Hamiləlik dövründə diabetin idarə edilməsi yalnız qan şəkəri ölçməü, qidalanma rejimi, fiziki aktivlik və ya dərman istifadəsindan oluşmaz. Gebenin narahatlıqsı, depresif belirtileri, hipoqlikemiya qorxusu, kendi sağlık davranışlarını yönetebileceğine ilişkin inancı və eşinden gördüğü destek de tedavi sürecinin necə yürütüldüğüyle bağlantılı ola bilər.

Zainab Alimoradi, Zahra Mazhari, Fatemeh Alsadat Rahnemaei, Maryam Keshavarz, Mark D. Griffiths və Fatemeh Abdi tarafından hazırlanan tədqiqat, Tahran’daki sağlamlıq mərkəzlərinden seçilen 455 diabetli hamilə qadında partner sosial dəstəyi ilə psixi sağlamlıq göstergelerinin iki nəticəla ilişkisini incelemiştir:

• Tedaviye və ya dərman istifadəsina uyum,
• Genel öz-yetərlilik.

Araşdırmacılar narahatlıq, depressiya, hipoqlikemiya qorxusu və partner dəstəyini eyni reqressiya modeli içinde değerlendirmiş; demografik və klinik özellikleri de istatistiksel olaraq kontrol ettiklerini bildirmiştir.

Tədqiqatnın en belirgin sonucu, daha yüksək partner dəstəyinin hem daha iyi müalicəyə əməl etmə hem de daha yüksək öz-yetərlilikle ilişkili olmasıdır. Partner sosyal desteğindeki her bir ballık artış, tedavi uyumsuzluğunu gösteren şkalate yaklaşık 2 ballık azalma və genel öz-yetərlilik ölçeğinde yaklaşık 0,50 ballık artışla bağlantılı bulunmuştur.

Depressiya ise iki nəticəta da mənfi yönde ilişki göstermiştir. Daha yüksək depressiya balı:

• Daha aşağı müalicəyə əməl etmə,
• Daha aşağı öz-yetərlilik

ilə bağlantılıdır.

Hipoqlikemiya qorxusu yükseldikçe müalicəyə əməl etmənun azaldığı bulunmuştur. Araşdırmacıların kullandığı müalicəyə əməl etmə ölçeğinde yüksək bal daha aşağı uyumu gösterdiği üçün, hipoqlikemiya qorxusunun pozitif reqressiya katsayısı uyumsuzluğun arttığı anlamına gelmektedir.

Tədqiqatnın dikkat çekici və ilk bakışta ters görünen sonucu narahatlıqyla ilgilidir. Daha yüksək narahatlıq, daha aşağı öz-yetərlilikle bağlantılı olmasına rağmen müalicəyə əməl etmə ölçeğinde daha aşağı balla, yani daha iyi uyumla ilişkili bulunmuştur. Ancak narahatlıqnın müalicəyə əməl etmə üzerindeki standartlaştırılmış etkisi küçüktür və istatistiksel anlamlılığı sınırdadır:

\[ \beta=-0{,}10,\quad p=0{,}044 \]

Bu tapıntı narahatlıqnın yararlı olduğu, gebelerin daha narahatlıqlı hâle getirilmesi gerektiği və ya narahatlıqnın tedaviyi iyileştirdiği anlamına gelmez. Kesitsel araşdırma narahatlıqnın əvvəl mi, tedavi davranışının sonra mı ortaya çıktığını gösterememektedir. Sağlığı konusunda daha dikkatli olan qadınların eyni zamanda daha fazla narahatlıq bildirmesi, ölçülmeyen başqa etkenler və ya kullanılan ölçeğin ballama yapısı sonucu etkilemiş ola bilər.

Tedavi uyumu modelinde partner dəstəyi, hipoqlikemiya qorxusu, narahatlıq və depressiya birlikdə nəticətaki değişimin %43,1’ini açıklamıştır. Öz-yetərlilik modelinde partner dəstəyi, narahatlıq və depressiya değişimin %32,8’ini açıklamıştır. Bu oranlar nedensel etki yüzdesi deyildir; reqressiya modelinin nümunədeki bal farklılıklarını ne ölçüde açıklayabildiğini gösterir.

Bilimsel uyarı: Araşdırma hakem qiymətləndirməsindən keçməmiş, tek şehirde yürütülmüş, kəsitsel və öz bildirişe dayalı bir tədqiqatdır. Nəticəlar partner dəstəyinin müalicəyə əməl etmənu qəti olaraq artırdığını və ya depressiyaun birbaşa uyumsuzluğa niyə olduğunu sübut etmir.

Araşdırmanın əsas sorusu

Diabetli gebeler gebeliğin olağan fiziksel və psikolojik yüklerinin yanında sürekli qan şəkəri takibi, beslenme planlaması, olası insulin kullanımı, hipoglisemi riski və bebeğin sağlığına ilişkin narahatlıqlarla da karşılaşabilir.

Bu nedenle araşdırmanın əsas sorusu şöyledir:

Narahatlıq, depressiya, hipoqlikemiya qorxusu və eşten algılanan sosyal destek, diabetli gebelerin müalicəyə əməl etməunu və kendilerini sağlık davranışlarını yönetme konusunda ne kadar yeterli gördüklerini öngörüyor mu?

Tədqiqat keşifsel olaraq tanımlanmıştır. Müəlliflar araşdırmaya başlamadan əvvəl yönü belirlenmiş hipotezler kurmadıklarını bildirmiştir.

Gebelikte diabet niyə çox boyutlu yönetim gerektiriyor?

Tədqiqatda diabet üç ana kategori altında ele alınmaktadır:

• Tip 1 diabet,
• Tip 2 diabet,
• Gestasyonel diabet.

Gebelikten əvvəl bulunan tip 1 və ya tip 2 diabet ilə gebelik sırasında tanılanan diabet eyni klinik geçmişe sahip deyildir. Bununla birlikdə tədqiqatya bu grupların tamamı dahil edilmiştir.

