Sağlamlığa İnam Modeli (Health Belief Model, HBM), insanların sağlamlıq problemi qarşısında özlərini nə dərəcədə risk altında gördükləri, problemin nə qədər ciddi olduğunu düşündükləri, tövsiyə olunan davranışın fayda və maneələrini necə qiymətləndirdikləri və həmin davranışı həyata keçirə biləcəklərinə nə dərəcədə inandıqları əsasında sağlamlıq davranışlarını izah etməyə çalışan nəzəri modeldir. Bu keyfiyyət xarakterli inkişaf tədqiqatı diabetli şəxslərin ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluqla bağlı bilik, inam, davranış və ehtiyaclarını HBM çərçivəsində araşdırmış; eyni zamanda diabetli şəxslər üçün hazırlanmış rəqəmsal ağız sağlamlığı təhsili və özünə qulluq proqramı DiaOral©-ın hələ kağız üzərində olan layihəsi haqqında erkən istifadəçi rəylərini toplamışdır.
University of Cincinnati Health System-dən 15 yetkin şəxslə yarı-strukturlaşdırılmış müsahibələr aparılmış və məlumatlar Braun və Clarke-ın refleksiv tematik analiz yanaşması ilə qiymətləndirilmişdir. Üç əsas mövzu ortaya çıxmışdır: optimal ağız baxımı haqqında bilik çatışmazlığı, diabetin idarə edilməsində ağız sağlamlığına aşağı qavranılan əhəmiyyət verilməsi və optimal ağız özünə qulluğunu davam etdirməyə dair məhdud özünəeffektivlik. Ağız baxımı davranışları da bu mövzularla uyğun olmuşdur: yalnız 7/15 iştirakçı gündə iki dəfə dişlərini fırçaladığını, 9/15 iştirakçı isə gündəlik dişarası təmizləmə aparmadığını bildirmişdir.
DiaOral© layihəsi ümumilikdə əlçatan və istifadəçi dostu hesab edilmiş, lakin tədqiqat real veb-saytı və ya davranış müdaxiləsini sınaqdan keçirməmişdir. Buna görə nəticələr DiaOral©-ın klinik effektivliyini, ağız sağlamlığı nəticələrini yaxşılaşdırdığını və ya qlisemik nəzarətə təsir göstərdiyini göstərmir. Tədqiqatın təqdim etdiyi sübut proqram dizaynını istiqamətləndirən erkən keyfiyyət ehtiyac analizindən və prototipin hazırlanmasına yönəlmiş istifadəçi rəyindən ibarətdir.
Diabet və ağız sağlamlığı niyə eyni özünə qulluq çərçivəsində nəzərdən keçirilir?
Mənbə tədqiqatın elmi əsaslandırması diabetlə periodontal sağlamlıq arasında ikitərəfli əlaqənin olması fikrinə söykənir. Diabetli şəxslərdə periodontal xəstəlik və müalicə olunmamış kariyes kimi ağız problemlərinin əhəmiyyətli yük yaratdığı; zəif periodontal sağlamlığın isə qlisemik idarəetməni daha da çətinləşdirə bilən sistemik proseslərlə əlaqəli ola biləcəyi bildirilir.
Buna baxmayaraq, ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluq diabetin özünüidarəsində qidalanma, çəkiyə nəzarət, qan şəkərinin izlənməsi, göz sağlamlığı və ya ayaq baxımı qədər görünən deyil. Tədqiqatçıların çıxış nöqtəsi məhz bu boşluqdur: diabetli şəxslərin ağız baxımı haqqında nə bildikləri, nəyə əhəmiyyət verdikləri, hansı maneələrlə üzləşdikləri və gündəlik praktikalarında hansı davranış nümunələrinin meydana çıxdığı başa düşülmədən effektiv rəqəmsal təhsil proqramı hazırlamaq çətindir.
