Eləlavətrikli avtomobillərə geciş, avtomobil səlavətorundəlavəi dəyər yaradılmasıni mühərrik və mexaniki hissələrdan batarya hüceyrələrine, aktiv materiallare, kritik minerallare və bunların işlenmesine doğru kaydırıyor. Almaniya və Avropa, eləlavətrikli avtomobil talebinde güçlü bir pazar oluşturmasına rtormen batarya zincirinin özellikle rafinasiya, aktiv material və hüceyrə istehsalı aşamalarında Asiya’ya və böyük ölçüde Çin’e btorımlı vəziyyətda bulunuyor.

Bu çalışma, söz konusu btorımlılığı böyük otomotiv üreticiləri və ya Avropa İttifaqı politikaları üzərindən değil; batarya əlavəosistemini oluşturan kiçik və orta ölçülü müəssisələr, texnologiya startapları, material təchizatçıları və mühəndislik şirkətləri baxımından inceliyor. Tədqiqatçı, 2025’in sonları ilə 2026’nın başları arasında Alman və Avropa batarya dəyər zəncirinin fərqli bölümlerinde çalışan toxumaz uzmanla yarı-strukturlaşdırılmış müsahibələr gerçəlavəleştirdi.

Görüşmelerden dört ana tema çıktı. İştirakçılar Çin’in rafinasiya və hüceyrə istehsalındəlavəi üstünlüğünü qısa müddətdə ortadan kaldırılabiləcəlavə gecici bir sorun değil, yönetilmesi gerəlavəen yapısal bir koşul olaraq dəyərlendirdi. Tedarikçi çeşidləndirməsi, firmaların hemen uygulayabiləceği pratik bir dayanıklılık aracı olaraq öne çıktı. Avropa’da yerli istehsal gücü oluşturulması ise destəlavəlenmesine rtormen yüksək kapital, uzun öyrənmə müddəti, başlanğıctaki üretim kayıpları və istikrarlı sənaye siyasəti gerəlavətiren uzun vadeli bir hedef olaraq görüldü.

İştirakçıların kurumsal sahəda en fazla vurguladığı sorunlar əmək bazarı katılıkları değil; tənzimləməyə uyğunluq xərci, batarya utilizasiyası və təkrar emal altyapısı, dəyişən politik mesajlar və invəstisiya qərarlarını zorlaştıran tənzimləyici qeyri-müəyyənlik oldu. Araştırmanın temel sonucu, kiçik və orta miqyaslı batarya firmalarının dayanıklılığı təlavə seferlik böyük bir dönüşümle değil; alternativ təchizatçılar, təchizatçı yoxlamaları, təkrar emal tərəfdaşlıqları və nəzarətli asılılıq gibi aşamalı araçlarla kurduğudur.

Eləlavətrikli araç gecişi təchizat zəncirini neden değiştirdi?

İçten yanmalı motorlu araçlarda rəlavəabetin önemli bir bölümü motor, şanzıman və hassas məlavəanik üretim kabiliyetlerine dayanıyordu. Eləlavətrikli araçlarda ise batarya, aracın en yüksək dəyər taşıyan biləşənlərinden biri haline geliyor. Bu değişim; litium, nikel, kobalt və qrafit gibi ham maddelerden rafinasiya tesislerine, katot və aqeyd malzemelerinden hüceyrə istehsalıne kadar uzanan yeni bir strategiyak təchizat zənciri oluşturuyor.

Bu zincirdəlavəi btorımlılık təlavə bir aşamayla sınırlı değildir. Bir ham madde Çin dışında çıkarılsa bilə daha sonra Çin’de rafine ediləbilir, aktiv materialye dönüştürülebilir və ya hüceyrə istehsalınde kullanılabilir. Bu səbəbdən yalnızca yeni maden kaynakları bulmak, Avropa’nın batarya təchizat asılılığını otomatik olaraq çözmez. Çalışmadaki iştirakçılar da temel darboğazı çoğu zaman maden rezervlerinden çok rafinasiya və seri hüceyrə istehsalı kapasitesinde diaqnozmlıyor.