Makalenin giriş bölümünde kontrol altında tutulmayan hamiləlik diabetinin anne və bebek açısından çeşitli risklerle ilişkilendirildiği aktarılmaktadır. Bunlar arasında gebelik hipertansiyonu, preeklampsi, sezaryen doğum, doğum sonrası kanama, makrozomi, yenidoğan hipoglisemisi və başqa gebelik nəticəları sayılmaktadır.

Araşdırma bu nəticəları birbaşa ölçmemiştir. Katılımcıların qan şəkəri, HbA1c değeri, doğum şekli, bebeğin doğum ağırlığı və ya yenidoğan sağlık nəticəları analiz edilmemiştir. Bu klinik riskler tədqiqatnın gerekçesini oluşturmaktadır; araşdırmanın nəticə dəyişənleri deyildir.

Tedaviye uyum ne anlama geliyor?

Diabet yönetiminde “uyum” kavramı hastanın önerilen tedavi planını ne ölçüde uyguladığını ifade edebilir. Bu plan:

• İlaç və ya insulin kullanımı,
• Kan şekeri takibi,
• Beslenme önerileri,
• Fiziksel aktivite,
• Sağlık kontrollerine devam

gibi birden fazla davranışı içerebilir.

Ancak bu araşdırmada kullanılan şkala xüsusilə dərman qəbuluna əməl etməna odaklanan Medication Adherence Rating Scale olaraq tanımlanmıştır. Bu nedenle nəticəları bütün diabet öz bakım davranışlarına otomatik olaraq genişletmek doğru deyildir.

Ölçeğin tədqiqatdaki ballama yönü kritik önemdedir:

• Düşük bal daha iyi müalicəyə əməl etmənu,
• Yüksek bal daha aşağı müalicəyə əməl etmənu göstərir.

Dolayısıyla reqressiya cədvəlsundaki negatif katsayılar daha iyi uyum, pozitif katsayılar ise daha kötü uyum yönünde yorumlanmaktadır.

Öz-yetərlilik nedir?

Öz-yetərlilik, kişinin zorlu bir durumla karşılaştığında zəruri davranışları gerçekleştirebileceğine ilişkin inancıdır. Diabet yönetiminde bu kavram:

• Kan şekerini düzenli ölçebilme,
• Beslenme planını sürdürebilme,
• İlaç və ya insulin düzenini yönetebilme,
• Beklenmeyen sorunlarla başa çıkabilme,
• Sağlık ekibiyle etkili iletişim kurabilme

gibi davranışlarla ilişkili düşünülə bilər.

Tədqiqatda diabete özgü bir öz-yetərlilik ölçeği yerine 10 maddelik Genel Öz Yeterlilik Ölçeği kullanılmıştır. Bu şkala, kişinin genel yaşam sorunlarıyla başa çıkma güvenini değerlendirir. Dolayısıyla nəticəlar birbaşa “diabet tedavisinde öz-yetərlilik” deyil, daha geniş bir genel öz-yetərlilik yapısını temsil etmektedir.

Partner sosyal desteği niyə önəmli ola bilər?

Gebelik və diabetin idarə edilməsi günlük yaşamda önəmli bir iş yükü yaratabilir. Partner dəstəyi bu biçimlerde ortaya çıkabilir:

• Duygusal destek və empati,
• Sağlık kararları hakkında birlikdə düşünme,
• Ev işleri və günlük sorumluluklarda yardım,
• Kontrollere eşlik etme,
• Beslenme planının birlikdə uygulanması,
• İlaç və qan şəkəri takibi konusunda hatırlatma,
• Hipoglisemi sırasında yardım sağlama.

Araşdırmada partner dəstəyi bu fərqli boyutları ayrı ayrı ölçen doğrulanmış çox maddeli bir şkalale değerlendirilmemiştir. Katılımcılara yalnız bu anlama gelen tek bir soru yöneltilmiştir:

“Özellikle gebelik sırasında empatiye, birlikdə düşünmeye və ya günlük faaliyetlerde yardıma ihtiyaç duyduğunuz durumlarda eşinizden ne ölçüde destek alıyorsunuz?”

Yanıtlar 0 ilə 10 arasında ballanmıştır. Ortalama partner dəstəyi balı:

\[ 7{,}00\pm2{,}65 \]

olaraq bildirilmiştir.

Tek soruluk ölçmə araşdırmanın uygulanmasını kolaylaştırsa da desteğin duygusal, pratik, ekonomik və bilgiye dayalı boyutlarını birbirinden ayıramaz. Ölçeğin bu nümunəde geçerlik və güvenirlik analizi de sunulmamıştır.

Hipoqlikemiya qorxusu nedir?

Hipoqlikemiya qorxusu, qan şəkərinin tehlikeli düzeyde düşebileceğine ilişkin narahatlıq və buna qarşı geliştirilen davranışları kapsar.

Belgede bu korkunun bazı kişilerde bu davranışlara yol açabileceği aktarılmaktadır:

• İnsülin dozunu azaltmak,
• Gereğinden fazla karbonhidrat tüketmek,
• Fiziksel aktiviteyi sınırlamak,
• Kan şekerini yüksək tutmaya tədqiqatk.

Bu davranışlar hipoglisemiyi önlemeye yönelik olsa da uzun dönemli glisemik kontrolü bozabilir.

Tədqiqatda hipoqlikemiya qorxusunun tedavi uyumsuzluğuyla pozitif ilişkili bulunması, bu açıklamayla uyumludur. Ancak araşdırma katılımcıların gerçekten insulin dozunu değiştirip değiştirmediğini və ya karbonhidrat alımını artırıp artırmadığını ölçmemiştir.

Araşdırmanın yapıldığı yer və dönem

Tədqiqat 2024 yılında İran’ın Tahran kentinde gerçekleştirilmiştir. Veri toplama üçün Iran University of Medical Sciences ilə bağlantılı on kapsamlı sağlamlıq mərkəzine gidildiği belirtilmiştir.

