Tullantı su təmizləmə qurğusunun axıdılması yalnız çayın səth suyuna təsir etməyə bilər. Çirkləndiricilər çay yatağındakı iri çöküntülərin arasına daxil ola, daha dərindəki hiporeik zonaya daşına və ya yeraltı suyundan səthə çıxan təmiz su ilə qismən durulaşdırılaraq ekosistemin dayanıqlığını artıra bilər. Buna görə çay çirklənməsinin yalnız su sütunundakı kimyəvi konsentrasiyalarla deyil, səth–yeraltı su interfeysindəki bioloji fəaliyyətlə birlikdə qiymətləndirilməsi vacibdir.

Bu tədqiqat İsveçrədəki dörd tullantı su təmizləmə qurğusu ilə çirklənmiş bir qol–əsas çay birləşmə sistemində Functional Trait (FTR) metodunu tətbiq etmişdir. Metod çay yatağında yaşayan oliqoxet taksonlarını yeraltı su exfiltration-unu göstərən, kimyəvi çirklənməyə həssas və ya müxtəlif dərəcələrdə davamlı funksional qruplara ayırır.

Kimyəvi məlumatlar bütün hədəf sistemlərdə nöqtə mənbəli çirklənmə təzyiqini təsdiqləmiş; FTR təhlilləri də axıdılmaların aşağı axınında bioloji keyfiyyət və ekosistem fəaliyyətində aydın pozulmalar göstərmişdir. Falkenstein, Bremblens, Vullierens, Villeret və Marais–Drize sistemlərində aşağı axın nümunələri ümumilikdə daha aşağı Ekoloji Potensial dəyərləri və çirkləndiriciyə davamlı taksonların daha yüksək nisbətlərini göstərmişdir.

Hiporeik zona təhlilləri iki fərqli hidroloji vəziyyəti ayırmağa kömək etmişdir. Bremblens-də güclü yeraltı su exfiltration-u ilə uyğun FTR1 nisbətləri %90-dan yuxarı qalmış və dərin zona nisbətən daha qorunmuş görünmüşdür. Vullierens-də isə aşağı axın hiporeik zonasında FTR1 xeyli azalarkən çox davamlı FTR4 %70,8-ə yüksəlmiş; mənbə bunu səth suyunun dərinliyə infiltration-u və çirklənmiş materialın interstisial sahələrdə toplanması ilə əlaqələndirmişdir.

Bununla belə, hidroloji istiqamət birbaşa fiziki olaraq ölçülməmişdir. Tədqiqatdakı infiltration və exfiltration nəticələri bioloji göstəricilərə əsaslanan ekohidroloji çıxarışlardır. Bundan əlavə, hər sahə yalnız bir kampaniyada nümunələnmiş və dörd alt nümunə bir kompozit nümunədə birləşdirilmişdir. Buna görə tədqiqat güclü tətbiqi biomonitorinq nümunəsi olsa da, klassik müstəqil təkrarlara malik sahə təcrübəsi deyil.

Çay Məsaməli Matrisi Nədir?

Çay yatağı yalnız görünən səth suyundan ibarət deyil. Çınqıl, daş və iri çöküntülər arasındakı boşluqlar da su, mikroorqanizmlər və onurğasızlar üçün mühüm yaşayış mühitidir.

Tədqiqat bu sistemi iki əsas bölmədə araşdırır:

• İri səth çöküntüləri: Çay yatağının üst məsaməli təbəqəsi.
• Hiporeik zona: Səth suyu ilə yeraltı suyunun qarşılıqlı təsir göstərdiyi daha dərin interstisial bölgə.

Bu iki bölmə birlikdə tədqiqatda “porous matrix” adlandırılır.

Məsaməli matris çirkləndiriciləri saxlaya, çevirə və ya yeraltı suyuna daşıya bilər. Eyni zamanda yeraltı suyunun çaya çıxması təmiz su girişi yaradaraq ekosistemin özünü təmizləmə qabiliyyətinə təsir edə bilər.

Niyə Oliqoxetlərdən İstifadə Olunur?

Oliqoxetlər çay çöküntülərində yaşayan və kimyəvi çirklənməyə qarşı müxtəlif həssaslıqlar göstərən onurğasız qruplarıdır.