Sağlamlığa İnam Modeli Bu Tədqiqatda Necə İstifadə Edildi?
Sağlamlığa İnam Modeli bu tədqiqatda diabetli şəxslərin ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluğa dair ifadələrini bilik və sağlamlıq savadlılığından başlayaraq qavranılan xəstəlik riski/ağırlığı, faydalar, maneələr və özünəeffektivlik vasitəsilə real özünə qulluq davranışları və ağız sağlamlığı vəziyyəti ilə əlaqələndirən nəzəri şərh çərçivəsi kimi istifadə edilmişdir; tədqiqatçılar HBM-i mövzuları əvvəlcədən məcburi şəkildə müəyyən edən qapalı kod kitabı kimi deyil, deduktiv istiqamətləndirməni induktiv tematik kəşflə birləşdirən çərçivə kimi tətbiq etmişlər.
Mənbə Figure 1-in konseptual axını
Tədqiqatdakı dəyişdirilmiş HBM strukturu üç qatda oxuna bilər:
| Qat | Tədqiqatdakı komponentlər | Elmi rol |
|---|---|---|
| Dəyişdirici amillər | Bilik; sağlamlıq savadlılığı və e-sağlamlıq savadlılığı | Şəxsin ağız sağlamlığını necə başa düşməsi və şərh etməsi üçün zəmin yaradır. |
| Fərdi inanclar | Qavranılan həssaslıq və ağırlıq; qavranılan fayda; qavranılan maneələr; özünəeffektivlik | Profilaktik ağız baxımına verilən əhəmiyyəti və davranışa keçmə ehtimalını formalaşdırır. |
| Davranış və nəticələr | Ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluq, profilaktik baxım və mövcud ağız sağlamlığı vəziyyətləri | İnancların gündəlik davranışlara və müşahidə edilən/qavranılan ağız sağlamlığı vəziyyətinə necə əks olunduğunu göstərir. |
Mənbə bu strukturları xətti və bir-birindən ayrı dəyişənlər kimi qiymətləndirməmişdir. İştirakçıların hekayələrində bilik, risk qavrayışı, özünəeffektivlik və real baxım davranışlarının bir-biri ilə davamlı qarşılıqlı əlaqədə olduğu görülmüşdür.
DiaOral© modulları
Table 3-ün izah qeydində proqramın beş məzmun modulu aydın şəkildə müəyyən edilmişdir:
| Modul | Orijinal ad | Azərbaycan dilində funksional qarşılıq |
|---|---|---|
| M1 | Know your mouth | Ağzını tanı |
| M2 | Diabetes and oral health | Diabetlə ağız sağlamlığı arasındakı əlaqəni öyrən |
| M3 | Self-screening for oral problems | Ağız problemlərini özün müşahidə et |
| M4 | Practice optimal oral self-care | Optimal ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluğu tətbiq et |
| M5 | Choose the right tools | Uyğun ağız baxımı vasitələrini seç |
Refleksiv tematik analiz necə aparıldı?
Müsahibələr təlim keçmiş tədqiqat əməkdaşları tərəfindən yarı-strukturlaşdırılmış şəkildə aparılmışdır. Əsas suallar müsahibə bələdçisindən götürülmüş; zəruri olduqda iştirakçının ifadəsini daha dərindən anlamaq üçün əlavə aydınlaşdırıcı suallar verilmişdir. Müsahibələr qeydə alınmış, transkriptlər yoxlanmış və QDA Miner 2024.0.5-ə köçürülmüşdür.
Analizdə həm semantik kodlaşdırma, yəni iştirakçının açıq şəkildə ifadə etdiyi məna; həm də latent kodlaşdırma, yəni ifadələrin altında tədqiqatçılar tərəfindən şərh edilən daha geniş fərziyyə və məna nümunələri istifadə edilmişdir. Əvvəlcədən sabitləşdirilmiş kod kitabı əvəzinə açıq kodlaşdırma aparılmış, məlumat dəsti təkrar-təkrar nəzərdən keçirildikcə kodlar yenidən işlənmişdir.