Katılımcılar sağlamlıq mərkəzlərindeki diabetli gebe listelerinden seçilmiş, telefonla aranmış və sağlamlıq mərkəzlərinde məlumat toplama görüşmelerine davet edilmiştir.

Nihai nümunə 455 diabetli hamilə qadından oluşmaktadır.

Kimler araşdırmaya dahil edildi?

Dahil edilme ölçütleri geniş tutulmuştur. Aşağıdaki gruplar araşdırmaya alınmıştır:

• Gebelikten əvvəl tip 1 və ya tip 2 diabeti bulunan kadınlar,
• Gebelik sırasında diabet tanısı alan kadınlar,
• Yalnızca beslenme düzenlemesiyle izlenenler,
• İnsülin kullananlar,
• Beslenme və ilaç tedavisini birlikdə kullananlar.

Katılım üçün yazılı bilgilendirilmiş onam alınmıştır. Onam vermeyenler araşdırmaya dahil edilmemiştir.

Örneklem büyüklüğü necə hesaplandı?

Araşdırmacılar reqressiya analizinde incelenen her dəyişən başına en az 15 katılımcı öngörmüştür. Yirmi dəyişən üçün başlangıç hesabı:

\[ 20\times15=300 \]

katılımcıdır.

Küme nümunəesinden mənbəlanabilecek benzerliği dikkate almak üçün 1,5 tasarım katsayısı kullanılmıştır:

\[ 300\times1{,}5=450 \]

Böylece hedef nümunə 450 olaraq belirlenmiş, tədqiqat 455 katılımcıyla tamamlanmıştır.

Bununla birlikdə makalede reqressiyada kontrol edilen bütün 20 dəyişənin katsayıları gösterilmemiştir. Cədvəl 2 yalnız partner dəstəyi və psixi sağlamlıq göstergelerinin katsayılarını sunmaktadır.

Örnekleme metodindeki iç tutarsızlık

Metod bölümünde hem küme nümunəesi hem de rastgele seçimin kullanıldığı yazmaktadır. Sağlık merkezlerinden alınan listelerden katılımcıların rastgele seçildiği belirtilmiştir.

Buna karşılık məhdudiyyətlar bölümünde tədqiqatnın kolayda nümunəe kullandığı ifade edilmiştir. Bunlar eyni nümunəe metodi deyildir.

Ayrıca on merkezin her birinden 30 kadının görüşmeye alındığı açıklaması:

\[ 10\times30=300 \]

katılımcıya karşılık gelmektedir. Nihai nümunə ise 455’tir. Kalan 155 katılımcının merkezlere necə dağıldığı və ya “her merkezden 30 kişi” ifadesinin niyə toplamla uyuşmadığı açıklanmamıştır.

Bu tutarsızlık, nümunəin necə oluşturulduğunu və seçilme olasılıklarının necə hesaplandığını qiymətləndirməyi güçleştirmektedir.

Veriler necə toplandı?

Katılımcılar əvvəl telefonla bilgilendirilmiş, ardından sağlamlıq mərkəzlərinde yüz yüze buluşmalar planlanmıştır. Standartlaştırılmış psikometrik araçların öz bildirişe dayalı yanıtlarla və yüz yüze görüşmeler sırasında uygulandığı belirtilmiştir.

Bununla birlikdə məlumat erişimi açıklamasında “tədqiqatnın herhangi bir görüşme içermediği” yazmaktadır. Bu ifade metod bölümündeki yüz yüze görüşme açıklamasıyla çelişmektedir.

Bu çelişki, tədqiqatnın yapılandırılmış görüşme mi, araşdırmacı eşliğinde anket mi yoksa yalnız öz doldurmalı form mu kullandığı konusunda belirsizlik yaratmaktadır.

Narahatlıq və depressiya necə ölçüldü?

Narahatlıq və depressiya üçün 14 maddelik Hospital Anxiety and Depression Scale kullanılmıştır:

• Yedi madde narahatlıqyı,
• Yedi madde depressiyau ölçmektedir.

Her alt şkala 0 ilə 21 arasında ballanmıştır. Tədqiqatda belirtilen yorum eşikleri şöyledir:

• 0–7: Normal aralık,
• 8–10: Sınırda düzey,
• 11 və üzeri: Anormal düzey.

Örneklem ortalamaları:

İki ortalama da ölçeğin “sınırda” olaraq tanımlanan bal aralığındadır. Ancak bir grubun ortalama balının sınırda olması, katılımcıların tamamının və ya belirli bir yüzdesinin klinik düzeyde narahatlıq ya da depressiya yaşadığı anlamına gelmez. Tədqiqat bu nümunə üçün normal, sınırda və anormal kategorilerdeki kişi sayılarını vermemiştir.

Bu tədqiqatdaki Cronbach alfa değerleri:

• Narahatlıq alt ölçeği üçün 0,80,
• Depressiya alt ölçeği üçün 0,81

olaraq bildirilmiştir.

Genel öz-yetərlilik necə ölçüldü?

On maddelik Genel Öz Yeterlilik Ölçeğinde her madde 1 ilə 4 arasında ballanmıştır. Toplam bal:

\[ 10\leq GSEQ\leq40 \]

aralığındadır. Yüksek değer daha yüksək öz yeterliliği ifade etmektedir.

Örneklem ortalaması:

\[ 24{,}20\pm7{,}21 \]

olaraq bulunmuştur.

Ölçeğin bu tədqiqatdaki Cronbach alfa değeri 0,95’tir. Bu değer maddelerin nümunə içinde yüksək iç tutarlılık gösterdiğini bildirir.

Bununla birlikdə şkala genel öz yeterliliği ölçmektedir. Diabete özgü davranışlar, gebelikte insulin yönetimi və ya hipoglisemiyle başa çıkma güveni ayrı ayrı ölçülmemiştir.

