Rəqəmsal sağlamlıq xidmətləri; video müayinə, uzaqdan izləmə, elektron resept, pasiyent portalları, mobil sağlamlıq tətbiqləri və internet üzərindən yürütülen çeşitli məsləhət xidmətləri aracılığıyla sağlamlıq xidmətini fiziki məsafənin o tərəfinə daşıya bilər. Bu oləsask kənd və uzaq bölgələrde yaşayan insanlar baxımından özellikle əhəmiyyətlidir. Bir sağlamlıq müəssisəsinə ulaşmak için uzun məsafə katetmek zorunda kalan, bulunduğu bölgəde mütəxəssis həkim bulunmayan və ya nəqliyyat seçimləri sınırlı olan kişilər için dijital xidmətlər sağlamlıq xidmətine çıxışı asanlaşdıra bilər.

Ancak rəqəmsal sağlamlıq xidmətinin mevcut olması, herkesin bu xidmətten eşit biçimde yararləsasbildiği anlamına gelmez. Hızlı internet bağlantısının bulunmaması, uyğun cihazlara erişememe, dijital beceri eksikliği, xidmətin xərci, məxfilik endişeleri, teknolojiye etimadsızlıq, sağlamlıq çalışanlarının tercihleri, geri ödəmə siyasətları və xidmətin pasiyentin sağlamlıq sorununa uyğun olmaması çıxışı sınırlayabilir. Kırsal yaşam; yaş, gəlir, etnik mənşə, əlillik, gender və sağlamlıq durumu gibi başka bərabərsizliklərle birleştiğinde engeller daha da karmaşıklaşabilir.

Bu kapsam belirleme derlemesi, yüksək gəlirli ölkələrde kənd nüfusun rəqəmsal sağlamlıq xidmətlərine çıxışıni inceleyen araşdırmaların hangi nəzəri çərçivəleri kullandığını və kesişimselliği ne ölçüde dikkate aldığını araştırmıştır. Araştırmacılar MEDLINE, Embase, CINAHL Plus və Scopus vəri tabanlarında arama yapmış; 12.894 kayıttan tekrarları və uyğun olmayan yayınları eleyerek 101 ampirik tədqiqatyı incələməyə almışdır.

İncelenen 101 tədqiqatnın yalnız 23’ü əsaslizini yönlendiren belirli bir kavramsal və ya nəzəri çərçivəyi açıq şəkildə belirtmiştir. Başka bir ifadeyle tədqiqatların təxminən dörtte üçü rəqəmsal sağlamlıq istifadəı, tutum, çıxış və ya kabul gibi kavramlardan söz etmiş olsa da bu kavramları bütünlüklü bir teorik model içinde ele almamıştır.

Kullanılan çərçivələr üç əsas araşdırma alanından gelmiştir:

• Teknoloji kabulü və istifadə davranışı modelləri,
• Sağlık xidmətlərine çıxış modelləri,
• Sağlık xidmətlərinin uygulanması və kurumsallaştırılmasına yönelik uygulama bilimi çərçivələri.

En sık kullanılan modellər Texnologiya Qəbul Modeli, Birləşdirilmiş Texnologiya Qəbulu və İstifadəsi Nəzəriyyəsi, Andersen’in Sağlamlıq Xidməti İstifadəsi Davranış Modeli, Levəsque’in Pasiyent Mərkəzli Sağlamlıq Xidmətinə Çıxış Modeli və Birləşdirilmiş Tətbiq Araşdırması Çərçivəsidir.

Texnologiya Qəbul Modeli və benzeri yaklaşımlar, insanların bir dijital xidməti yararlı və kolay kullanılır bulup bulmadığını açıklamakta kullanışlıdır. Bununla birlikte bu modellər başlangıçta sağlamlıq xidmətləri için geliştirilmemiştir. Kullanıcının teknolojiyi kullanıp kullanmama konusunda özgür, bireysel və sabit bir seçim yaptığı varsayımına dayəsasbilir. Oysa kənd sağlamlıq xidmətlərinde çevrim içi xidmət bazen bir tercih değil, yerel yüz yüze xidmət bulunmadığı için tek seçenek olabilir.

Sağlık xidmətine çıxış modelləri, gəlir, sağlamlıq ihtiyacı, coğrafi uzaklık, xidmət kapasitesi, karşıləsasbilirlik və istifadəçi özelliklerini daha kapsamlı biçimde değerlendirebilir. Ancak bu modellər de internet bağlantısı, cihaz, dijital okuryazarlık, yazılım kullanılabilirliği və teknolojiye inam gibi dijital xidməte özgü koşulları kendiliğinden içermeyebilir.

Uygulama bilimi çərçivələri ise xidmətin kurum, sağlamlıq çalışanı, siyasət, altyapı və uygulama süreci düzeyindeki koşullarını değerlendirmekte güclüdür. Buna karşılık pasiyentlərin gündelik deneyimlerini və xidməte erişebilmek için geliştirmeleri gereken bireysel yetenekleri daha sınırlı biçimde ele alabilir.

Derlemenin ikinci əsas bulgusu bərabərsizliklərle ilgilidir. İncelenen tədqiqatların 42’si etnik və ya ırksallaştırılmış azınlıklar, yaşlılar, düşük gəlirli haneler, kadınlar, LGBTQ+ bireyler, engellilər və ya belirli kültürel və dinî topluluklar gibi ek dezavantajlarla karşılaşabiləcek kənd gruplara odaklanmıştır.

Buna rağmen hiçbir tədqiqat kesişimselliği araşdırma tasarımına və teorik çərçivəsine açık biçimde entegre etmemiştir. Yalnızca bir tədqiqat, gələcəkte ırk, sınıf və genderin birlikte incelendiği kesişimsel araşdırmalar yapılması gerektiğini belirtmiştir. Bu nedenle araşdırmalar dezavantajlı grupları incelemiş, fakat farklı bərabərsizliklərin birbirini nasıl güçlendirdiğini çoğunlukla kuramsallaştırmamıştır.

Çalışmanın ortaya koyduğu əsas sorun, kənd rəqəmsal sağlamlıq araşdırmalarının çoğunda teknolojinin, sağlamlıq sisteminin, yaşanılan yerin və sosyal bərabərsizliklərin ayrı ayrı ele alınmasıdır. Teknoloji kabul modelləri bireye; sağlamlıq xidmətine çıxış modelləri istifadəçi-xidmət uyumuna; uygulama çərçivələri ise kurum və sisteme odaklanmaktadır. Kırsal rəqəmsal sağlamlıq çıxışı ise bu düzeylerin tümünün aynı anda etkiləştiği bir prosestir.

Yazarlar, gələcəkte tek bir disipline ait modelin bütün sorunu açıklamasını beklemek yerine disiplinler arası çərçivələrin birlikte kullanılmasını önermektedir. Ayrıca kəndlığın yalnız şəhərden uzaklık və ya nüfus yoğunluğu şeklinde değil; yerel kaynakları, ulaşımı, kültürü, sosyal ilişkiləri, siyasal kararları və xidmət dağılımını içeren özgün bir yaşam bağlamı olaraq değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.