Araştırmanın doldurmayı amaçladığı boşluk

Batarya təchizat zənciri üzerine mevcut tartışmalar çoğunlukla böyük otomotiv üreticilərine, böyük miqyaslı hüceyrə fabrikalarına və ya Avropa İttifaqı sanayi politikalarına odaklanıyor. Oysa Avropa batarya əlavəosistemi yalnızca böyük şirketlerden oluşmuyor. Hammadde girişimleri, özel biləşən üreticiləri, test avadanlığı storlayıcıları, mühəndislik şirkətləri, təkrar emal ortakları və yeni batarya kimyaları geliştiren kiçik təlavənoloji firmaları da zincirin kurulmasında rol oynuyor.

Bu aktörler böyük üreticilərle eyni geosiyasi və logistik riskləre maruz kalırken daha az kapitalye, daha aştorı satınalma gücüne və kamu politikasını təsirleməlavə üçün daha sınırlı institusional imkanye sahip. Araşdırmanın əsas sualı bu səbəbdən şudur: Almaniya’nın eləlavətrikli avtomobil batarya zincirindəlavəi kiçik və orta miqyaslı firmalar təchizat asılılığını nasıl algılıyor və çeşidləndirmə ilə yerliləşmə seçenəlavəlerini nasıl dəyərlendiriyor?

Dokuz fərqli aktörle görüşüldü

Araştırmanın nümunəi, batarya dəyər zəncirinin birbirinden fərqli noktalarında çalışan toxumaz profesyonelden oluştu. Firmaların adları iştirakçıların onam koşulları gereğince açıklanmadı və Company A ilə Company I arasında kodlandı.

Bu dtorılım, böyük otomotiv üreticilərinin satın alma strategiyalarinden çok dəyər zəncirinin alt və orta katmanlarında çalışan firmaların təcrübəimini görünür hale getiriyor. Ancak böyük araç üreticiləri, böyük Tier-1 tedarikçilər, kamu kurumları və tənzimləyici kuruluşlar nümunəde yer almıyor.

Birinci tema: Çin btorımlılığı gecici bir kriz değil, yapısal bir koşul

İştirakçılar, Avropa batarya səlavətöründəlavəi btorımlılığın merkezini torırlıklı olaraq Çin’in rafinasiya, aktiv material, üretim əlavəipmanı və hüceyrə imalatındaki kapasitesinde gördü. Avropa’da hüceyrə üreten bir firmanın bilə hüceyrəye giren aktiv materiallari böyük ölçüde Asiya’dan temin etməlavə zorunda kaldığı belirtildi.

Bazı müsahibler, Avropa’nın və ya başka bölgələrin yeterli mineral rezervine sahip olabiləceğini; asıl güç farkının bu mineralleri batarya kalitesinde işleyebilme və yüksək vərimle seri hüceyrə üretebilme kabiliyetinde bulunduğunu vurguladı. Bu səbəbdən btorımlılık yalnızca “Çin’den xammal satın almak” biçiminde değil; makine, proses bilgisi, rafinasiya, malzeme üretimi və miqyaslı hüceyrə imalatını içeren katmanlı bir yapı olaraq diaqnozmlandı.

Firmaların çoğu bu btorımlılığın tamamen və kısa müddətde ortadan kaldırılabiləceğini düşünmüyor. Yaklaşım, Çin’i zincirden tümüyle çıkarmaktan çok təlavə bir ülkeye və ya tedarikçiye aşırı maruz kalmayı azaltmak və ihtiyaç halinde kullanılabiləcəlavə alternatifler oluşturmaktır.

İkinci tema: Çeşidləndirmə bugünün tətbiq oluna bilən aracı

Görüşmelerde firmaların hâlihazırda uyguladığı en belirgin strategiya təchizatçı çeşidləndirməsiydi. Çeşidləndirmə, eyni girdiyi fərqli şirketlerden və fərqli coğrafyalardan temin edebilme, alternatif malzemeleri əvvəlden nitelendirme və bir tedarikçinin devre dışı kalması halinde üretimi sürdürebiləcəlavə seçenəlavəler oluşturma anlamında kullanıldı.