Tedavi uyumu necə ölçüldü?

Tedavi uyumu üçün 10 maddelik Medication Adherence Rating Scale kullanılmıştır. Makalede her maddenin 0 ilə 10 arasında ballandığı, toplam balın 0 ilə 100 arasında değiştiği belirtilmiştir.

Puan yönü şöyledir:

\[ \text{Yüksek MARS puanı}=\text{daha düşük tedavi uyumu} \]

Örneklem ortalaması:

\[ 29{,}67\pm15{,}03 \]

olaraq bildirilmiştir.

Tədqiqat belirli bir balın “iyi” və ya “yetersiz” uyum olaraq sınıflandırılacağı klinik bir eşik vermemiştir. Bu nedenle ortalama 29,67 bal üzərindən katılımcıların uyumunun yeterli və ya yetersiz olduğu söylenemez.

Ölçeğin Cronbach alfa değeri 0,76’dır.

Yalnızca diyet uygulayanlarda dərman qəbuluna əməl etmə sorunu

Katılımcıların %35,8’i diabetini yalnız diyetle yönettiğini bildirmiştir. Buna rağmen əsas nəticə dəyişəni “dərman qəbuluna əməl etmə” ölçeğinden elde edilmiştir.

Tədqiqat, herhangi bir diabet ilacı və ya insulin kullanmayan bu qadınların ilaç unutma və dərman istifadəsiyla ilgili maddelere necə yanıt verdiğini açıklamamaktadır.

Bu durum bu soruları doğurmaktadır:

• Yalnızca diyetle izlenen kadınlara şkala uygulanmış mıdır?
• Uygulanmadıysa analizde kaç kişi kalmıştır?
• Uygulandıysa ilaç kullanmayanların yanıtları necə ballanmıştır?
• Ölçek “müalicəyə əməl etmə” olaraq yeniden yorumlandıysa beslenme və fiziki aktivlikyi gerçekten ölçmekte midir?

PDF bu sorulara yanıt vermemektedir. Bu belirsizlik, müalicəyə əməl etmə modelinin ölçmə geçerliliği açısından önəmli bir məhdudiyyəttır.

Hipoqlikemiya qorxusu necə ölçüldü?

Hipoglisemi Korku Ölçeği 36 maddeden oluşan və endişe ilə davranış alt boyutlarını içeren bir araç olaraq tanımlanmıştır. Her maddenin 0 ilə 4 arasında ballandığı belirtilmiştir.

Ancak metin eyni zamanda toplam balın 0 ilə 72 arasında değiştiğini söylemektedir. Otuz altı maddenin her biri 0–4 arasında ballanıyorsa teorik toplam:

\[ 36\times4=144 \]

olmalıdır.

Belirtilen 0–72 aralığı ise 18 maddelik tek bir alt ölçeğin en yüksək balına karşılık gelmektedir:

\[ 18\times4=72 \]

Bu nedenle tədqiqatda:

• Ölçeğin yalnız bir alt boyutunun mu kullanıldığı,
• İki alt şkala balının ortalamasının mı alındığı,
• Yoksa toplam bal aralığının yanlış mı yazıldığı

açıq deyildir.

Örneklemde bildirilen hipoqlikemiya qorxusu ortalaması:

\[ 15{,}29\pm14{,}21 \]

və Cronbach alfa değeri 0,96’dır. Fakat bal aralığındaki belirsizlik, bu ortalamanın klinik və şkalasel yorumunu sınırlandırmaktadır.

Katılımcıların əsas özellikleri

Gebelik sayısı cədvəlsunda üçüncü kategori “≤3” olaraq basılmıştır. İlk iki kategorinin “1” və “2” olması səbəbindən bu ifadenin neyi temsil ettiği açıq deyildir. Belge düzeltilmediği üçün məlumat burada olduğu gibi aktarılmıştır.

İstatistiksel analiz necə yapıldı?

Veriler IBM SPSS Statistics 27 ilə analiz edilmiştir. Sürekli dəyişənler ortalama və standart sapmayla, kategorik dəyişənler sayı və yüzdeyle özetlenmiştir.

İki ayrı çox dəyişənli doğrusal reqressiya modeli kurulmuştur:

1. Tedavi uyumu balını açıklayan model,
2. Genel öz-yetərlilik balını açıklayan model.

Değişkenler modele ENTER metodiyle eyni anda dahil edilmiştir. Araşdırmacılar modellerin demografik və klinik özellikler üçün düzeltildiğini bildirmiştir.

Normal dağılım, aykırı değer və çoklu doğrusal bağlantı varsayımlarının kontrol edildiği belirtilmiştir. Ancak:

• Artık grafiklerinin,
• Değişen varyans testlerinin,
• Aykırı gözlem ölçülerinin,
• Her dəyişənin tam VIF və tolerans değerlerinin

nəticəları gösterilmemiştir.

Cədvəl 2’de müalicəyə əməl etmə modeli üçün VIF değerlerinin 3’ün altında, öz-yetərlilik modeli üçün 2’nin altında olduğu yazmaktadır. Tolerans üçün yalnız üst sınır məlumatlmiştir; aşağı toleransın sorun oluşturabileceği düşünüldüğünde asgari tolerans değerinin ayrıca gösterilmesi daha açıklayıcı olurdu.

Tedavi uyumu modelinin nəticəları

Tedavi uyumu ölçeğinde yüksək bal daha kötü uyumu gösterdiği üçün katsayıların yönü dikkatle okunmalıdır.

Standartlaştırılmış katsayılara görə modeldeki en güçlü iki ilişki:

• Partner dəstəyi: \(|\beta|=0{,}35\),
• Depressiya: \(|\beta|=0{,}33\)

olaraq görülmektedir.