Bu tədqiqat rəqəmsal sağlamlıq xidmətlərinin etkili olduğunu, kənd sağlamlıq bərabərsizliklərini azalttığını və ya belirli bir kuramsal modelin diğerlerinden kesin olaraq üstün olduğunu sübut etmir. Araştırmanın yaptığı şey, mevcut literatürün hangi düşünsel araçları kullandığını, bu araçların neleri görünür kıldığını və hangi əhəmiyyətli unsurları gözden kaçırdığını haritalandırmaktır.

Detaylı Açıklama

Kırsal rəqəmsal sağlamlıq çıxışı neden yalnız internet bağlantısı meselesi değildir?

Rəqəmsal sağlamlıq xidmətine çıxış çoğu zaman “internet var mı, yok mu?” sorusuna indirgenebilir. Oysa tədqiqatnın giriş bölümünde aktarılan dijital bölünme yaklaşımı, eşitsizliğin üç farklı düzeyde oluşabiləceğini göstermektedir.

1. Birinci düzey: Erişim bölünmesi. İnternet bağlantısının, uyğun cihazın, məlumatsayarın, akıllı telefonun və ya gerekli teknik altyapının bulunup bulunmadığıyla ilgilidir.
2. İkinci düzey: Beceri və istifadə bölünmesi. İnsanların teknolojiye sahip olsalar bilə dijital xidməti kulləsasbiləcek məlumat, beceri və iname sahip olup olmadığını ifade eder.
3. Üçüncü düzey: Sonuç bölünmesi. Aynı teknolojiyi kulləsasn kişilərin bundan eşit ölçüde sağlamlıq yararı, zaman tasarrufu və ya xidmət kalitesi elde edip edemediğini sorgular.

Bir kənd bölgəde geniş bant internet kurulması birinci düzey sorunu azaltabilir. Ancak yaşlı bir istifadəçinın uygulamaya giriş yapamaması, görme engelli bir kişinin arayüzü kulləsasmaması və ya düşük gəlirli bir hanenin yeterli vəri paketini satın alamaması durumunda dijital xidmət fiilən erişiləbilir değildir.

Benzer biçimde teknik olaraq başarılı bir görüntülü görüşme de uyğun sağlamlıq xidmətine erişildiği anlamına gelmeyebilir. Pasiyentnın fizik muayeneye ihtiyacı varsa, məxfilik sağlayabiləceği bir ortam bulunmuyorsa və ya sağlamlıq çalışanı uzaktan değerlendirme yoluyla gerekli klinik məlumatyi elde edemiyorsa xidmətin sağlamlıq sonucu sınırlı kalabilir.

Kırsal bölgələrde rəqəmsal sağlamlıq neden əhəmiyyətli olabilir?

Kırsal bölgələrde sağlamlıq kuruluşlarının sayısı, ekspertlık çeşitliliği və nəqliyyat seçimləri şəhərlerden farklı olabilir. Rəqəmsal sağlamlıq xidmətləri bu koşullarda:

• Uzun yolculuk gereksinimini azaltabilir,
• Uzman sağlamlıq çalışanlarına uzaktan çıxış sağlayabilir,
• Takip randevularını asanlaşdıra bilər,
• Kronik pasiyentlıkların uzaktan izlenmesine yardımcı olabilir,
• Reçete və sağlamlıq kaydı işlemlerini destekleyebilir,
• Pasiyent və sağlamlıq çalışanı arasında daha hızlı ilətişim sağlayabilir.

Ancak dijital xidmətin potansiyel faydası, kənd sağlamlıq sistemindeki mevcut sorunların kendiliğinden çözüldüğü anlamına gelmez. Dijital xidmət kötü tasarlanmışsa, yerel sağlamlıq çalışanları tarafından desteklenmiyorsa və ya yalnız belirli istifadəçilərın yararləsasbiləceği biçimde sunuluyorsa mevcut bərabərsizlikləri yeniden üretebilir.

Çalışmanın əsas araşdırma soruları

Derleme iki araşdırma sorusuna odaklanmıştır:

1. Kırsal bölgələrde yaşayan kişilərin rəqəmsal sağlamlıq xidmətlərine çıxışıni incelemek için hangi konseptual çərçivəler kullanılmıştır?
2. Önceki araşdırmalar birbiriyle kesişen bərabərsizlikləri nasıl dikkate almışdır?

Bu sorular doğrudan dijital xidmət istifadə oranını və ya belirli engellerin böyüklüğünü ölçmemektedir. Araştırmanın odağı, tədqiqatçıların kənd rəqəmsal sağlamlıq sorununu hangi teorik bakışla tanımladığıdır.

Kapsam belirleme derlemesi ne demektir?

Kapsam belirleme derlemesi, geniş və disiplinler arası bir literatürün sınırlarını, əsas kavramlarını, kullanılan yöntemlerini və məlumat boşluklarını haritalandırmak için kullanılır.

Bu yöntem özellikle:

• Bir alanda çox farklı araşdırma tasarımları bulunduğunda,
• Araştırma sorusu keşifsel olduğunda,
• Kavramların farklı biçimlerde tanımlandığı durumlarda,
• Literatürde hangi modellərin və yöntemlerin kullanıldığını belirlemek istendiğinde

uyğundur.

Bu tədqiqat, rəqəmsal sağlamlıq xidmətinin etkisini ölçen klasik bir sistematik derleme və ya meta-əsasliz değildir. İncelenen araşdırmaların nəticələrinı ortak bir etki böyüklüğünde birleştirmemiştir. Bunun yerine kullanılan teoriləri, araşdırma bağlamlarını və bərabərsizlik yaklaşımlarını sınıflandırmıştır.

Derlemenin yöntemi nasıl planlandı?

Araştırmacılar JBI Scoping Review Methodology Group önerilərini izlemiştir. Derleme protokolü Open Science Framework üzerinde kaydedilmiştir. Arama stratejisi bir konu ekspertı kütüphanecinin desteğiyle hazırlanmıştır.

Dört vəri tabanı taranmıştır:

• MEDLINE,
• Embase,
• CINAHL Plus,
• Scopus.

Arama Haziran 2025’te yapılmış və başlık ilə özet alanlarıyla sınırlandırılmıştır. Ana arama kavramları üç grupta düzenlenmiştir:

• Rəqəmsal sağlamlıq, mobil sağlamlıq, e-sağlamlıq, tele-sağlamlıq və teletıp,
• Erişim, istifadə, deneyim, kolaylaştırıcılar, engeller və memnuniyet,
• Kırsal, uzak, kıyısal və ya dağlık bölgələr.

Serbest metin terimlerine ek olaraq MEDLINE, Embase və CINAHL’e ait kontrollü konu başlıkları kullanılmıştır. Aynı kavram grubundaki terimler “OR”, farklı kavram grupları ise “AND” işleciyle birleştirilmiştir.

Hangi araşdırmalar dâhil edildi?