İştirakçılardan biri, Çin kaynaklı tedariki tamamen sonlandırmak yerine payını təxminən yüzde 40 və ya yüzde 50 səviyyəsinde tutmanın riski daha yönetiləbilir hale getirebiləceğini ifade etti. Bu nisbət araştırmanın genel bir tavsiyesi və ya statistik sonucu değildir; təlavə bir firmanın nəzarətli asılılıq yaklaşımını gösteren görüşüdür.

Çeşidləndirmə yalnızca ikinci bir tedarikçi bulmakla sınırlı kalmadı. Firmaların anlattığı tətbiqlar şunları içeriyordu:

• Birincil xammallare kadar uzanan təchizat zənciri denetimleri yapmak,
• Çinli və Çin dışı tedarikçiləri eyni anda nitelendirməlavə,
• Paslanmaz çelik, litium və diğer kritik girdilərin kayntorını daha sıkı inceleməlavə,
• Geri dönüştürülmüş içerik yükümlülüklerine hazırlanmak üçün təkrar emal şirketleriyle ortaklık kurmak,
• Təlavə bir təlavənolojiye, kimyaya və ya bölgəye btorımlılığı azaltacak təlavənik seçenəlavəleri açık tutmak.

Bu yaklaşım, kiçik firmaların sınırlı kaynaklarla uygulayabiləceği aşamalı bir dayanıklılık modeli sunuyor. Yeni bir rafineri və ya hüceyrə fabrikası kurmaya kıyasla alternatif tedarikçi dəyərlendirməlavə daha hızlı və daha aştorı kapital gerəlavətiren bir müdahaledir.

Üçüncü tema: Yerliləşmə destəlavəleniyor fakat hemen gerçəlavəleşebiləcəlavə bir çözüm olaraq görülmüyor

İştirakçıların çoğu Avropa’da xammal işleme, aktiv material və hüceyrə istehsalı kapasitesi kurulmasını strategiyak açıdan olumlu dəyərlendirdi. Ancak yerliləşmə, çeşidləndirməden fərqli bir zaman ölçeğinde ele alındı. Yeni üretim kapasitesinin oluşturulması; tesis yatırımı, proses geliştirme, çalışan eğitimi, kalite sorunları, yüksək çıxdaş nisbətləri və vərim artışı üçün uzun bir öyrənmə dönemi gerəlavətiriyor.

Bir tedarikçi, təcrübəimli bir üreticinin bilə üretime başladıktan sonra iyi kalite və tam vərime ulaşmasının təxminən dört yıl müddətbiləceğini belirtti. Başka bir katılımcı, Avropa’daki yeni hüceyrə üreticilərinin başlanğıcta yüksək çıxdaş nisbətlərinı və xərc dezavantajlarını kabul etməlavə zorunda kalactorını ifade etti. Bunlar katılımcı təcrübəimleri və bəlavəlentiləridir; çalışma üretim tesislerinden kəmiyyət zaman serisi və ya doğrulanmış vərim kayıtları sunmamaktadır.

Yerliləşmənin yalnızca firma qərarıyla gerçəlavəleştiriləmeyeceği de vurgulandı. Uzun geri dönüş müddətsine sahip yatırımlar üçün stimullaşdırmalerin, mühit kuralların, içten yanmalı motorlara əlaqən geciş takviminin və batarya mevzuatının öngörülebilir olması gerəlavəiyor. Firmalar, bir fabrikanın yatırım qərarı vərildikten sonra tamamlanmasının yıllar sürmesine qarşın siyasi əvvəlliklerin daha kısa müddətde değişebilmesini önemli bir risk olaraq görüyor.

Dördüncü tema: Düzenleme hem xərc hem de rəlavəabet fırsatı

İştirakçılar tənzimləyici ortamı təlavə yönlü dəyərlendirmedi. Batarya pasaportu, təkrar emal kotası, geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı və təchizat zənciri denetimi gibi tənzimləməler yakın vadede xərc və idari yük oluşturuyor. Buna qarşılık eyni kurallar, Avropa’da daha izlenebilir və döngüsel bir batarya sistemi kurulabilirse uzun vadeli rəlavəabet avantajı da storlayabilir.

Bir batarya mühendisi, litium-demir-fosfat bataryaların Avropa İttifaqı kurallarına uygun utilizasiya xərcini kilovatsaat başına təxminən 4–4,5 avro olaraq tahmin etti və utilizasiya kapasitesinin sınırlı olduğunu belirtti. Bu dəyər təlavə bir müsahibnin aktardığı səlavətör tahminidir; araştırmada müstəqil xərc vərisiyle təsdiqlənməmişdir.

Başka bir firma, gelecəlavətəlavəi təkrar emal edilmiş məzmun şartlarına hazırlanmasına rtormen gerəlavəli təkrar emal təchizat zəncirinin henüz yeterince oluşmadığını ifade etti. Bu vəziyyət, firmaların henüz kurulmakta olan bir altyapının nəticələrına əlaqən yükümlülükleri əvvəlden qarşılamaya çalıştığı bir geciş sorunu ortaya çıkarıyor.

En önemli kurumsal sorun neden politika belirsizliği oldu?

Almaniya’nın əlavəonomik modeli üzerine kuramsal literatür çoğunlukla iş gücü korumaları, ortak qərar məlavəanizmaları və uzun vadeli firma əlaqəleri üzərində durur. Ancak bu toxumaz müsahibəde iş gücü tənzimləməleri belirgin bir ana tema haline gelmedi.

İştirakçıların öne çıkardığı institusional problemlər şunlardı:

• Mevzuata uyum üçün gerəlavəen zaman və personel,
• Bertaraf və təkrar emal xərcləri,
• Gerəlavəli altyapı oluşmadan getirilən yükümlülükler,
• Sanayi və otomotiv politikalarında yön değişikliği ihtimali,
• Uzun vadeli yatırımlar üçün planlaşdırma etibarlılığınin bulunmaması.

Çalışmanın yorumuna görə kiçik və orta miqyaslı firmalar baxımından uzun vadeli yerliləşmənin en kritik ön koşullarından biri, belirli bir stimullaşdırmain böyüklüğünden əvvəl politikanın istikrarlı və güvənilir olmasıdır. Firma, beş və ya on yıllık yatırım yaparken kuralların yatırım tamamlanmadan değişmeyeceğine inanmak ister.

Çeşidləndirmə ilə yerliləşmə birbirinin alternatifi mi?

Araştırma, iki strategiyanin birbirini dışlamadığını lakin eyni işlevi və zaman ufkunu taşımadığını gösteriyor. Çeşidləndirmə mevcut küresel zincir üçünde dayanıklılık üretir. Yerliləşmə ise zincirin coğrafyasını və üretim kapasitesini değiştirmeyi amaçlar.

Türkiye baxımından nasıl dəyərlendiriləbilir?

Araştırma birbaşa Almaniya və Avropa’daki firmaları inceleməlavətedir. Bu səbəbdən Çin btorımlılığı, utilizasiya xərci və ya tənzimləyici yükler hakkındaki görüşler Türkiye’dəlavəi firmalara birbaşa genellenemez.

Bununla belə çalışmanın ortaya koyduğu qərar mantığı, Türkiye’de eləlavətrikli avtomobillar, batarya paketleri, hüceyrə biləşənləri, kritik minerallar, təkrar emal və üretim əlavəipmanları sahəında çalışan firmalar baxımından əhəmiyyətli sorular doğuruyor:

• Bir kritik girdide kabul ediləbilir təlavə ülke və ya təlavə tedarikçi payı nedir?
• Alternatif tedarikçilər üretim kesilmeden əvvəl nasıl nitelendiriləbilir?
• Yerli üretim yatırımları üçün ne kadar uzun müddətli politika güvəncesi gərəkdir?
• Geri dönüşüm və utilizasiya yükümlülükleri altyapı kapasitesiyle uyumlu mu?
• KOBİ-lərin tənzimləməyə uyğunluq xərci böyük firmalara görə nisbəttısız mı?
• Təchizat zənciri müstəqillığı mı, yoksa yönetiləbilir və çeşitlendirilmiş btorımlılık mı daha gerçəlavəçi bir hedef?

Bu sorular çalışmanın Türkiye hakkında vərdiği nəticələr değil, Almaniya tapıntılarının Türkiye’de sınanabiləcəlavə araştırma və politika başlıklarıdır.

Çalışmanın söylediği və söylemediği nəticələr

Çalışma, görüşülen toxumaz aktörün çeşidləndirməyi qısa müddətdə tətbiq oluna bilən, yerliləşməyi ise uzun vadeli və politik koşullara btorlı bir strategiya olaraq gördüğünü gösteriyor. Çin mərkəzli btorımlılığın tamamen kaldırılmasından çok yönetilmesine yönelik bir firma mantığını ortaya koyuyor.

Buna qarşılık araştırma:

• Almaniya’daki bütün KOBİ-lərin eyni görüşte olduğunu kanıtlamıyor.
• Çeşidləndirmə və ya yerliləşmənin maliyyə gəlirisini hesaplamıyor.
• Belirli bir tedarikçi dtorılımının en aştorı riski storlayactorını ölçmüyor.
• Çin kaynaklı tedarikin yüzde 40 və ya yüzde 50 olması gerəlavətiği yönünde genel bir eşik önermiyor.
• Yerel üretimin xərc, emisyon və ya istihdam təsirini kəmiyyət olaraq qarşılaştırmıyor.
• Büyük otomotiv üreticiləri ilə kiçik firmaların tercihlerini birbaşa qarşılaştırmıyor.
• Avropa dışındaki bölgələr üçün ümumiləşdirilə bilən sonuç üretmiyor.

Çalışmanın Metodu və Tapıntıları

Araşdırma dizeyni

Görüşme rehberinin ana konuları

• Tedarik və kaynak btorımlılıkları,
• Çeşidləndirmə və yerliləşmə strategiyalari,
• Qurumsal və tənzimləyici kısıtlar,
• COVID-19, yarı ilətken kıtlığı və geosiyasi gelişmeler gibi qətitilərin təsiri,
• Batarya təchizat zəncirinin geleceğine əlaqən bəlavəlentilər.

Tematik analizden çıkan dört bulgu

Metodin güçlü yönleri

• Genellikle gözden kaçan kiçik və orta miqyaslı üst təchizat zənciri aktörlerine odaklanmaktadır.
• Hammadde, biləşən, hüceyrə, test avadanlığı və mühəndislik gibi fərqli zincir aşamalarını əhatə edir.
• Görüşmeler ortak bir rehberle yürütülmüş, iştirakçıların firma özelindəlavəi konuları açmasına izin vərilmiştir.
• Görüşmeler kaydedilmiş, birbaşa yazıya aktarılmış və firmalar gizlilik koşullarına uygun biçimde anonimleştirilmiştir.
• Önceden belirlenen kodlarla müsahibələr sırasında ortaya çıkan kodların birlikte kullanıldığı göstərilmişdir.
• Müəllif nümunəin sınırlılıklarını və tapıntıların statistik olaraq genellenemeyeceğini açıkça kabul etmiştir.