Partner dəstəyinin negatif B katsayısı, destek balı bir birim arttığında tedavi uyumsuzluğu balının ortalama 2 bal azalmasıyla ilişkilidir. Bu yorum diğer model dəyişənleri sabit tutulduğunda geçerlidir.

Depressiya balındaki her bir birim artış ise uyumsuzluk balında yaklaşık 1,28 ballık artışla ilişkilidir.

Tedavi uyumu modelinin açıklama gücü

Model üçün düzeltilmiş R kare:

\[ R^2_{adj}=0{,}431 \]

olaraq bildirilmiştir.

Bu, kullanılan dəyişənler və modele eklenen kontrollerin müalicəyə əməl etmə balındaki nümunə içi değişimin yaklaşık %43,1’ini istatistiksel olaraq açıklayabildiği anlamına gelir.

Şu anlamlara gelmez:

• Tedavi uyumunun %43,1’ine psixi sağlamlıq niyə olur.
• Partner dəstəyi artırılırsa uyum qəti olaraq eyni oranda değişir.
• Model yeni bir hasta grubunda eyni doğrulukla tahmin yapar.

Model üçün Durbin–Watson değeri 1,77’dir.

Narahatlıqnın daha iyi uyumla ilişkili bulunması necə yorumlanmalı?

Bu, tədqiqatnın en dikkatli değerlendirilmesi gereken sonucudur. Narahatlıq balındaki artış daha aşağı tedavi uyumsuzluğu balıyla ilişkili bulunmuştur.

Ancak bu ilişkinin standartlaştırılmış büyüklüğü küçüktür:

\[ \beta=-0{,}10 \]

və etibar intervalının üst sınırı sıfıra çox yakındır:

\[ B=-0{,}43,\quad \%95\ GA=-0{,}84\ \text{ile}\ -0{,}01 \]

Tədqiqat bu sonucun niyə ortaya çıktığını birbaşa test etmemiştir. Aşağıdaki olasılıklar araşdırma məlumatsiyle birbirinden ayrılamamaktadır:

• Sağlık nəticəlarından narahatlıq duyan bazı kadınlar tedavi talimatlarını daha dikkatli uyguluyor ola bilər.
• Daha yoğun tedavi uygulayan kadınlar hastalık risklerinin daha fazla farkında olduğu üçün daha fazla narahatlıq bildirmiş ola bilər.
• Narahatlıq ilə uyum arasındaki ilişki doğrusal olmayabilir.
• Depressiya, hipoqlikemiya qorxusu və başqa dəyişənlerle ortak varyans katsayının yönünü etkilemiş ola bilər.
• Öz bildiriş və ballama özellikleri ilişkiye katkıda bulunmuş ola bilər.
• Ölçülmeyen klinik şiddet və ya sağlık eğitimi gibi dəyişənler her ikisini de etkilemiş ola bilər.

Dolayısıyla nəticə “narahatlıq tedaviyi iyileştirir” və ya “narahatlıq azaltılmamalıdır” biçiminde yorumlanamaz. Aynı araşdırmada narahatlıqnın daha aşağı öz-yetərlilikle bağlantılı olması da narahatlıqnın genel olaraq yararlı bir durum olmadığını göstərir.

Depressiya ilə müalicəyə əməl etmə arasındaki ilişki

Depressiya tedavi uyumsuzluğunun güçlü öngörücülerinden biridir:

\[ B=1{,}28,\quad \beta=0{,}33,\quad p<0{,}001 \]

Depresif belirtiler enerji, motivasyon, dikkat, karar verme və düzenli sağlık davranışlarını sürdürme kapasitesiyle bağlantılı ola bilər. Ancak araşdırma bu aracı süreçleri ayrı ayrı ölçmemiştir.

Kesitsel tasarım səbəbindən yön de belirsizdir:

• Depresif belirtiler müalicəyə əməl etmənu zorlaştırabilir.
• Tedaviye uymakta güçlük yaşamak suçluluk, endişe və ya depresif belirtileri artıra bilər.
• Ağır diabet və ya ekonomik güçlük gibi üçüncü dəyişənler ikisini birlikdə etkileyebilir.

Hipoqlikemiya qorxusu ilə uyum arasındaki ilişki

Hipoqlikemiya qorxusu balındaki her bir birim artış, uyumsuzluk balında 0,17 ballık artışla ilişkili bulunmuştur:

\[ B=0{,}17,\quad \beta=0{,}16,\quad p<0{,}001 \]

Bu ilişki, hipoglisemiden kaçınmak amacıyla insulin və ya qidalanma rejimini değiştiren kişilerin tedavi planından sapabileceği görüşüyle uyumludur.

Ancak ölçeğin toplam bal aralığına ilişkin iç tutarsızlık və katılımcıların %35,8’inin yalnız diyetle izlenmesi, bu sonucun ölçmə düzeyindeki yorumunu sınırlandırmaktadır.

Öz-yetərlilik modelinin nəticəları

Öz-yetərlilik modelinde en büyük standartlaştırılmış ilişki depressiyaa aittir:

\[ \beta=-0{,}25 \]

Partner dəstəyi pozitif, narahatlıq və depressiya negatif yönde ilişki göstermiştir.

Öz-yetərlilik modelinin açıklama gücü

Düzeltilmiş R kare:

\[ R^2_{adj}=0{,}328 \]

olaraq bildirilmiştir. Model öz-yetərlilik balındaki nümunə içi değişimin yaklaşık %32,8’ini açıklamaktadır.

Durbin–Watson değeri 1,90’dır.

Partner dəstəyi iki nəticəta da niyə öne çıkıyor?

Partner sosyal desteği:

• Tedavi uyumu modelinde en büyük mutlak standartlaştırılmış katsayıya,
• Öz-yetərlilik modelinde pozitif və istatistiksel olaraq güçlü bir katsayıya

sahiptir.