HBM ilk mərhələdə kod qruplarının nəzəri mənasını təşkil etmək üçün deduktiv çərçivə təmin etmiş; daha sonra üç geniş əsas mövzu məlumatların bütövlüyündə təkrarlanan problemləri tutmaq üçün induktiv şəkildə inkişaf etdirilmişdir. Tədqiqat qrupu kodları və şərhləri birlikdə nəzərdən keçirmişdir; lakin refleksiv tematik analiz yanaşmasına uyğun olaraq klassik mənada intercoder reliability əmsalı hesablanmamış və tədqiqatçı subyektivliyinin tamamilə aradan qaldırılması hədəflənməmişdir.
Tədqiqatçı refleksivliyi niyə vacibdir?
RTA yanaşmasında tədqiqatçı şərh edən fəal subyekt kimi qəbul olunur. Mənbə fərqli peşə və ya paradiqmatik mənşəyə malik başqa tədqiqat qrupunun eyni müsahibələrdən bəzi əlaqələri fərqli şəkildə şərh edə biləcəyini açıq şəkildə qəbul edir.
Tədqiqatçılar həmçinin HBM-in “sensitizing framework” kimi istifadəsinin müəyyən psixoloji strukturları, xüsusilə maneələri, faydaları, qavranılan ağırlığı və özünəeffektivliyi daha görünən edə biləcəyini və digər mümkün izahları nisbətən arxa plana keçirə biləcəyini məhdudiyyət kimi müzakirə edirlər.
Tədqiqat iştirakçıları kimlər idi?
| Xüsusiyyət | Nəticə |
|---|---|
| Yaş | Orta 59,4 il; SD 17,3; aralıq 28–87 |
| Cins | 9 qadın (%60,0), 6 kişi (%40,0) |
| Black | 7 (%46,7) |
| White | 6 (%40,0) |
| American Indian or Alaska Native | 1 (%6,7) |
| İrq/etnik mənsubiyyət bildirməyən | 1 (%6,7) |
| Tip 1 diabet | 2 (%13,3) |
| Tip 2 diabet | 13 (%86,7) |
| Diabet müddəti | Orta 15,9 il; SD 12,7; aralıq 1–37 il; n=1 çatışmayan |
| Şəhər yaşayışı | 4 (%26,7) |
| Şəhərətrafı yaşayış | 11 (%73,3) |
| Universitet məzunu və ya daha yüksək | 9 (%60,0) |
| Bəzi universitet təhsili / associate degree | 6 (%40,0) |
İştirakçılar necə seçildi?
Tədqiqatçılar UC Health Epic elektron sağlamlıq qeydindən uyğun ola biləcək iştirakçıları müəyyən etmişlər. Greater Cincinnati bölgəsində həm şəhər, həm də şəhərətrafı kontekstdə irqi/etnik müxtəlifliyi artırmaq üçün ən müxtəlif poçt kodu əraziləri hədəflənmişdir.
Tədqiqata qəbul üçün iştirakçıların ən azı 18 yaşında olması, son bir ildə UC Health klinikasına müraciət etməsi, tip 1 və ya tip 2 diabet diaqnozunun olması, son HbA1c göstəricisinin ən azı %6,5 olması və ingilis dilində oxuyub danışa bilməsi tələb olunurdu.
Hamiləlik, tam dişsizlik və tədqiqatda iştirak etməyi çətinləşdirə biləcək end-stage renal disease, heart failure, stroke, blindness, dementia, Parkinson's disease və ya digər ağır vəziyyətlər istisna meyarları arasında idi.
