araşdırmaların çoğunda tek başına değil, udma reabilitasiyau və ya başka müalicəlere ek olaraq tətbiq edilmişdir. Bu səbəbdən nəticəlar göz akupunkturunun müstəqil və izole etkisini kəsikn olaraq göstermez.

GRADE dəyərlendirmesinde bütün nəticəların sübutun dəqiqliyi düşük və ya çok düşük aşkar edilmişdir. İstatistiksel olaraq əhəmiyyətli nəticəlar kəsikn müalicə etkisi olaraq yorumlanmamalıdır.

Yirmi üç tədqiqatdan yalnız ikisi advers hadisə raporlamıştır. Ciddi advers hadisə bildirilmemiş olması, güvenliğin kəsikn olaraq kanıtlandığı mənasına gəlmir. Göz çevresindeki iynə uygulamasının risk profili yeterince açıklığa kavuşmamıştır.

Araşdırma göz akupunkturunun aspirasiya pnevmoniyasıni, malnutrisiyau, qidalanma borusu bağımlılığını, pasiyentneye yeniden yatışı və ya ölümü azalttığını göstermemiştir. Uzun dönem izləmə məlumatsi de yetersizdir.

Yazarlar tədqiqatnın National Natural Science Foundation of China, Liaoning Province Science and Technology Planning Project və Liaoning Province Department of Education tarafından belirtilən hibelerle desteklendiğini bildirmiştir. Bilinen finansal çıkar çatışması və ya kişisel ilişki beyan edilmemiştir. Üretken yapay zekâ kullanımına ilişkin bildirim “uygulanamaz” olaraq məlumatlmiştir.

Bu makale yüklenen preprintteki tədqiqat seçimi, metod, tablolar, forest plotlar, yanlılık dəyərlendirmesi, duyarlılık analizi, GRADE nəticəları, güvenlik bildirimleri və yazar yorumları temel alınarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan klinik müalicə garantisi, güvenlik garantisi, uzunmüddətli yarar və ya standart müalicəlerin yerine gecme iddiası eklenmemiştir.