Bu örüntü, eş desteğinin hem davranışsal hem psikolojik mənbəlarla bağlantılı olabileceğini düşündürmektedir. Partner:

• Tedavi görevlerini hatırlatabilir,
• Beslenme düzenine katılabilir,
• Kontrollere eşlik edebilir,
• Gebenin yalnızlık və yük algısını azalda bilər,
• Zor bir sağlık durumuyla başa çıkabileceğine ilişkin güvenini destekleyebilir.

Fakat araşdırma bu mekanizmaları ölçmemiştir. Tek soruluk destek ölçməü, desteğin hansı türünün etkili olduğunu göstermez.

Partner dəstəyi bir müdahale etkisi olaraq görülebilir mi?

Hayır. Tədqiqat partner dəstəyini değiştiren bir müdahale tətbiqmıştır. Katılımcılar rastgele olaraq yüksək və ya aşağı destek grubuna atanmamıştır.

Daha yüksək destek bildiren kadınlar eyni zamanda:

• Daha iyi ekonomik koşullara,
• Daha istikrarlı ilişkilere,
• Daha kolay sağlık hizmeti erişimine,
• Daha aşağı hastalık şiddetine,
• Daha güçlü ailə ağlarına

sahip ola bilər. Bu özelliklerin tamamının modelde ne ölçüde kontrol edildiği Cədvəl 2’den görülememektedir.

Dolayısıyla partner dəstəyi önəmli bir müdahale hedefi ola bilər; lakin bu tədqiqat desteğin artırılmasının müalicəyə əməl etmənda tam olaraq ne kadar değişiklik yaratacağını belirleyemez.

Tədqiqatnın klinik mesajı

Müəlliflar sağlık çalışanlarının diabetli gebelerde yalnız biyolojik göstergelere deyil psikolojik və sosyal koşullara da dikkat etmesi gerektiğini müdafiə edir.

Tədqiqatdan birbaşa çıkarılabilecek ihtiyatlı tətbiq mesajları şunlardır:

• Depressiya və narahatlıq belirtileri prenatal bakımda göz ardı edilmemelidir.
• Hipoqlikemiya qorxusu tedavi planına uyumu etkileyebilecek bir konu olaraq konuşulmalıdır.
• Gebenin partnerinden ne ölçüde destek aldığı değerlendirilmelidir.
• Gebenin onayıyla partnerler diabet eğitimi və öz bakım görüşmelerine dahil edilebilir.
• Öz-yetərlilik və günlük öz yönetim güçlükleri sağlık ekibi tarafından ayrıca ele alınabilir.

Bu tədqiqat belirli bir psikolojik müdahale, çift danışmanlığı programı və ya eğitim modelinin etkinliğini test etmemiştir. Bu nedenle herhangi bir programın anne və ya bebek nəticəlarını iyileştirdiği iddia edilemez.

Tədqiqatnın güçlü yönleri

• Örneklem büyüklüğü araşdırmacıların önceden yaptığı 450 kişilik hesabı aşmıştır.
• Narahatlıq, depressiya, hipoqlikemiya qorxusu və partner dəstəyi eyni modeller içinde değerlendirilmiştir.
• Tedavi uyumu və öz-yetərlilik ayrı nəticə dəyişənleri olaraq incelenmiştir.
• Çoğu psikolojik ölçmə üçün daha əvvəl doğrulanmış Farsça şkalaler kullanılmıştır.
• Ölçeklerin nümunə içi Cronbach alfa değerleri bildirilmiştir.
• Regresyon katsayıları, güven aralıkları, standartlaştırılmış katsayılar və p değerleri birlikdə məlumatlmiştir.
• Etik şura onayı və yazılı bilgilendirilmiş onam bildirilmiştir.
• Gebelik öncesi və gebelik sırasında tanılanan diabet grupları eyni saha tədqiqatsında incelenmiştir.
• Hipoglisemi öyküsü və tedavi türü gibi klinik özellikler toplanmıştır.

Tədqiqatnın məhdudiyyətları

• Tədqiqat hakem qiymətləndirməsindən keçməmiş bir preprinttir.
• Kesitsel tasarım dəyişənlerin zaman sırasını və nedenselliği belirleyemez.
• “Öngörücü” ifadesi istatistiksel ilişkiyi bildirir; geleceğe dönük klinik tahmin anlamına gelmez.
• Tədqiqat yalnız Tahran’daki sağlamlıq mərkəzlərinde yürütülmüştür.
• Örneklemin İran’daki və ya başqa ülkelerdeki bütün diabetli gebeleri temsil ettiği gösterilmemiştir.
• Metodde küme və rastgele nümunəe, məhdudiyyətlarda ise kolayda nümunəe yazmaktadır.
• On merkezden 30’ar kişi açıklaması 300 katılımcıya karşılık gelmekte, nihai 455 kişilik nümunəle uyuşmamaktadır.
• Metodde yüz yüze görüşme yapıldığı, məlumat açıklamasında ise görüşme kullanılmadığı belirtilmektedir.
• Bütün dəyişənler öz bildirişe dayanmıştır.
• Partner dəstəyi doğrulanmış çox maddeli şkala yerine tek və araşdırmacıların geliştirdiği soruyla ölçülmüştür.
• Partner dəstəyinin duygusal, pratik, mali və bilgiye dayalı boyutları ayrılamamıştır.
• Genel öz-yetərlilik ölçeği kullanılmış; diabete və ya hamiləlik diabetine özgü öz-yetərlilik ölçülmemiştir.
• İlaç uyumu ölçeğinin yalnız diyet kullanan %35,8’lik grupta necə uygulandığı açıklanmamıştır.
• Tedavi uyumu beslenme, egzersiz və qan şəkəri ölçməü gibi davranışların tamamını kapsamamaktadır.
• Hipoqlikemiya qorxusu ölçeğinin madde sayısı ilə belirtilen toplam bal aralığı uyuşmamaktadır.
• Regresyona dahil edilen bütün demografik və klinik kontrol dəyişənlerinin katsayıları gösterilmemiştir.
• Doğrusal ilişki varsayımı xüsusilə narahatlıq üçün ayrıntılı şəkildə sınanmamıştır.
• Katılımcıların HADS kategorilerine görə normal, sınırda və anormal dağılımları məlumatlmemiştir.
• HbA1c, açlık glukozu və ya sürekli glukoz ölçməü gibi nesnel glisemik məlumatler kullanılmamıştır.
• İlaç kayıtları, reçete yenileme və ya elektronik takip gibi nesnel uyum ölçməleri kullanılmamıştır.
• Anne və yenidoğan sağlık nəticəları izlenmemiştir.
• Partnerlerin kendi destek davranışları və ya qiymətləndirməleri alınmamıştır.
• İlişki kalitesi, ailə içi çatışma və partner kontrolü gibi desteğin niteliğini etkileyebilecek dəyişənler ölçülmemiştir.
• Narahatlıq ilə daha iyi müalicəyə əməl etmə arasındaki ters yönlü tapıntınun mekanizması araştırılmamıştır.