Tədqiqatın Metodu və Nəticələri
İştirak axını
E-poçt dəvətinə cavab verən 30 şəxsdən 15-i tədqiqata daxil edilmiş və müsahibəni tamamlamışdır. Qalan 15 şəxsdən biri məlumatlandırılmış razılıq materialını oxuduqdan sonra iştirak etməməyi seçmiş; üç nəfər dişsiz olma və ya uyğunluq məlumatının çatışmaması səbəbilə xaric edilmiş; beş nəfər müsahibənin planlaşdırılması üçün aparılan sonrakı əlaqəyə cavab verməmiş; beş nəfər müsahibəyə qatılmamış və bir nəfər tədqiqat başa çatdıqdan aylar sonra cavab vermişdir.
Ağız gigiyenası davranışları
| Davranış | n (%) |
|---|---|
| Gündə iki dəfə diş fırçalama | 7 (%46,7) |
| Gündə iki dəfədən az fırçalama | 8 (%53,3) |
| Hər fırçalamada ən az 2 dəqiqə | 13 (%86,7) |
| Flüorlu diş məcunu istifadə etmə | 11 (%73,3) |
| Flüorlu diş məcunu istifadəsindən əmin deyil | 3 (%20,0) |
| İldə iki dəfə profilaktik diş həkimi ziyarəti | 9 (%60,0) |
| Ağız yaxalayıcı vasitədən istifadə | 10 (%66,7) |
| Hər gün diş sapı ilə təmizləmə aparmama | 9 (%60,0) |
| Hər gün klassik diş sapından istifadə | 2 (%13,3) |
| Hər gün floss pick istifadə | 2 (%13,3) |
| Hər gün water flosser istifadə | 2 (%13,4) |
| Hər hansı tezlikdə klassik diş sapından istifadə | 3 (%20,0) |
| Elektrik diş fırçasından istifadə | 8 (%53,3) |
| Diş çöpü və ya sivri floss pick istifadə | 8 (%53,3) |
| Dilin fırçalanması | 8 (%53,3) |
Bu rəqəmlər iştirakçıların öz bildirişlərinə əsaslanır; birbaşa müşahidə və ya cihazla ölçülmüş davranış deyil. Bundan əlavə, 15 nəfərlik nümunədən əldə edilən nisbətlər ümumi diabetli əhalinin prevalens qiymətləndirilməsi kimi şərh edilməməlidir.
Səkkiz HBM sahəsi
| HBM sahəsi | Önə çıxan məzmun |
|---|---|
| 1. Bilik | Əsas ağız baxımı rutini, sağlam ağız əlamətləri və diabet–ağız sağlamlığı əlaqəsi barədə çatışmazlıqlar |
| 2. Sağlamlıq və e-sağlamlıq savadlılığı | Onlayn sağlamlıq məlumatına şübhə ilə yanaşma; peşəkar tövsiyəyə etibar etmə; rəqəmsal məlumatdan istifadə baxımından dəyişən rahatlıq səviyyəsi |
| 3. Qavranılan həssaslıq və ağırlıq | Ağız problemlərinin əhəmiyyətini kiçiltmə; bəzi problemləri qocalmanın və ya diabetin qaçılmaz nəticəsi kimi qiymətləndirmə |
| 4. Qavranılan faydalar | Profilaktik baxımın və ya yaxşı özünə qulluğun diabet və ağız sağlamlığı üçün dəyərindən əmin olmama; problemlərin erkən aşkarlanmasının faydasını anlayan şəxslər |
| 5. Qavranılan maneələr | Düzgün strategiya və vasitə seçimi ilə bağlı qarışıqlıq; profilaktik diş baxımına aşağı prioritet; müntəzəm stomatoloji baxım mənbəyinin olmaması |
| 6. Qavranılan özünəeffektivlik | Lazım olduğundan az qulluq etdiyini qəbul etmə, utanc/özünü mühakimə, kömək istəmə, bəzi hallarda həddindən artıq özünəinam |
| 7. Özünə qulluq və profilaktik baxım davranışları | Natamam və ya qeyri-ardıcıl baxım; tələskənlik/yorğunluq səbəbilə yarımçıq qalan rutin; ehtiyaca görə vasitə istifadə etmə; uzun müddətdir sorğulanmayan vərdişlər |
| 8. Ağız sağlamlığı vəziyyətləri | Diş əti problemləri, itkin dişlər, davam edən müalicə ehtiyacları və ya ağız sağlamlığını yaxşı kimi qavrama |
Əsas Mövzu 1: Optimal ağız baxımı haqqında bilik çatışmazlığı
İştirakçıların bir qismi diş fırçalama müddətini obyektiv tövsiyə əvəzinə şəxsi hissə əsasən müəyyən edir, diş əti qanamasının nə demək olduğunu bilmir və ya diabetlə ağız sağlamlığı arasındakı əlaqənin necə işlədiyini izah edə bilmirdi.