Kritik sınırlılıklar

• Nümunəlem yalnızca toxumaz katılımcıdan oluşmaktadır.
• İştirakçıların seçim və davət müddətci ayrıntılı biçimde açıqlanmamışdır.
• Firmaların böyüklükleri, ciroları, çalışan sayıları və Almaniya ilə diğer Avropa ülkeleri arasındaki dtorılımı vərilməmişdir.
• Büyük otomotiv üreticiləri, böyük hüceyrə üreticiləri, Tier-1 tedarikçilər və kamu otoriteleri nümunəde mövcud deyil.
• Görüşmelerin müddətsi və yüz yüze ya da çevrim içi yapılıp yapılmadığı belirtilmemiştir.
• Tam müsahibə mətnleri, kod kitabı və ya kodlanmış vəri yayımlanmamıştır.
• Analizin təlavə tədqiqatçı tarafından yürütüldüğü anlaşılmaktadır; müstəqil ikinci kodlaşdırıcı və ya kodlaşdırıcılar arası uyum dəyərlendirmesi bildirilmemiştir.
• Tematik doygunluğun nasıl dəyərlendirildiği açıqlanmamışdır.
• Bir müsahibənin Almancadan çevrilmesi təlavənik və ya btorlamsal nüans kaybı riski taşımaktadır.
• Bertaraf xərci və üretim öyrənmə müddəti gibi kəmiyyət ifadeler katılımcı beyanlarıdır və müstəqil vəri analizi değildir.
• Etik kurul onayı və ya muafiyet bilgisi vərilməmişdir; yalnızca məlumatlandırılmış razılıq və gizlilik tətbiqsı açıklanmıştır.
• Nitel araştırma tasarımı nedensel əlaqə, görülme sıklığı və ya strategiyalarin finansal başarısı hakkında sonuç üretmez.

Mənbə və Metod Notu

Özgün çalışma: “Divərsification Now, Localization Later: How German SMEs Navigate Battery Supply Uncertainty in the EV Transition.”

Müəllif: Çalışmanın metninde Gaurav Kapoorchand Bhatt olaraq yazılmıştır. SSRN üst vərisinde yazar adı Gaurav Kapoorchand Bhat biçiminde yer alır. Bu bibliyografik yazım farkı doğrulanmış fakat hangi biçimin son olduğu belirlenememiştir.

Müəllif sırası və katkı: Çalışma təlavə yazarlıdır. Eş katkı beyanı mövcud deyil. Ayrıca işaretlenmiş bir sorumlu yazar beyanı yoktur; mətnde ilətişim bilgisi təlavə yazara aittir.

Qurum: Mətnde yalnızca “Master of Arts in International Management, Berlin, Germany” ifadesi yer alır. Ünivərsite və ya araştırma kurumu adı belirtilmemiştir.

Mənbə növü: Dokuz yarı yapılandırılmış uzman müsahibəsine dayanan özgün keyfiyyət araşdırması və preprint.

Mətn tarihi: 30 Mayıs 2026.

SSRN’ye yüklenme tarihi: 16 Haziran 2026.

Hakemlik vəziyyəti: Çalışma rəyçi qiymətləndirməsinden keçməmişdir. Nəticəlar son və hakemli bir dergi məqaləsinin tapıntıları olaraq dəyərlendirilmemelidir.

Platform: SSRN.

Hakemli dergi və özgün yayınevi: Herhangi bir hakemli dergide kabul və ya yayımlanma bilgisi mövcud deyil. Özgün dergi ya da yayınevi bilgisi doğrulanamamıştır.

DOI:10.2139/ssrn.6852242

Resmî çalışma btorlantısı:SSRN çalışma kaydı

Maliyyələşmə: Çalışmada finansman bilgisi yer almamaktadır.

Çıkar çatışması: Çıkar çatışması beyanı mövcud deyil.

Etik və katılımcı onamı: Görüşmelerin məlumatlandırılmış razılıqla kaydedildiği və firmaların gizliliği korumak üçün anonimləşdirildiği belirtilməlavətedir. Etik kurul adı, onay numarası və ya muafiyet bilgisi vərilməmişdir.

Veri erişimi: Görüşme kayıtları, tam transkriptler, kod kitabı və analiz dosyaları üçün açık vəri deposu belirtilmemiştir. Gizlilik koşulları nedeniyle firmalar alfabetik kodlarla sunulmuştur.

Bu içeriktəlavəi araştırma sorusu, nümunə, müsahibə yöntemi, temalar, katılımcı ifadelerinden aktarılan sayısal dəyərler, yorumlar və sınırlılıklar incelenen çalışmaya dayanmaktadır. Dış kaynaklar yalnızca başlık, yazar üst vərisi, DOI, platform və yüklenme tarihinin bibliyografik doğrulanması amacıyla kullanılmış; çalışmada bulunmayan bilimsel sonuç əlavəlenmemiştir.