Tədqiqat ne söylüyor?

• Tahran’daki bu nümunəde daha yüksək partner dəstəyi daha iyi müalicəyə əməl etməyla ilişkilidir.
• Daha yüksək partner dəstəyi daha yüksək genel öz-yetərlilikle ilişkilidir.
• Daha yüksək depressiya balı daha aşağı müalicəyə əməl etmə və daha aşağı öz-yetərlilikle ilişkilidir.
• Daha yüksək hipoqlikemiya qorxusu daha aşağı müalicəyə əməl etməyla ilişkilidir.
• Daha yüksək narahatlıq daha aşağı öz-yetərlilikle ilişkilidir.
• Narahatlıq, eyni modelde küçük bir katsayıyla daha iyi müalicəyə əməl etməyla ilişkili bulunmuştur.
• Tedavi uyumu modeli bal değişiminin %43,1’ini açıklamıştır.
• Öz-yetərlilik modeli bal değişiminin %32,8’ini açıklamıştır.
• Diabetli gebelerin psikolojik və sosyal koşulları prenatal bakımda dikkate alınmalıdır.

Tədqiqat ne söylemiyor?

• Partner dəstəyi müalicəyə əməl etmənu qəti olaraq artırır.
• Depressiya tedavi uyumsuzluğunun birbaşa nedenidir.
• Narahatlıq gebeler üçün yararlıdır və ya tedavi amacıyla artırılmalıdır.
• Narahatlıqlı qadınların qan şəkəri kontrolü daha iyidir.
• Partner dəstəyi anne və ya bebeğin klinik nəticəlarını bu tədqiqatda iyileştirmiştir.
• Tədqiqatnın nəticəları bütün ülkelerdeki diabetli gebelere aynen uygulanabilir.
• Tek soruyla ölçülen partner dəstəyi həqiqi destek davranışlarının tamamını göstərir.
• Öz bildirişe dayalı dərman qəbuluna əməl etmə həqiqi dərman istifadəsinı kusursuz şəkildə ölçmektedir.
• Yüksek öz-yetərlilik birbaşa daha aşağı HbA1c sağlamıştır.
• Eşlerin bütün sağlık görüşmelerine otomatik olaraq dahil edilmesi her gebe üçün uygundur.

Gelecek araşdırmalar üçün sorular

• Partner dəstəyi zaman içinde müalicəyə əməl etməndaki değişimi gerçekten öngörüyor mu?
• Çift əsasli eğitim və ya danışmanlık rastgele kontrollü tədqiqatlarda uyumu artırıyor mu?
• Duygusal, pratik və ekonomik destek türlerinden hangisi daha etkilidir?
• Narahatlıq ilə müalicəyə əməl etmə arasında doğrusal olmayan bir ilişki var mı?
• Orta düzey sağlık narahatlıqsı ilə klinik narahatlıq bozukluğu fərqli nəticəlar mı doğuruyor?
• Hipoqlikemiya qorxusu insulin kullananlar ilə yalnız diyet uygulayanlarda fərqli mı çalışıyor?
• Öz bildiriş uyumu reçete kayıtları, glukoz ölçməleri və HbA1c ilə uyumlu mu?
• Partner dəstəyinin etkisi diabet türüne görə değişiyor mu?
• Gebeliğin erken və geç dönemlerinde psixi sağlamlıq–uyum ilişkisi fərqli mı?
• Depressiya tedavisi və ya psikososyal destek, diabet öz yönetimini və doğum nəticəlarını iyileştiriyor mu?
• Nəticəlar fərqli kültürel və sağlık sistemi bağlamlarında tekrarlanıyor mu?

Tədqiqatnın Metodi və Tapıntıları

Teknik araşdırma özeti

Ölçüm araçları

Örneklem ballarının özeti

İki modelin toplu karşılaştırması

Nəticəların kanıt düzeyi

Tədqiqatnın tapıntıları eyni zaman noktasında ölçülen dəyişənler arasındaki düzeltilmiş ilişkileri göstərir. Kanıt düzeyini sınırlandıran əsas nokta zaman sırasının bilinmemesidir.

Örneğin partner dəstəyi ilə öz-yetərlilik arasında bu olasılıkların tamamı mümkündür:

• Partner dəstəyi öz yeterliliği güçlendiriyor ola bilər.
• Öz yeterliliği yüksək kadınlar partnerlerinden daha etkili destek talep ediyor ola bilər.
• İyi ilişki kalitesi her ikisini birlikdə artırıyor ola bilər.

Aynı durum depressiya, narahatlıq və müalicəyə əməl etmə ilişkileri üçün de geçerlidir.

Bu nedenle makaledeki “predictive role” ifadesi zamansal və ya nedensel öngörü deyil, çox dəyişənli reqressiyada bağımsız istatistiksel ilişki anlamında okunmalıdır.