Onlayn məlumat axtarmaq geniş yayılmış olsa da, etibar problemi nəzərə çarpırdı. İştirakçılar reklamla sağlamlıq məlumatını ayırd etməkdə çətinlik çəkə bildiklərini və xüsusilə həkim, diş həkimi, tibb bacısı və ya digər səhiyyə mütəxəssislərinin tövsiyələrini daha etibarlı hesab etdiklərini bildirmişlər.
Əsas Mövzu 2: Diabet baxımında ağız sağlamlığına aşağı əhəmiyyət verilməsi
Bəzi iştirakçılar diabetin özünüidarəsində çəkiyə, qidalanmaya və ya digər ağırlaşmalara üstünlük verərkən diş və diş əti baxımını ikinci dərəcəli hesab etmişlər. Diş itkisinin və ya periodontal problemlərin bir hissəsinin qocalmanın və ya diabetin qaçılmaz nəticəsi olduğu düşüncəsi profilaktik davranışa duyulan təcili ehtiyacı azaltmışdır.
Diabetlə ağız sağlamlığı arasındakı əlaqə barədə səhiyyə mütəxəssislərindən təhsil almadığını bildirən iştirakçılar diqqət çəkir. Tədqiqatçılar bu nəticəni ABŞ səhiyyə sistemində tibbi diabet baxımı ilə stomatologiya arasındakı struktur ayrılığı ilə birlikdə müzakirə edirlər.
Əsas Mövzu 3: Optimal özünə qulluq üçün məhdud özünəeffektivlik
İştirakçılar floss istifadəsi, uyğun vasitə seçimi, müntəzəm diş həkimi nəzarəti və gündəlik rutini davam etdirmə ilə bağlı çətinliklər bildirmişlər. Bəziləri baxımdakı çatışmazlıqlar səbəbilə utanc və ya özünü mühakimə ifadə edərkən, digər bəzi iştirakçılar optimal olmayan davranışlarına baxmayaraq ağız sağlamlıqlarının yaxşı olduğuna yüksək inam göstərmişlər.
Ağız baxımı çox vaxt sistemli gündəlik rutin əvəzinə vəziyyətə bağlı şəkildə yerinə yetirilmişdir. Məsələn, dişarası təmizləmə yalnız qida ilişdikdə edilə bilər və ya məşğulluq/yorğunluq səbəbilə floss və ağız yaxalayıcı kimi addımlar ötürülə bilər.
“Alert observer” nümunəsi
Üç iştirakçı ağızlarında qeyri-adi qanama, ağrı, maye, yara və ya başqa dəyişiklik gördükdə erkən yardım axtarmağın vacib olduğunu vurğulamışdır. Mənbə bu şəxsləri daha diqqətli müşahidə edən insanlar kimi nəzərdən keçirərkən, diqqətli olmağın avtomatik olaraq yüksək özünəeffektivlik demək olmadığını da göstərir.
DiaOral© Bu Tədqiqatda Həqiqətən Sınaqdan Keçirildimi?