Bəzi növlər təmiz və yeraltı su ilə əlaqəli şəraitlə assosiasiya olunur, bəziləri isə çirklənmiş çöküntülərdə yaşaya bilir. Bu xüsusiyyət icma quruluşunun yalnız “neçə növ var?” sualından daha çox məlumat daşımasına imkan verir.

FTR Qrupları Nə Deməkdir?

Bəzi taksonlar birdən çox FTR qrupuna daxil edilə bildiyindən qrup faizlərinin cəmi hər nümunədə mütləq %100 olmur.

Ekoloji Potensial Necə Hesablanır?

Tədqiqatda funksional vəziyyəti ümumiləşdirmək üçün aşağıdakı Ekoloji Potensial (EP) düsturu istifadə olunur:

EP = Log2 [(%FTR1 + %FTR2 + 1) / (%FTR3 + %FTR4 + 1)]

Bu quruluş həssas və yeraltı su göstəricisi qrupları ilə çirkləndiriciyə davamlı qruplar arasındakı tarazlığı bir rəqəmlə ümumiləşdirir.

Nöqtə Mənbəli Çirklənmə FTR İcmalarında Necə Görünür?

Ümumi nümunə kifayət qədər ardıcıldır: təmizləmə qurğusu axıdılmalarının və ya çirklənmiş qolun aşağı axınında həssas taksonlar azalır, çirkləndiriciyə davamlı taksonlar artır və Ekoloji Potensial aşağı düşür.

Falkenstein

Axıdılmaya yaxın ilk aşağı axın nöqtəsində FTR4-ün %61-ə yüksəlməsi və EP-nin mənfi dəyərə düşməsi güclü bioloji pozulma ilə uyğundur.

Təxminən 1600 metr daha aşağıdakı ikinci nöqtədə EP qismən bərpa olunur. Mənbə bunu çay boyunca çirkləndirici təsirin azalması ilə əlaqələndirir.

Bremblens

Səth çöküntüləri aşağı axında aydın şəkildə pozularkən hiporeik zonadakı FTR1 nisbəti %90-dan yuxarı qalmışdır.

Mənbə bunu güclü yeraltı su exfiltration-unun daha dərin interstisial sahəni çirkləndirici təsirdən qismən qoruması ilə əlaqələndirir.

Vullierens

Vullierens-də vəziyyət Bremblens-in əksidir. Hiporeik zonada FTR1 %84,6-dan %10,4-ə düşərkən FTR4 aşağı axında %70,8-ə yüksəlmişdir.

Mənbə bunu səthdən dərinliyə artmış infiltration və çirklənmiş materialın daha dərin məsamələrdə toplanması ilə uyğun bioloji siqnal kimi şərh edir.

Bu ssenari səth suyundakı çirklənmənin yalnız çayı deyil, yeraltı su sistemini də təsir edə biləcəyi həssaslıq vəziyyətinə işarə edir.

Hiporeik Zona Niyə Əlavə Məlumat Verir?

İri səth çöküntüləri nöqtə mənbəli axıdılma təsirini rutin olaraq müəyyənləşdirmək üçün kifayət edə bilər. Lakin yalnız səth nümunəsi çirklənmiş suyun dərinliyə sızıb-sızmadığını və ya yeraltı suyundan gələn təmiz exfiltration-un dərin zonanı qoruyub-qorumadığını birbaşa ayırd etməyə bilər.

Bremblens və Vullierens müqayisəsi bu fərqi açıq şəkildə göstərir.

Bremblens: Güclü FTR1 siqnalı → exfiltration ilə uyğun → dərin bölmədə nisbi dayanıqlılıq.

Vullierens: FTR1 çöküşü və FTR4 artımı → infiltration və dərin çirkləndirici toplanması ilə uyğun → daha yüksək yeraltı su həssaslığı.

Buna görə hiporeik zona rutin çirklənmə diaqnostikasına əlavə olaraq səth–yeraltı su interfeysinin necə işlədiyi barədə daha ətraflı məlumat verə bilər.

Lakin Hidroloji Axın Birbaşa Ölçülmədi

Tədqiqatda piezometrik yük, hidravlik qradiyent və ya birbaşa şaquli axın ölçümü aparılmamışdır.

Beləliklə infiltration və exfiltration qiymətləndirmələri bioloji göstəricilərə əsaslanır. Bunlar qısa–orta müddətli ekohidroloji meyllərin bioloji əlamətləri kimi oxunmalıdır; ani su axını istiqamətinin birbaşa fiziki ölçümü deyil.

Villeret və Marais–Drize Sistemləri Nə Göstərir?

Villeret

Ən aşağı EP axıdılmaya ən yaxın S6 nöqtəsindədir. Bu nöqtədə Nais communis ümumi bolluğun %72-sini təşkil etmişdir.

Daha uzaq nöqtələrdə EP-nin yenidən yüksəlməsi aşağı axın boyunca qismən bərpa ilə uyğundur.

Kimyəvi araşdırmada yüksək konsentrasiyalı, lakin kimliyi hələ müəyyən edilməmiş bir maddə də aşkar edilmişdir. Mənbə bunun yerli süd və pendir sənayesinin bioloji təmizləmə prosesləri ilə əlaqəli ola biləcəyini müzakirə edir; lakin maddənin toksikliyi məlum deyil.

Marais–Drize

Çirklənmiş Marais və birləşmədən sonrakı Drize nöqtəsində həssas taksonlar azalarkən davamlı taksonlar artır.

FTR1-in yenə də yüksək qalması tədqiqatda güclü yeraltı su exfiltration-unun davam etdiyinin bioloji göstəricisi kimi şərh olunur.

FTR Metodu Rutin Su İdarəçiliyində Necə İstifadə Oluna Bilər?

Tədqiqat iki mərhələli yanaşma təklif edir.

1. Rutin Aşağı Xərcli Skrininq

Yalnız iri səth çöküntüləri araşdırıla bilər.

Bu yanaşma:

• nöqtə mənbəli çirklənmə təzyiqini,
• böyük icma dəyişikliklərini,
• çirkləndiriciyə davamlı taksonların artmasını,
• səthə qədər çatan güclü yeraltı su exfiltration-larını

müəyyənləşdirmək üçün tətbiq oluna bilən ilkin skrininq təmin edə bilər.

2. Yüksək Ayırdetməli Ekohidroloji Qiymətləndirmə

Səth çöküntülərinə hiporeik zona da əlavə edildikdə:

• dərinliyə çirkləndirici infiltration-u,
• interstisial çirkli lil toplanması,
• yeraltı su exfiltration-u,
• səth–yeraltı su interfeysinin həssaslığı və ya dayanıqlılığı

haqqında daha ətraflı bioloji məlumat əldə edilə bilər.

Tədqiqatın Dəstəklədiyi Nəticələr

• FTR metodu araşdırılan sistemlərdə nöqtə mənbəli çirklənmə təzyiqinə həssas bioloji siqnallar yaratmışdır.
• Aşağı axın nöqtələrində ümumilikdə EP azalmış və çirkləndiriciyə davamlı taksonların nisbəti artmışdır.
• Səth çöküntüləri rutin point-source pollution skrininqində istifadə oluna bilən görünür.
• Hiporeik zona təhlili səth–yeraltı su qarşılıqlı təsirlərinə dair əlavə bioloji məlumat verir.
• Bremblens güclü exfiltration ilə uyğun nisbi dərin-zona dayanıqlılığı göstərmişdir.
• Vullierens dərinliyə infiltration və çirkləndirici toplanması ilə uyğun daha həssas bir quruluş göstərmişdir.

Tədqiqatın Təkbaşına Sübut Etmədiyi Nəticələr

• Bioloji FTR göstəriciləri ani hidroloji axın istiqamətini birbaşa fiziki olaraq ölçmür.
• Hər sahədə müstəqil bioloji təkrar olmadığı üçün klassik replicated sahə təcrübəsi deyil.
• Hər sahə yalnız bir kampaniyada nümunələndiyindən mövsümi dəyişiklik eyni lokasiyada birbaşa ayrışdırılmamışdır.
• Fiziki-kimyəvi məlumatlar bioloji indekslərlə birbaşa paired correlation qurmaq üçün istifadə edilməmişdir.
• Metodun bütün çay tiplərində və bütün çirkləndirici növlərində eyni dəqiqliklə işlədiyi göstərilməmişdir.
• Bulk DNA metabarcoding mövcud formasında FTR üçün lazım olan dəqiq növ-nisbəti məlumatını təmin etmir.