Çalışmaların dâhil ediləbilmesi için:

• Dünya Bankasının 2024/2025 sınıflamasına göre yüksek gəlirli bir ölkəde yürütülmesi,
• Kırsal, yarı kənd və ya uzak bir bölgəyi incelemesi,
• Sağlık xidmətine çıxışle ilişkili bir amaç taşıması,
• İnternet və ya dijital cihaz kulləsasn pasiyent odaklı bir sağlamlıq xidmətini ele alması,
• Sağlık xidməti istifadəçilərının deneyimlerini içermesi,
• Tam metinli və ampirik araşdırma niteliğinde olması

gerekiyordu.

Araştırmacılar “çıxış” kavramını geniş tutmuştur. Yalnızca xidməte fiilən ulaşma değil; kabul, algı, dijital okuryazarlık, xidməti kullanma niyeti və istifadəı etkiləyen unsurlar da çıxış kapsamında değerlendirilmiştir.

Rəqəmsal sağlamlıq tanımı da geniş tutulmuştur. Kullanıcının sağlamlıq xidməti ilə dijital cihaz və ya internet üzərindən etkiləşim kurduğu uygulamalar dâhil edilmiş; yalnız telefonla yürütülen və zorunlu olaraq dijital teknoloji gerektirmeyen xidmətlər dışarıda bırakılmıştır.

Hangi araşdırmalar dışarıda bırakıldı?

• Bir müdahalenin etkinliğini değerlendiren deneysel tədqiqatlar,
• Dijital xidmət uygulamasının değerlendirilmesine odakləsasn müdahale araşdırmaları,
• Yalnızca sağlamlıq çalışanlarının görüşlerini inceleyen tədqiqatlar,
• Derlemeler, konferans özetleri, protokoller və yorum yazıları,
• Erişimi etkiləyen unsurları incelemeden yalnız istifadə eğilimlerini bildiren tədqiqatlar,
• Yalnızca müdahale sonrası memnuniyeti değerlendiren araşdırmalar

dışlanmıştır.

Bazı tədqiqatlarda hem pasiyent hem sağlamlıq çalışanı görüşleri bulunuyorsa, istifadəçi deneyiminin araşdırma içinde yer alması koşuluyla bu tədqiqatlar incələməyə alınmıştır.

Kırsallık nasıl tanımlandı?

Araştırmacılar bütün ölkələr için tek bir kəndlik tanımı dayatmamıştır. Bir tədqiqatnın yazarları ortamı kənd, yarı kənd və ya uzak olaraq tanımladıysa tədqiqat uyğun kabul edilmiştir.

Amerika Birleşik Devletleri’ndeki araşdırmaların bir bölümü şəhər merkezleriyle işe gidiş geliş akışlarını və nüfus ölçülerini kulləsasn Rural-Urban Commuting Area kodlarına başvurmuştur. Diğer ölkələrde kəndlik çoğu zaman tədqiqatçılar və ya iştirakçılar tarafından tanımlanmıştır.

Bu esneklik farklı ölkələrdeki araşdırmaların dâhil edilmesini sağlamıştır. Bununla birlikte “kənd” olaraq sınıflandırılan bölgələrin nüfus, uzaklık, altyapı, kültür və sağlamlıq xidmətləri bakımından birbirinden oldukça farklı olabiləceği anlamına gəlir.

Tarama və tədqiqat seçimi

Aramada cəmi 12.894 kayıt tapılmışdır. Bunların 6.121’i tekrar kayıttır və çıkarıldıktan sonra 6.773 benzersiz kayıt kalmışdır.

Başlık və özet taramasında 6.221 kayıt elenmiştir:

Bu aşamanın ardından 552 tədqiqat tam metin değerlendirmesine alınmıştır. Tam metinde 283 tədqiqat uyğun nəticələri incelemediği, 168 tədqiqat ise uyğun nüfusu kapsamadığı için dışlanmıştır. Sonuçta 101 tədqiqat vəri çıkarımı və içerik əsaslizine alınmıştır.

Her tarama turundaki qeydlərın yüzde 20’si birinci yazar və başka bir araşdırmacı tarafından bağımsız biçimde çift taranmıştır. Tarama Rayyan yazılımıyla yapılmış, görüş ayrılıkları tədqiqatçılar arasında tartışılarak çözülmüştür.

Dâhil edilən tədqiqatlar hangi ölkələrden geliyordu?

Literatürün təxminən üçte ikisinin Amerika Birleşik Devletleri’nden gelmesi, incelemenin genel nəticələrinın bu ölkənin sağlamlıq sistemi, sigorta yapısı, coğrafyası və dijital altyapısından etkilənebiləceğini göstermektedir.

Çalışma yöntemleri

Nitel araşdırmalar çoğunlukla yarı yapılandırılmış görüşmeler və odak grupları kullanmıştır. Nicel araşdırmalar anket cavablarını və ya sağlamlıq qeydlərını əsasliz etmiştir. Karma yöntem tədqiqatları ise sayısal nəticələrla istifadəçi və ya xidmət deneyimlerini birlikte değerlendirmiştir.

Verilər nasıl çıkarıldı və əsasliz edildi?

Araştırmacılar bu derleme için özel bir vəri çıkarma aracı hazırlamıştır. Her tədqiqatdan:

• Başlık, yazar və yayın yılı,
• Araştırma tasarımı,
• Ülke, ortam və iştirakçı özellikleri,
• Araştırmanın amacı,
• Kullanılan konseptual çərçivə və ya ölçüm aracı,
• Kesişimselliğin tasarım, örnekleme və əsaslizde ele alınıp alınmadığı,
• İncelenen bərabərsizlik eksenleri

çıkarılmıştır.

Verilər NVivo yazılımında əsas içerik əsasliziyle kodlanmıştır. Kodlar sıklık baxımından sayılmış və nəticələr tədqiqatların tam metinleriyle karşılaştırılmıştır.

Çalışmada istatistiksel meta-əsasliz, matematiksel etki modeli və ya yeni klinik formül bulunmamaktadır. Sayısal nəticələr, literatürdeki araşdırmaların və kullanılan çərçivələrin sayısal dağılımını göstermektedir.

Çalışmaların ne kadarı açık bir nəzəri çərçivə kullandı?

101 tədqiqatnın yalnız 23’ü əsaslizini yönlendiren belirli bir konseptual çərçivəyi açıq şəkildə bildirmiştir. Bu oran təxminən yüzde 22,8’dir.

Geriye kalan tədqiqatlar çoğunlukla:

• Dijital xidmət istifadəı,
• Teknolojiye yönelik tutum,
• Tele-sağlamlıq kabulü,
• Erişim engelleri,
• Kullanıcı deneyimi

gibi genel kavramlardan yararlanmış; fakat bunlar arasındaki ilişkiləri belirli bir teorik modelle açıklamamıştır.

On iki tədqiqat geçerliliği daha önce incelenmiş ölçüm ölçekleri kullanmıştır. En sık kullanılanlar:

• Altı tədqiqatda kullanılan eHealth Literacy Scale,
• Üç tədqiqatda kullanılan Telehealth Usability Questionnaire

olmuştur.