Mənbə və Metod Notu

Tədqiqatnın tam özgün adı: Investigating the Predictive Role of Mental Health and Partner Social Support in Self-Efficacy and Treatment Adherence Among Diabetic Pregnant Women

Müəlliflar və sıraları:

1. Zainab Alimoradi
2. Zahra Mazhari
3. Fatemeh Alsadat Rahnemaei
4. Maryam Keshavarz
5. Mark D. Griffiths
6. Fatemeh Abdi

Eş katkı və ya eş birinci müəlliflık: PDF’de eş katkı ya da eş birinci müəlliflık açıklaması mövcud deyil.

Sorumlu müəllif: Fatemeh Abdi

Sorumlu müəllif e-postaları: Fatemeh.abdi87@yahoo.com; abdi.fh@iums.ac.ir

Müəllif katkıları: F.A., Z.M. və F.R. ana makale metnini yazmıştır. Z.A. və M.G. Cədvəl 1 ilə Cədvəl 2’yi hazırlamıştır. Bütün müəlliflar makaleyi gözden geçirmiştir. Maryam Keshavarz üçün genel gözden geçirme dışında ayrı bir katkı rolü belirtilmemiştir.

Kurumsal bağlantılar:

1. Zainab Alimoradi — Social Determinants of Health Research Center, Research Institute for Prevention of Non-Communicable Diseases, Qazvin University of Medical Sciences, Qazvin, İran
2. Zahra Mazhari — Department of Pediatric Nursing, Iran University of Medical Sciences, Tahran, İran
3. Fatemeh Alsadat Rahnemaei — Student Scientific Research Center, Tehran University of Medical Sciences, Tahran, İran
4. Maryam Keshavarz — Reproductive Sciences and Technology Research Center, Department of Anatomy, School of Medicine, Iran University of Medical Sciences, Tahran, İran
5. Mark D. Griffiths — International Gaming Research Unit, Psychology Department, Nottingham Trent University, Nottingham, Birleşik Krallık
6. Fatemeh Abdi — Nursing and Midwifery Care Research Center, Health Management Research Institute, Iran University of Medical Sciences, Tahran, İran

PDF’de bildirilen ORCID numaraları:

• Zainab Alimoradi — 0000-0001-5327-2411
• Zahra Mazhari — 0009-0006-2781-345X
• Fatemeh Alsadat Rahnemaei — 0000-0002-1149-8057
• Maryam Keshavarz — 0000-0001-7776-8171
• Fatemeh Abdi — 0000-0001-8338-166X

DOI:10.2139/ssrn.7034762

SSRN kayıt numarası: 7034762

Yayın platformu: SSRN

Yayın yılı: 2026

Dergi və ya konferans: PDF’de hakemli dergi və ya konferans yayını belirtilmemiştir.

Yayınevi: Ayrı bir akademik yayınevi belirtilmemiştir; tədqiqat SSRN preprinti olaraq sunulmaktadır.

Mənbə türü: Kesitsel, öz bildirişe dayalı gözlemsel preprint araşdırma makalesi

Hakemlik durumu: Tədqiqat hakem qiymətləndirməsindən keçməmiştir. PDF’nin her sayfasında “Preprint not peer reviewed” uyarısı mövcuddur.

Resmî yayın bağlantısı:SSRN üzerindeki resmî tədqiqat kaydı

Etik şura: Iran University of Medical Sciences, IR.IUMS.REC.1403.191

Katılımcı onamı: Her katılımcıdan yazılı bilgilendirilmiş onam alındığı belirtilmiştir.

Finansman: Finansman alınmadığı bildirilmiştir.

Çıkar çatışması: Müəlliflar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmiştir.

Teşekkür: Müəlliflar Iran University of Medical Sciences’a teşekkür etmiştir.

Veri erişimi: Veri setinin makul talep üzerine sorumlu müəllifdan istenebileceği belirtilmiştir.

Metodsel iç tutarsızlıklar:

• Metod bölümünde küme və rastgele nümunəe, məhdudiyyətlarda kolayda nümunəe yazmaktadır.
• On merkezden 30’ar kişi ifadesi 300 katılımcıya karşılık gelirken nihai nümunə 455’tir.
• Metodde yüz yüze görüşmelerden söz edilirken məlumat açıklamasında tədqiqatnın görüşme içermediği belirtilmiştir.
• Hipoqlikemiya qorxusu ölçeğinin 36 maddelik 0–4 bal yapısı ilə bildirilen 0–72 toplam aralığı uyuşmamaktadır.
• Yalnızca diyetle izlenen kadınlarda dərman qəbuluna əməl etmə ölçeğinin necə uygulandığı açıklanmamıştır.
• Gebelik sayısı cədvəlsundaki üçüncü kategori “≤3” olaraq basılmış və anlamı netleştirilmemiştir.

Bu Türkçe makale yüklenen PDF’nin başlık və müəllif sayfası, araşdırma özeti, giriş, amaç, nümunə hesabı, sağlamlıq mərkəzi tətbiqsı, bütün şkala açıklamaları, Cədvəl 1’deki demografik və klinik özellikler, Cədvəl 2’deki reqressiya katsayıları, tartışma, məhdudiyyətlar, nəticə, etik bildirişler və mənbəça incelenerek hazırlanmıştır.

PDF dışında yeni bir klinik nəticə, tedavi önerisi, doğum sonucu və ya nedensellik iddiası eklenmemiştir. Dış mənbəlar yalnız SSRN kaydının, DOI’nin və eser kimliğinin doğrulanması amacıyla kullanılmıştır.

Sağlık uyarısı: Bu içerik bireysel tıbbi danışmanlık deyildir. Gebelikte diabet, hipoglisemi, narahatlıq və ya depressiya belirtileri kişinin qadın hastalıkları və doğum uzmanı, endokrinoloji ekibi və uygun psixi sağlamlıq uzmanıyla değerlendirilmelidir. İlaç və ya insulin dozu sağlık profesyonelinin yönlendirmesi olmadan değiştirilmemelidir.