Xeyr. DiaOral© tədqiqatın aparıldığı mərhələdə işlək veb-sayt və ya tamamlanmış davranış müdaxiləsi deyil, məzmun nümunələri və vizualları ehtiva edən kağız əsaslı blueprint/working draft idi; iştirakçılar layihənin anlaşıqlılığı və gələcəkdə istifadə etməyə maraqları barədə rəy vermişlər, buna görə tədqiqat proqramın real istifadə rahatlığını, davranış dəyişikliyi yaratdığını və ya klinik effektivliyini sınaqdan keçirməmişdir.
Blueprint haqqında hansı rəylər alındı?
- İştirakçılar məzmunu ümumilikdə məlumatlandırıcı, təşviqedici və faydalı hesab etmişlər.
- Layihənin sadə, anlaşıqlı, əlçatan və istifadəçi dostu görünməsi müsbət qiymətləndirilmişdir.
- Uzun mətnlər əvəzinə foto və videodan istifadəyə müsbət yanaşılmışdır.
- Bir kliklə giriş və ya mövcud hesabla daxil olma tələbi ortaya çıxmışdır.
- Bəzi iştirakçılar irəliləyişlərini qeyd edə biləcəkləri izləmə funksiyaları istəmişlər.
- Bir iştirakçı veb-sayt əvəzinə mobil tətbiq seçiminin faydalı ola biləcəyini bildirmişdir.
Bu nəticələr məhsulun istifadə rahatlığı tədqiqatının nəticələri deyil. İştirakçıların gördüyü material real naviqasiyanı, yüklənmə müddətini, parol prosesini, cihaz uyğunluğunu, əlçatanlığı və ya uzunmüddətli istifadə davranışını sınaqdan keçirən proqram təminatı deyildi.
Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr
- Diabetli iştirakçıların ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluqda bilik çatışmazlıqları və davranış maneələri vardır.
- HBM strukturları müsahibələrdə ortaya çıxan inam və davranış nümunələrini təşkil etmək üçün mənalı nəzəri çərçivə təmin etmişdir.
- Ağız sağlamlığının diabetin idarə edilməsindəki əhəmiyyəti bəzi iştirakçılar tərəfindən aşağı qavranılır.
- Gündəlik ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluq çox vaxt qeyri-ardıcıl və ya vəziyyətə bağlı şəkildə tətbiq olunur.
- İştirakçıların bir qismi sağlamlıq məlumatında peşəkar mənbələrə ümumi onlayn mənbələrdən daha çox etibar edir.
- DiaOral© blueprint-ı real prototip inkişafını davam etdirmək üçün ümumilikdə müsbət erkən istifadəçi rəyi almışdır.
Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr
- DiaOral©-ın ağız gigiyenası davranışlarını yaxşılaşdırdığı göstərilməmişdir.
- DiaOral©-ın HbA1c və ya digər qlisemik nəticələri yaxşılaşdırdığı göstərilməmişdir.
- İştirakçıların blueprint-ı müsbət qiymətləndirməsi real veb-sayt istifadə rahatlığının və ya məmnuniyyətin sübutu deyil.
- 15 şəxsin ağız gigiyenası göstəriciləri ümumi diabetli əhalinin prevalensi kimi istifadə edilə bilməz.
- Keyfiyyət mövzu əlaqələri səbəb-nəticə əmsalları və ya təsir ölçüləri deyil.
- HBM-in digər davranış dəyişikliyi modellərindən üstünlüyü bu tədqiqatda sınaqdan keçirilməmişdir.
Bu Nəticələr Diabetli Hər Kəsə Ümumiləşdirilə Bilərmi?