Nümunələmə Dizaynının Kritik Məhdudiyyəti

Hər sahədə 5–10 metr intervalla dörd alt nümunə götürülmüş və bir kompozit nümunədə birləşdirilmişdir. Buna görə sahə daxilində müstəqil bioloji təkrar yoxdur.

Bu yanaşma rutin biomonitorinq baxımından nümunə sayını və xərci azaldır; lakin sahə daxilindəki kiçik miqyaslı variasiyanı klassik statistik təkrarlarla qiymətləndirməyə mane olur.

Müəlliflər həmçinin hiporeik zonalarda orqanizm sayının bəzən 50-dən aşağı olduğunu və nümunələr ayrıca təhlil edilsə replicate başına yalnız bir neçə fərd qalacağını; bunun funksional faizləri qeyri-sabitləşdirəcəyini bildirirlər.

Zaman Məhdudiyyəti

Hər hidroloji sistem bir kampaniyada araşdırılmışdır. Buna görə eyni sahə üçün yay-qış və ya yüksək-aşağı axın şəraitindəki dəyişiklik bu tədqiqatda birbaşa müqayisə edilməmişdir.

Tədqiqat müxtəlif fəsillərdə aparılan çoxsaylı sahə tətbiqlərində oxşar FTR siqnallarının görülməsini metodun əməliyyat dayanıqlığı lehinə qiymətləndirir; lakin uzunmüddətli monitorinq üçün əlavə kampaniyaların faydalı olacağını da açıq şəkildə qəbul edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Applicability of a Functional Trait-Based Methodology in Stream Porous Matrices for Assessing Point-Source Pollution and Vertical Exchange Dynamics

Müəlliflər: Régis Vivien; Benoît J. D. Ferrari.

Qurum: Swiss Centre for Applied Ecotoxicology (Ecotox Centre), EPFL ENAC IIE-GE, Lausanne, Switzerland.

Corresponding author: Régis Vivien.

Jurnal: Ecologies.

Biblioqrafik qeyd: Ecologies 2026, 7, 89.

DOI: 10.3390/ecologies7030089.

Alınma tarixi: 3 avqust 2026.

Reviziya: 22 avqust 2026.

Qəbul: 26 avqust 2026.

Nəşr: 1 sentyabr 2026.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tədqiqat növü: Çoxsahəli tətbiqi çay biomonitorinq tədqiqatı.

Tədqiqat sahəsi: İsveçrədəki dörd WWTP və Marais–Drize qol/birləşmə sistemi.

Bioloji məlumat: Hazırkı tədqiqatda 16 kompozit nümunə və 43 oliqoxet taksonu.

Funksional göstəricilər: FTR1, FTR2, FTRi, FTR3 və FTR4.

Ekoloji indeks: Ecological Potential (EP).

Kimyəvi doğrulama: Qida elementləri, üzvi karbon, mikroçirkləndiricilər və bəzi bölgələrdə metallar; ölçülən parametrlər sahə məlumatlarının mövcudluğuna görə dəyişir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: müstəqil sahədaxili təkrar yoxdur; alt nümunələr kompozit nümunədə birləşdirilib; hər sahə bir kampaniyada nümunələnib; şaquli hidroloji istiqamət birbaşa fiziki ölçmə əvəzinə bioloji göstəricilərdən çıxarılıb.

Maliyyələşdirmə: Eawag Discretionary Funds və Ecotox Centre.

Məlumatlara çıxış: Məlumatlar məqalə və Supplementary Materials daxilində mövcuddur.

Maraq toqquşması: Müəlliflər maraq toqquşması bildirmirlər.

AI istifadəsi bəyanatı: Müəlliflər məqalənin dilini və oxunaqlığını yaxşılaşdırmaq məqsədilə AI-assisted technologies istifadə etdiklərini; yekun məzmunu nəzərdən keçirərək elmi məsuliyyəti öz üzərlərinə götürdüklərini bildirirlər.

Əsas şərh məhdudiyyəti: FTR metodunun infiltration və exfiltration nəticələri birbaşa hidravlik ölçmə deyil, oliqoxet icmalarına əsaslanan bioloji ekohidroloji göstəricilərdir.