Bir ölçeğin kullanılması, araşdırmanın otomatik olaraq nəzəri çərçivəye sahip olduğu anlamına gelmez. Ölçek belirli bir özelliği ölçerken konseptual çərçivə, farklı özelliklerin birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu açıklamayı amaçlar.

Kullanılan nəzəri çərçivəlerin dağılımı

Bir tədqiqat iki ayrı çərçivə kullandığı için çərçivə istifadə sayısı, çərçivə bildiren tədqiqat sayısından bir fazladır.

Texnologiya Qəbul Modeli neyi açıklar?

Texnologiya Qəbul Modeli, bir kişinin teknolojiyi kullanma niyetini və istifadəını açıklamak için geliştirilmiştir. Özgün modelde dört əsas unsur bulunur:

• Algıləsasn istifadə kolaylığı: Teknolojiyi kullanmanın ne kadar çaba gerektirdiği,
• Algıləsasn yararlılık: Teknolojinin kişiye fayda sağlayıp sağlamadığı,
• Tutum: Kullanıcının teknolojiye yönelik olumlu və ya olumsuz değerlendirmesi,
• Gerçek istifadə: Teknolojinin fiilən kullanılması.

İncelenen dört tədqiqatnın üçü özgün modeli rəqəmsal sağlamlıq bağlamına göre genişletmiştir. Eklenen unsurlar arasında:

• Rəqəmsal sağlamlıq okuryazarlığı,
• Teknolojiye inam,
• Önceki teknoloji deneyimi,
• Uygulama tasarımı və gezinme kolaylığı,
• Verilərin sunuluş biçimi,
• İnsan etkiləşimi düzeyi,
• Sosyal və kültürel özellikler

tapılmışdır.

Texnologiya Qəbul Modelinin əsas sınırlılığı

Model başlangıçta iş yerindeki məlumat teknolojilərinin benimsenmesini açıklamak için geliştirilmiştir. Sağlık xidmətindeki istifadə ise sıradan bir yazılım seçimine benzemez.

Bir kənd istifadəçi video müayinəyi tercih edebilir; fakat bazen yüz yüze xidmət bulunmadığı için bunu kullanmaya mecbur kalabilir. Tersine dijital xidməti yararlı bulsa bilə internet, cihaz və ya mahrem bir ortam bulunmadığı için kulləsasmayabilir.

Modelin eleştirilən varsayımları şunlardır:

• Kullanımın bireyin özgür seçimi olduğunu varsayabilmesi,
• Kararı çoğunlukla bireysel düzeyde ele alması,
• Kullanım kararını görece sabit və ikili görmesi,
• Sağlık sistemi və siyasət kısıtlarını yeterince yansıtmaması,
• Sağlık çalışanlarının və kurumların teknoloji kararlarını sınırlı ele alması.

Bir kişi bazı sağlamlıq sorunları için dijital görüşmeyi tercih ederken hassas, karmaşık və ya fizik muayene gerektiren bir durumda yüz yüze görüşmeyi tercih edebilir. Dolayısıyla rəqəmsal sağlamlıq kabulü bir kez vərilən, değişmeyen “kullanırım və ya kullanmam” kararı değildir.

UTAUT neyi ekler?

Birləşdirilmiş Texnologiya Qəbulu və İstifadəsi Nəzəriyyəsi, farklı teknoloji kabul modellərini ortak bir yapıda birleştirmiştir. Modelde istifadə niyetini etkiləyen başlıca unsurlar:

• Performans beklentisi,
• Çaba beklentisi,
• Sosyal etki,
• Kolaylaştırıcı koşullar

olaraq tanımlanır.

Yaş, gender, deneyim və istifadəın gönüllü olup olmaması bu ilişkiləri değiştirebilir. İncelenen araşdırmalardan biri kənd istifadəçilərın önceki teknoloji deneyiminin əhəmiyyətli bir kolaylaştırıcı koşul olduğunu göstermiştir. Başka bir tədqiqat sağlamlıq ortamına uyarlanmış bir UTAUT kullandığını belirtmiş; lakin uyarləsasn modelin ayrıntılı gösterimini sunmamıştır.

UTAUT, Texnologiya Qəbul Modelinden daha fazla bağlamsal değişken içerse de sağlamlıq sisteminin kurumsal, klinik və bərabərsizlik boyutlarını tek başına kapsamayabilir.

Andersen’in davranış modeli

Andersen’in modeli, sağlamlıq xidməti istifadəını üç əsas faktör grubu üzerinden açıklamıştır:

• Yatkınlaştırıcı faktörler: Demografi, sosyal yapı və sağlamlıq inançları gibi xidmət istifadə olasılığını etkiləyen özellikler,
• Kolaylaştırıcı faktörler: Gelir, sigorta, finansman, xidmət organizasyonu və çıxışı mümkün kılan kaynaklar,
• İhtiyaç faktörleri: Algıləsasn və ya klinik olaraq değerlendirilən sağlamlıq sorunları.

Modelin sonraki sürümleri bireysel və bağlamsal özellikleri birbirinden ayırmış; sağlamlıq siyasətsı, toplum kaynakları, organizasyon və çevresel koşullar gibi unsurları da kapsamıştır.

İncelenen üç tədqiqat Andersen’in modelini farklı biçimlerde uyarlamıştır. Bir tədqiqat teknolojiye özgü değişken eklememiştir. Diğerleri:

• Teknolojiye inami,
• Cihaza çıxışı,
• Dijital okuryazarlığı

kolaylaştırıcı faktörler arasına eklemiştir.

Bir araşdırmada yerel sağlamlıq xidməti sağlayıcılarının sınırlı erişiləbilirliği, insanları çevrim içi çözümlere yönelten bir ihtiyaç faktörü olaraq təsnif edilmişdir. Bu yorum özgün Andersen modelindeki sınıflandırmadan farklıdır və rəqəmsal sağlamlıq bağlamında modellərin nasıl yeniden düzenlendiğini göstermektedir.

Andersen modelinin güclü və zayıf yönleri

Model:

• Bireysel və çevresel koşulları birlikte değerlendirebilir,
• Gelir, sigorta, ihtiyaç və xidmət organizasyonunu içerebilir,
• Kırsal kaynak yetersizliklerini bağlamsal düzeyde ele alabilir,
• Nicel araşdırmalarda değişkenlere dönüştürülmesi görece kolaydır.

Ancak özgün biçimi:

• Dijital okuryazarlığı,
• Teknolojiye inami,
• Cihaz və yazılım özelliklerini,
• Dijital xidmət seçimini,
• Yüz yüze və dijital xidmətlər arasındaki geçişi

doğrudan içermez.

Yazarlar, Andersen modelinin kullanılacağı araşdırmalarda rəqəmsal sağlamlıq istifadəının genel sağlamlıq xidməti istifadəı içindeki özgün bir xidmət biçimi olaraq tanımlanmasını və teknolojiye özgü değişkenlerle genişletilmesini önermektedir.

Levəsque’in pasiyent merkezli çıxış modeli

Levəsque’in modeli çıxışı, pasiyentin sağlamlıq ihtiyacını fark etmesinden uyğun xidməti kullanıp nəticə elde etmesine kadar uzəsasn bir proses olaraq tanımlar.

Hizmet tarafında beş özellik bulunur:

• Fark ediləbilirlik və yaklaşılabilirlik,
• Kabul ediləbilirlik,
• Mevcudiyet və uyum sağlama kapasitesi,
• Karşıləsasbilirlik,
• Uygunluk.

Kullanıcı tarafında bunlara karşılık gelen beş yetenek vardır:

• İhtiyacı algılama yeteneği,
• Hizmet arama yeteneği,
• Hizmete ulaşma yeteneği,
• Ödeme yapabilme yeteneği,
• Hizmete katılma və sürdürme yeteneği.

Rəqəmsal sağlamlıq bağlamında:

• Hizmetin yararlı bir seçenek olduğunu bilmek,
• Teknik beceriye və uyğun cihaza sahip olmak,
• İnternet ücretini karşılayabilmek,
• Sağlık çalışanına və teknolojiye inammek,
• Hizmetin sağlamlıq sorununa uyğun olması

bu sürecin parçaları hâline gəlir.

Levəsque modelinin güclü və sınırlı yönleri

Modelin güclü yönü, çıxışı tek bir istifadə olayı değil, istifadəçi ilə xidmət arasındaki bir uyum süreci olaraq görmesidir. Pasiyentnın sağlamlıq yolculuğunu və istifadəçi deneyimini ayrıntılı incələməyə uyğundur.

Bununla birlikte bütün sağlamlıq xidməti sunucularını modelin aynı tarafında cəmiası:

• Sağlık çalışanının teknolojiyle etkiləşimini,
• Yazılımın sağlamlıq çalışanı baxımından kullanılabilirliğini,
• Kurumsal teknoloji siyasətlarını,
• Hizmet sağlayıcıların dijital xidməte bağlılığını,
• Teknik destek və sistem entegrasyonunu

ayrıntılı biçimde ayırmayı zorlaştırabilir.

Bu nedenle pasiyent deneyimine odakləsasn araşdırmalar için güclü olmakla birlikte kurum və sağlamlıq çalışanı düzeyini inceleyen başka bir çərçivəyle desteklenmesi gerekebilir.

CFIR və uygulama bilimi yaklaşımı

Birləşdirilmiş Tətbiq Araşdırması Çərçivəsi, sağlamlıq xidmətindeki bir yeniliğin uygulanmasını etkiləyen koşulları beş geniş alanda değerlendirir:

• Yeniliğin özellikleri,
• Dış çevre,
• Kurumun iç ortamı,
• Sürece katılan bireyler,
• Uygulama süreci.

CFIR belirli bir neden-nəticə denklemi sunmaktan çox, uygulamayı etkiləyebiləcek alanların sistematik olaraq incelenmesini sağlayan meta-kuramsal bir çərçivədir.

Derlemede CFIR kulləsasn üç tədqiqat bu çərçivəyi çoğunlukla görüşme sorularını və konu kılavuzlarını yapılandırmak için kullanmıştır.

CFIR’nin kənd rəqəmsal sağlamlıq baxımından anlamı

CFIR şu soruları görünür kılabilir:

• Dijital xidmət mevcut sağlamlıq sistemine uyuyor mu?
• Kurumda yeterli teknik personel var mı?
• Yerel sağlamlıq çalışanları xidməti destekliyor mu?
• Geri ödeme və siyasət koşulları uygulamayı teşvik ediyor mu?
• Kırsal bölgəde gerekli internet və fiziksel altyapı mevcut mu?
• Hizmet zaman içinde davamlı mi?

Çerçevənin sınırlılığı, ayrıntılı və karmaşık olması və pasiyent tarafındaki çıxış yeteneklerine daha az odakləsasbilmesidir. Kullanıcı deneyimini inceleyen bir tədqiqatda Levəsque gibi pasiyent merkezli bir modelle birlikte kullanılması daha kapsamlı bir değerlendirme sağlayabilir.

Çerçevəlerin karşılaştırılması

Neden tek bir çərçivə yeterli olmayabilir?

Kırsal rəqəmsal sağlamlıq xidmətine çıxış aynı anda birden fazla düzeyde oluşur:

• Teknoloji düzeyi: Cihaz, bağlantı, yazılım və kullanılabilirlik,
• Birey düzeyi: Beceri, inam, sağlamlıq ihtiyacı və tercih,
• Hizmet düzeyi: Uygunluk, randevu sistemi, xərc və sağlamlıq çalışanı kapasitesi,
• Kurum düzeyi: Organizasyon, teknik destek, iş akışı və kaynaklar,
• Politika düzeyi: Finansman, geri ödəmə və dijital xidmət öncelikleri,
• Yer düzeyi: Coğrafya, ulaşım, nüfus yapısı, kültür və yerel altyapı,
• Eşitsizlik düzeyi: Gelir, yaş, etnik mənşə, əlillik və başka sosyal konumlar.

Bir model bu düzeylerden yalnız birine odaklandığında çıxışın diğer parçaları gözden kaçabilir. Yazarların disiplinler arası çərçivə önerisi bu nedenle əhəmiyyətlidir.

Kesişimsellik nedir?

Kesişimsellik, insanların yaşam deneyimlerinin tek bir sosyal özellik üzerinden açıkləsasmayacağını belirtir. Irkçılık, sınıfsal bərabərsizlik, cinsiyetçilik və başka baskı sistemleri birbirinden bağımsız tədqiqatyabilir; aynı kişi üzerinde birleşerek özgün avantaj və dezavantaj biçimleri oluşturabilir.

Kırsal rəqəmsal sağlamlıq baxımından məsələn:

• Kırsal bölgəde yaşayan yaşlı bir kişi,
• Düşük gəlirli və engelli bir istifadəçi,
• Uzak bölgəde yaşayan etnik azınlık mensubu bir pasiyent,
• Kırsal bölgəde yaşayan LGBTQ+ bir genç

yalnız “kənd istifadəçi” kategorisiyle tam olaraq açıkləsasmayacak farklı engeller yaşayabilir.

Bu engeller yalnız üst üste eklenmeyebilir. Örneğin düşük gəlir cihaz çıxışıni, əlillik yazılım kullanılabilirliğini, kəndlik internet bağlantısını və sağlamlıq xidmətindeki ayrımcılık inami aynı anda təsir edə bilər.

İncelenen dezavantajlı gruplar

Toplam 42 tədqiqat, ek dezavantajlarla karşılaşabiləcek kənd nüfus gruplarına odaklanmıştır.

Üç tədqiqat aynı anda dezavantajla ilişkiləndirilən iki özelliğe sahip nüfuslara odaklanmıştır.

Araştırmacılar belirli grupları seçerken üç əsas gerekçe bildirmiştir:

• Bu grupların hem sağlamlıq hem dijital xidmətlərde örtüşen engeller yaşaması,
• Tarihsel olaraq ayrımcılıkla karşılaşmaları,
• Sağlık xidmətlərini daha sık kullanmaları və ya bu gruplara ilişkin araşdırma eksikliği bulunması.

Kesişimsellik neden yeterince uygulanmamış sayıldı?

Belirli bir dezavantajlı gruba odaklanmak, tek başına kesişimsel yaklaşım anlamına gelmez. Kesişimsel araşdırma:

• Birden fazla sosyal konumun birlikte nasıl çalıştığını açıq şəkildə tanımlar,
• Bu ilişkiləri araşdırma sorularına və örneklem tasarımına yerleştirir,
• Güç, ayrımcılık və yapısal koşulları əsasliz eder,
• Farklı grupları yalnız ayrı değişkenler olaraq değil, etkiləşim içinde ele alır.

Derlemede hiçbir tədqiqat bu yaklaşımı teorik və ya konseptual çərçivəsine açıq şəkildə dâhil etmemiştir. Yalnızca kənd Latinx nüfusta tele-diş hekimliği kabulünü inceleyen bir tədqiqat, gələcəkte ırk, sınıf və genderin kesişimsel biçimde araştırılması gerektiğini belirtmiştir.

Bu nedenle literatür çeşitli dezavantajlı grupları görünür kılmış; fakat bərabərsizliklərin oluştuğu yapısal mekanizmaları bütünlüklü olaraq açıklamamıştır.

Kırsallık neden yalnız haritadaki bir konum değildir?

İncelenen araşdırmalarda kəndlik çoğunlukla örneklemi və tədqiqat ortamını tanımlayan bir değişken olaraq kullanılmıştır. Kırsal bölgə, şəhər dışındaki yer və ya belirli nüfus yoğunluğunun altındaki alan şeklinde sınırlandırılmıştır.

Yazarlar bu yaklaşımın kəndlığın yalnız maddi və coğrafi boyutlarını öne çıkardığını belirtmektedir. Oysa kəndlik:

• Yerel sağlamlıq xidmətlərinin dağılımını,
• Ulaşım seçeneklerini,
• İnternet altyapısını,
• Toplumsal ilişkiləri,
• Yerel kültür və gelenekleri,
• Ekonomik fırsatları,
• Yerel yönetim və karar yapılarını,
• Mahremiyet və damgalanma deneyimlerini

birlikte etkiləyen özgün bir yaşam bağlamı olabilir.

Küçük bir toplulukta ruh sağlığı və ya cinsel sağlamlıq xidmətine yüz yüze başvurmak damgalanma endişesi yaratabilir və dijital xidmət məxfilik sağlayabilir. Buna karşılık evde özel bir oda bulunmaması, internetin ortak kullanılması və ya toplum içinde inam eksikliği aynı dijital xidməti zorlaştırabilir.

Kırsallık bir bərabərsizlik ekseni olabilir mi?

Çalışmada aktarılan yaklaşıma göre kənd bölgəde yaşamak, sağlığın əsas sosyal belirleyicilərinden biri və kendi başına bir bərabərsizlik ekseni olaraq düşünülebilir.

Kırsallık:

• Irk və etnik mənşəle,
• Toplumsal cinsiyetle,
• Gelir və sınıfla,
• Yaşla,
• Engellilikle,
• Kültürel kimlikle

kesişebilir.

Bu nedenle kənd və kentsel nüfusu tek bir değişkenle müqayisək, kənd nüfus içindeki əhəmiyyətli farklılıkları gizleyebilir.

Araştırmacıların önerdiği yeni kuramsal yön

Yazarlar, kənd rəqəmsal sağlamlıq araşdırmalarında farklı disiplinlere ait teorik merceklerin birlikte kullanılmasını önermektedir.

Örnek olaraq:

• Teknolojilərin benimsenmemesi, terk edilmesi, ölçeklendirilmesi və davamlıliğini inceleyen NASSS çərçivəsi,
• Uzaktan görüşme xidmətlərinin planlanması və değerlendirilmesi için geliştirilən PERCS çərçivəsi,
• Sosyal tabakalaşma və sağlamlıq bərabərsizliklərini değerlendiren PROGRESS-Plus çərçivəsi,
• Richardson və arkadaşlarının Dijital Sağlık Eşitliği Çerçevəsi

gösterilmiştir.

Bu modellərin adı geçmekle birlikte tədqiqat bunları incelediği 101 araşdırmanın nəticələrina uygulamamış və ya aralarında deneysel bir müqayisə yapmamıştır. Önerilər literatürde belirlenen boşluklara dayəsasn kuramsal yönlendirmelerdir.

Gelecekteki araşdırmalar hangi soruları sormalı?

• Dijital xidmət istifadəçi için gerçekten bir seçim mi, yoksa yüz yüze xidmət eksikliği nedeniyle zorunluluk mu?
• İnternet və cihaz çıxışınin ötesinde hangi dijital becerilər gereklidir?
• Sağlık çalışanı, kurum və teknoloji arasındaki etkiləşim pasiyentin çıxışıni nasıl etkilər?
• Dijital xidmətin xərci ilə yüz yüze xidmətin seyahat xərci nasıl karşılaştırılır?
• Kırsal yaşamın kültürel və siyasal özellikleri inami və xidmət kabulünü nasıl şekillendirir?
• Yaş, gəlir, etnik mənşə, əlillik və kəndlik birlikte hangi engelleri üretir?
• Dijital xidməte erişen farklı gruplar aynı sağlamlıq sonucunu elde edebilir mi?
• Dijital xidmətlər mevcut bərabərsizlikləri azaltıyor mu, yoksa başka bir biçimde yeniden mi üretiyor?

Gündelik yaşam baxımından anlamı

Çalışmanın günlük yaşama dönük en əhəmiyyətli mesajı, rəqəmsal sağlamlıq çıxışınin yalnız istifadəçiya “uygulamayı öğrenme” sorumluluğu yüklenerek çözülemeyeceğidir.

Bir xidmətin gerçekten erişiləbilir olması için:

• Yeterli internet altyapısı bulunmalı,
• Uygun cihaz və teknik destek sağlanmalı,
• Arayüz farklı yaş və yetenek gruplarına uyğun olmalı,
• Hizmet xərci karşıləsasbilir olmalı,
• Pasiyent məxfilik sağlayabilmeli,
• Sağlık çalışanı dijital görüşmeye hazır olmalı,
• Hizmet klinik soruna uyğun olmalı,
• Yüz yüze xidmət gerektiğinde geçiş yapılabilmeli,
• Yerel kültür və istifadəçi inami dikkate alınmalı,
• Dezavantajlı gruplar xidmət tasarımına dâhil edilmelidir.

Rəqəmsal sağlamlıq sistemi yalnız teknolojik olaraq çalışan bir sistem değil, farklı insanların gerçek koşullarında kullanılabilən və sağlamlıq yararı sağlayabilən bir sistem olmalıdır.

Çalışmanın güclü yönleri

• Yazarların məlumatsine göre kənd rəqəmsal sağlamlıq araşdırmalarındaki teorik yaklaşımları özel olaraq haritalandıran ilk kapsam belirleme derlemesidir.
• Sağlık və sosyal bilimleri kapsayan dört böyük vəri tabanı taranmıştır.
• Arama stratejisi bir konu ekspertı kütüphanecinin desteğiyle hazırlanmıştır.
• JBI kapsam belirleme derlemesi öneriləri izlenmiştir.
• Protokol Open Science Framework üzerinde kaydedilmiştir.
• 101 ampirik tədqiqat incelenmiştir.
• Nitel, nicel və karma yöntem araşdırmaları birlikte değerlendirilmiştir.
• Teknoloji kabulü, sağlamlıq xidmətine çıxış və uygulama bilimi aynı əsaslizde karşılaştırılmıştır.
• Kırsallık və başka bərabərsizliklərin kesişimi ayrıca değerlendirilmiştir.
• Dâhil edilən 101 tədqiqatnın ayrıntılı listesi ekte sunulmuştur.
• Tarama sürecinin bir bölümü bağımsız çift değerlendirmeyle kontrol edilmiştir.

Çalışmanın məhdudiyyətlərı

Preprint olması: Çalışma bağımsız bilimsel hakem değerlendirmesinden geçmemiştir.

Aramanın tam kapsamlı olmaması: Yazarlar aramanın bütün ilgili yayınları bulmayı hedefleyen eksiksiz bir sistematik arama olmadığını açıq şəkildə belirtmektedir.

Başlık və özet alanıyla sınırlama: Kırsal rəqəmsal sağlamlıq və ya çıxış kavramını yalnız tam metinde kulləsasn bazı araşdırmalar gözden kaçmış olabilir.

Yüksek gəlirli ölkələrle sınırlama: Sonuçlar düşük və orta gəlirli ölkələrin kənd sağlamlıq sistemlerine doğrudan genellenemez.

Kullanıcı perspektifine odaklanma: Yalnızca sağlamlıq çalışanlarının, kurum yöneticilərinin və ya teknoloji sağlayıcılarının görüşlerini inceleyen araşdırmalar dışlanmıştır.

Müdahale tədqiqatlarının dışlanması: Rəqəmsal sağlamlıq programlarının uygulama sonrası gerçek etkilərini ölçen bazı tədqiqatlar kapsam dışında kalmışdır.

Kalite değerlendirmesi yapılmaması: Dâhil edilən tədqiqatların yöntemsel kalitesi və ya yanlılık riski değerlendirilmemiştir. Kapsam belirleme derlemelerinde bu işlem zorunlu değildir; lakin zayıf və güclü tədqiqatlar aynı kuramsal haritada yer almışdır.

Etki böyüklüğü hesaplanmaması: Derleme belirli bir engelin rəqəmsal sağlamlıq istifadəını ne kadar azalttığını və ya hangi çərçivənin daha iyi tahmin yaptığını ölçmemiştir.

Geniş çıxış tanımı: Kabul, istifadə, tutum, memnuniyet və dijital okuryazarlık gibi farklı nəticələrin aynı genel çıxış alanında değerlendirilmesi tədqiqatlar arasındaki kavramsal çeşitliliği artırmıştır.

Tek kəndlik tanımı kullanılmaması: Farklı ölkələrde “kənd” kavramının farklı ölçütlerle belirlenmesi karşılaştırılabilirliği sınırlar.

Taramanın yalnız yüzde 20’sinin çift yapılması: Bütün qeydlər iki araşdırmacı tarafından bağımsız biçimde incelenmemiştir.

Coğrafi yoğunlaşma: 101 tədqiqatnın 66’sı Amerika Birleşik Devletleri’nde yapılmıştır.

Kuramsal istifadəın bildirimine bağımlılık: Bir tədqiqat teorik çərçivə kullandığı hâlde bunu açıq şəkildə adlandırmadıysa, derlemede çərçivəsiz olaraq sınıflandırılmış olabilir.

Bazı çərçivələrin özgün kaynaklarının doğruləsasmaması: Yazarlar Ekolojik İşlem Modeli və Tele-sağlamlıq Uygulaması Değerlendirme Çerçevəsi için özgün yayınları doğrulayamadıklarını belirtmiştir.

Kesişimsellik değerlendirmesinin yayın metnine bağlı olması: Araştırmacılar bərabərsizlikləri ele almış fakat kəsişimsəllik terimini kullanmamış olabilir; buna rağmen kuramsal entegrasyonun bulunmadığı sonucu yayımlanmış açıklamalara dayanmaktadır.

Çalışma ne söylüyor, ne söylemiyor?

Geçmiş, bu gün və gələcək baxımından önemi

Geçmiş baxımından: Rəqəmsal sağlamlıq araşdırmaları uzun süre teknoloji benimseme, sağlamlıq xidməti istifadəı və ya kurumsal uygulama gibi ayrı disiplinlerin kavramlarıyla yürütülmüştür. Bu yaklaşım her alanın belirli bir parçayı ayrıntılı açıklamasını sağlamış; lakin teknolojik, klinik, kurumsal və sosyal koşulların birlikte değerlendirilmesini sınırlandırmıştır.

Bugün baxımından: Rəqəmsal sağlamlıq xidmətləri kənd bölgələrde giderek daha fazla kullanılmaktadır. Bazı sağlamlıq sistemlerinde uzaktan xidmətlər xərc azaltma, vərimlilik və pasiyent katılımı gerekçeleriyle önceliklendirilmektedir. Yüz yüze seçeneklerin sınırlı olduğu kənd bölgələrde dijital xidmət, özgürce seçilən bir alternatif olmaktan çıkıp fiilî olaraq tek xidmət yolu hâline gelebilir.

Gelecek baxımından: Araştırmacıların yalnız “insanlar teknolojiyi kullanmak istiyor mu?” sorusunu değil, şu daha geniş soruları birlikte ele alması gerekecektir:

• Hizmet teknik olaraq mevcut mu?
• Kullanıcı xidməte ulaşabiləcek kaynaklara sahip mi?
• Sağlık kurumu xidməti sürdürebiliyor mu?
• Dijital yöntem klinik olaraq uyğun mu?
• Kullanıcıların farklı sosyal konumları çıxışı nasıl değiştiriyor?
• Kırsal yaşamın kendine özgü yapısı xidmət deneyimini nasıl etkiliyor?
• Dijital xidmət istifadəı gerçekten daha eşit sağlamlıq nəticələri oluşturuyor mu?

Bu yaklaşım teknolojinin yalnız benimsenmesini değil, adil, inamli, uyğun və davamlı biçimde kullanılmasını değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Çalışmanın Yöntemi və Bulguları

Teknik araşdırma tasarımı

PRISMA benzeri seçim akışının özeti

Ana nicel tapıntılar

Şekillerin və tabloların teknik yorumu

Şekil 1: 12.894 kayıttan 101 tədqiqatya ulaşan tarama və eleme sürecini göstermektedir. Sayılar kendi içinde aritmetik olaraq uyumludur: 12.894 kayıttan 6.121 tekrar çıkarıldığında 6.773 benzersiz kayıt kalmış; başlık-özet və tam metin elemeleri sonunda 101 tədqiqat dâhil edilmiştir.

Texnologiya Qəbul Modeli şekli: Algıləsasn istifadə kolaylığı və yararlılığın tutum, istifadə niyeti və gerçek teknoloji istifadəıyla ilişkisini göstermektedir. Modelin doğrusal və birey merkezli yapısı, tədqiqatnın tartıştığı sağlamlıq sistemi məhdudiyyətlərını doğrudan içermemektedir.

UTAUT şekli: Performans beklentisi, çaba beklentisi, sosyal etki və kolaylaştırıcı koşulların davranışsal niyet və istifadə davranışıyla ilişkisini; yaş, deneyim, gender və istifadəın gönüllülüğünün bu ilişkiləri değiştirebiləceğini göstermektedir.

Andersen modeli şekli: Bağlamsal və bireysel yatkınlaştırıcı, kolaylaştırıcı və ihtiyaç faktörlerinin sağlamlıq davranışları və nəticələrla çox yönlü ilişkisini göstermektedir. Bu yapı kənd kaynaklar və xidmət organizasyonu için esneklik sağlamakta, lakin teknoloji değişkenlerinin ayrıca eklenmesini gerektirmektedir.

Levəsque modeli şekli: Sağlık ihtiyacından sağlamlıq xidmətinin istifadəına və nəticələrina uzəsasn bir yol göstermektedir. Üst bölümde xidmətin yaklaşılabilirlik, kabul ediləbilirlik, mevcudiyet, karşıləsasbilirlik və uyğunluq özellikleri; alt bölümde istifadəçinın algılama, arama, ulaşma, ödeme və katılma yetenekleri yer almaktadır.

Çerçevə müqayisə tablosu: Texnologiya Qəbul Modeli, UTAUT, Andersen modeli, Levəsque modeli və CFIR’nin güclü yönlerini, məhdudiyyətlərını və kənd rəqəmsal sağlamlıq araşdırmalarında hangi amaçlarla kullanılabiləceklerini özetlemektedir. Tablonun ortak önerisi, bütün modellərin yer və eşitlik boyutlarıyla genişletilmesidir.

Derlemenin teknik sonucu

Çalışmanın tapıntıları kənd rəqəmsal sağlamlıq çıxışınin tek bir değişken və ya disiplinle açıkləsasmayacağını göstermektedir. Kavramsal olaraq proses şu biləşenlerin etkiləşimiyle oluşmaktadır:

• Teknolojik altyapı və tasarım,
• Kullanıcının beceriləri və kaynakları,
• Sağlık xidmətinin uyğunluğu və erişiləbilirliği,
• Sağlık çalışanlarının və kurumların uygulama kapasitesi,
• Kırsal bölgənin sosyal, kültürel və siyasal özellikleri,
• Birbiriyle kesişen sosyal bərabərsizliklər.

Teknoloji kabulü modelləri ilk iki biləşenin bir bölümünü, sağlamlıq çıxışı modelləri istifadəçi və xidmət uyumunu, uygulama bilimi modelləri ise kurum və sistem koşullarını görünür kılmaktadır. Hiçbiri kənd rəqəmsal sağlamlıq çıxışınin bütün boyutlarını tek başına eksiksiz açıklamamaktadır.

Kaynak və Yöntem Notu

Bu içerik, Haoyue Guo, Paolo Gerli, Aaron Koay, Huimin Chong və Andrew James Williams tarafından hazırləsasn “Theoretical approaches in studying access to digital health services in rural contexts in high-income countries: a scoping review” başlıklı tədqiqatya dayanmaktadır.

Kaynak bir kapsam belirleme derlemesi preprintidir. Araştırmacılar yeni pasiyent, klinik ölçüm və ya müdahale vərisi cəmiamış; daha önce yayımlanmış 101 ampirik araşdırmanın kuramsal yaklaşımlarını araşdırmışdır.

Metinde açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadesi vardır. Dolayısıyla tədqiqat bağımsız bilimsel hakem değerlendirmesinden geçmemiştir. PDF’de hakemli dergi kabulü və ya tədqiqatya ait DOI məlumatsi bulunmamaktadır.

PDF’de SSRN kayıt numarası 6951320 olaraq gösterilmektedir. Bu kayıt, bir dergide kabul və ya hakem değerlendirmesi kanıtı değildir.

Derleme protokolünün Open Science Framework üzerinde kaydedildiği qeyd edilmişdir. Araştırma, National Institute for Health and Care Research tarafından NIHR169574 numaralı hibeyle desteklenmiştir.

Çalışma yüksək gəlirli ölkələrdeki kənd sağlamlıq xidməti istifadəçilərına odaklanmıştır. Düşük və orta gəlirli ölkələrin sağlamlıq sistemleri və yalnız sağlamlıq çalışanı perspektifini ele alan araşdırmalar kapsam dışında bırakılmıştır.

Kapsam belirleme derlemesi olması nedeniyle dâhil edilən araşdırmalar için yöntemsel kalite və ya yanlılık riski değerlendirmesi yapılmamıştır. Bu nedenle belirlenen çərçivələrin istifadə sıklığı, bunların bilimsel doğruluk və ya tahmin performansı sıralaması olaraq yorumlanmamalıdır.

Araştırma rəqəmsal sağlamlıq xidmətlərinin kənd sağlamlıq çıxışıni geliştirdiğini və ya bərabərsizlikləri azalttığını deneysel olaraq göstərmir. Belirli bir teknoloji, tele-sağlamlıq programı və ya kuramsal model için klinik etkinlik sonucu sunmamaktadır.

101 tədqiqatnın yalnız 23’ünde açık bir konseptual çərçivə bildirilmesi, diğer araşdırmaların tümünün kuramsız və ya geçersiz olduğu anlamına gelmez. Bazı tədqiqatlar kullandıkları düşünsel yaklaşımı açıq şəkildə adlandırmamış olabilir.

42 tədqiqatnın dezavantajlı kənd gruplara odaklanmasına rağmen hiçbirinin kesişimselliği teorik çərçivəsine açık biçimde entegre etmediği sonucuna ulaşılmıştır. Bir tədqiqat kesişimselliği yalnız gələcəkteki araşdırmalar için öneri olaraq belirtmiştir.

Yazarların NASSS, PERCS, PROGRESS-Plus və Dijital Sağlık Eşitliği Çerçevəsi gibi modelləri önerme gerekçesi, mevcut literatürde teknoloji, sağlamlıq sistemi, kəndlik və eşitsizliğin yeterince bütünleştirilmemesidir. Bu çərçivələrin üstünlüğü tədqiqat içinde deneysel olaraq sınanmamıştır.

Bu makale yalnız yüklenen preprintteki araşdırma soruları, yöntem, tarama akışı, tablolar, kavramsal modellər, kəsişimsəllik əsaslizi, məhdudiyyətlər və yazar yorumları əsas alınarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan rəqəmsal sağlamlıq etkinliği, kesin siyasət başarısı, klinik nəticə və ya eşitlik garantisi iddiası eklenmemiştir.