Xeyr. Tədqiqat yalnız 15 iştirakçı ilə aparılmış məqsədli, keyfiyyət xarakterli və erkən inkişaf mərhələsində olan araşdırmadır; tədqiqatçılar nəticələrin statistik olaraq ümumiləşdirilə bilən əhali qiymətləndirilməsi vermək üçün nəzərdə tutulmadığını, iştirakçı heterogenliyi səbəbilə bəzi alt mövzularda tam məlumat doymasının əldə edilməmiş ola biləcəyini və tədqiqatçı refleksivliyi ilə sosial arzuolunanlıq qərəzinin şərhlərə təsir edə biləcəyini açıq şəkildə bildirirlər.
Birinci məhdudiyyət: kiçik keyfiyyət nümunəsi
Tədqiqatın məqsədi prevalens və ya təsir ölçüsü qiymətləndirmək deyil, proqram inkişafına istiqamət verəcək ətraflı fərdi təcrübə və inancları anlamaqdır. Buna görə n=15 sayı kəmiyyət klinik tədqiqatların nümunə məntiqi ilə qiymətləndirilməməlidir; eyni zamanda nəticələr ümumi əhaliyə faizlərlə köçürülməməlidir.
İkinci məhdudiyyət: tədqiqatçının mövqelənməsi
RTA-da tədqiqatçı subyektivliyi analizin təbii hissəsidir. Tədqiqat qrupunun ağız sağlamlığı və diabet üzrə ekspertizası müsahibələri və şərhləri dərinləşdirmiş ola bilər; lakin hansı kodların və əlaqələrin daha vacib hesab edildiyinə də təsir göstərə bilər.
Üçüncü məhdudiyyət: HBM çərçivəsinin seçici təsiri
HBM davranışla əlaqəli fayda, maneə, həssaslıq, ağırlıq və özünəeffektivlik strukturlarını görünən etmək üçün faydalıdır. Bununla belə, mənbə bu nəzəri baxışın digər psixoloji və ya sosial izahların bəzilərini ikinci plana keçirmiş ola biləcəyini qəbul edir.
Dördüncü məhdudiyyət: tam doyma və sosial arzuolunanlıq
Tədqiqatçılar ümumi keyfiyyət tədqiqatı baxımından nümunə ölçüsünü yetərli hesab etsələr də, iştirakçıların heterogenliyi səbəbilə bəzi alt mövzularda tam doyma əldə edilməmiş ola bilər. Bundan əlavə, bütün iştirakçıların DiaOral© blueprint-ı haqqında müsbət danışması tədqiqat mühitində müsbət cavab vermə meylindən təsirlənmiş ola bilər.
Tətbiq baxımından mənası
Tədqiqatın praktik mesajı ondan ibarətdir ki, diabetin özünüidarəsində ağız sağlamlığının yalnız “dişləri fırçalamağı xatırlatmaq” səviyyəsində nəzərdən keçirilməsi yetərsiz ola bilər. Təhsil proqramı şəxsin ağız sağlamlığının diabetlə niyə əlaqəli olduğunu anlamasını, hansı əlamətlərin normal olmadığını fərq etməsini, düzgün vasitələri seçməsini, gündəlik davranış maneələrini idarə etməsini və öz qayğısını həyata keçirə biləcəyinə inamını dəstəkləməlidir.
Mənbə müəllifləri veb əsaslı yanaşmanın bu təhsil boşluğunu xüsusilə ilkin tibbi yardım şəraitində tamamlaya biləcəyini düşünürlər. Lakin bu potensial hələ real DiaOral© prototipi üzərində sınaqdan keçirilməmişdir.
Mənbə və Metod Qeydi
Orijinal tədqiqat: Understanding Oral Self-Care Practices Among People with Diabetes—A Qualitative Study
Müəlliflər: Yuqing Zhang; Suzanne G. Leveille; Kimberly Berger; Robert M. Cohen; Tamilyn Bakas.
Məsul müəllif: Yuqing Zhang.
Qurumlar: College of Nursing, University of Cincinnati; Manning College of Nursing and Health Sciences, University of Massachusetts Boston; University of Cincinnati Medical Center.
Jurnal: Diabetology.
Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.
Cild / nömrə / məqalə: 7(6), 101.
DOI: 10.3390/diabetology7060101.
Received: 6 mart 2026.
Revised: 24 aprel 2026.
Accepted: 13 may 2026.
Published: 22 may 2026.
Mənbə növü: Resenziyalı, keyfiyyət xarakterli narrativ və inkişaf tədqiqatı.
Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).
Tədqiqat konteksti: University of Cincinnati Health System, Cincinnati, Ohio, USA.
Nümunə: 15 yetkin diabetli şəxs; 13 T2DM, 2 T1DM.
Əsas daxilolma meyarları: ≥18 yaş, son bir ildə UC Health ziyarəti, T1DM və ya T2DM diaqnozu, ən son HbA1c ≥%6,5 və ingilis dilində oxuyub danışa bilmək.
Məlumatların toplanması: Yarı-strukturlaşdırılmış virtual müsahibələr; Teams, Zoom və ya Google Meet.
Məlumatların idarə edilməsi: REDCap version 16.0.27.
Keyfiyyət analizi: Braun və Clarke refleksiv tematik analiz yanaşması; semantik və latent kodlaşdırma; açıq və iterativ kodlaşdırma; HBM ilə deduktiv və induktiv mövzu inkişafı.
Keyfiyyət analizi proqramı: QDA Miner Version 2024.0.5.
Təsviri kəmiyyət analizi: SPSS Version 29.
Hesabatlandırma təlimatı: Standards for Reporting Qualitative Research (SRQR).
Nəzəri çərçivə: Health Belief Model.
Əsas nəticə: Üç böyük mövzu — optimal ağız baxımı haqqında bilik çatışmazlığı, diabet baxımında ağız sağlamlığına aşağı qavranılan əhəmiyyət və optimal ağız sağlamlığı üzrə özünə qulluqda məhdud özünəeffektivlik.
Proqram: DiaOral© — digital technology-assisted oral health education and self-care interventions.
DiaOral© tədqiqat mərhələsi: Kağız blueprint/working draft; işlək veb-sayt və ya tamamlanmış müdaxilə deyil.
Figure 1: Glanz və həmkarlarının Health Belief Model strukturuna əsaslanaraq dəyişdirilmiş HBM sxemi.
Figure 2: Üç əsas mövzunun tematik xəritəsi; Byrne-ın tematik analiz nümunəsindən dəyişdirilmişdir.
Etik komitə: University of Cincinnati Institutional Review Board; 23 yanvar 2024; IRB ID #20230012.
Məlumatlandırılmış razılıq: Bütün iştirakçılardan alınmışdır.
Maliyyələşdirmə: American Diabetes Association; grant 11-22-JFDHD-06.
Məlumatların əlçatanlığı: Tam məlumat dəsti şəxsi məlumat və görüntülər ehtiva etdiyi üçün ictimaiyyətə açıq deyil; təmizlənmiş analiz məlumatlarının bir alt dəsti əsaslandırılmış tələb əsasında corresponding author-dan əldə edilə bilər.
Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasını bildirməmişlər.
Müəllif töhfələri: Conceptualization — Y.Z., S.G.L., T.B.; Methodology — Y.Z., S.G.L., T.B.; Validation — K.B., T.B.; Formal analysis — Y.Z., K.B.; Investigation — Y.Z., S.G.L.; Data curation — K.B.; Original draft — Y.Z.; Review/editing — Y.Z., S.G.L., R.M.C., T.B.; Supervision — S.G.L., R.M.C., T.B.; Project administration — Y.Z., K.B.; Funding acquisition — Y.Z.
Əsas şərh sərhədi: Nəticələr erkən proqram inkişafı mərhələsində keyfiyyət müsahibə məlumatlarına əsaslanır; DiaOral©-ın davranış, stomatoloji və ya qlisemik effektivliyini göstərmir.
Şərh yazın
E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib