Bu iş Autizm Spektr Pozuntusu olan uşaqlarda istifadə edilən Tətbiqi Davranış Analizi yanaşmasını; ünsiyyət, sosial qarşılıqlı əlaqə, adaptiv davranış, gündəlik həyat bacarıqları və problem davranışların idarə olunması baxımından araşdırır. ABA-nın təməlində davranışın müşahidə olunan və ölçülə bilən şəkildə müəyyən edilməsi, davranışı ortaya çıxaran və ya davam etdirən ətraf mühit şərtlərinin araşdırılması, uyğun davranışların sistemli şəkildə gücləndirilməsi və nəticələrin davamlı ölçülməsi dayanır.

Məqalə ABA-nı vahid standart “terapiya paketi” kimi deyil, daxilində funksional davranış qiymətləndirilməsi, möhkəmləndirmə, diferensial möhkəmləndirmə, Diskret Sınaqlarla Təlim/Discrete Trial Training və təbii mühitdə təlim kimi fərqli tətbiq komponentləri olan davranışsal müdaxilə yanaşması kimi izah edir. Bundan əlavə, terapiya mühitində öyrənilən bacarığın ev, məktəb və digər gündəlik mühitlərdə istifadə edilə bilməsi mənasını verən ümumiləşdirmə ilə qazanılmış bacarığın zaman ərzində qorunmasını ifadə edən saxlanma anlayışları xüsusi vurğulanır.

Mənbə əvvəllər dərc olunmuş tədqiqatlardan müxtəlif nəticələr ötürür. Makrygianni və əməkdaşlarının 29 araşdırmanı əhatə edən meta-analizinin ABA müdaxilələrində IQ, reseptiv və ekspressiv dil ilə bəzi adaptiv davranış sahələrində müsbət nəticələr bildirdiyi; sosial bacarıqlarda inkişaf müşahidə olunarkən gündəlik həyat bacarıqlarındakı təsirin daha məhdud qaldığı qeyd edilir. Ötürülən başqa bir tədqiqatda 4–11 yaş arasındakı 100 oğlan uşağında strukturlaşdırılmış ABA proqramlarının sosial, kommunikativ və gündəlik həyat bacarıqları ilə əlaqəli inkişaflar göstərdiyi ifadə olunur. 726 uşağın məlumatlarının istifadə edildiyi başqa bir iş isə müdaxilə intensivliyi ilə öyrənmə hədəflərinin mənimsənilməsi arasında əlaqə bildirib.

Bu rəqəmlərin heç biri hazırkı Kazimova–Seyidova məqaləsinin birbaşa apardığı yeni eksperimenti əks etdirmir. Məqalə bu araşdırmaları ədəbiyyatdan ötürür. Buna görə “29 araşdırma”, “100 uşaq” və ya “726 uşaq” ifadələri vahid birləşdirilmiş ABA tədqiqatının nümunə həcmi kimi şərh edilməməlidir.

Müəlliflər həmçinin müdaxilənin intensivliyini, başlama yaşını, valideynlərin prosesdə iştirakını, tətbiqçinin bilik və bacarığını, davamlı məlumat toplanmasını və müdaxilənin uşağa uyğun fərdiləşdirilməsini nəticələrə təsir edən vacib amillər kimi nəzərdən keçirirlər.

Mühüm elmi sərhəd: Mənbə ABA-nın təsirlərinə ağırlıq verir; lakin ABA tətbiqlərinin mümkün mənfi təsirlərini, uşaqların müdaxiləni qəbul edilə bilən hesab edib-etmədiyini, terapiya yükünü və ya fərqli ABA proqramları arasındakı təhlükəsizlik və həyat keyfiyyəti nəticələrini sistemli şəkildə müqayisə etmir. Buna görə məqalə “hər ASP-li uşağa eyni intensivlikdə ABA tətbiq edilməlidir” nəticəsini dəstəkləyən fərdi müalicə təlimatı kimi oxunmamalıdır.

Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Tədqiqat Azərbaycanda hazırlanmış ədəbiyyat icmalıdır və Türkiyədə aparılmış yeni klinik nümunə daxil etmir. Bununla belə, Türkiyədəki ailələr və tətbiqçilər üçün ötürülə bilən əsas mesaj müdaxilənin yalnız seans daxilində müəyyən bir davranışı dəyişdirməkdən ibarət olmamasıdır. Mənbə ölçülə bilən hədəflərin müəyyən edilməsini, müntəzəm məlumat toplanmasını, uşağın fərdi ehtiyaclarına uyğun planlaşdırmanı, ailə iştirakını, fərqli mühitlərə ümumiləşdirməni və qazanımların zaman ərzində saxlanmasını ABA proqramının mühüm komponentləri kimi önə çıxarır.

Türkiyədə konkret bir uşaq üçün müdaxilə növü, müddəti və ya həftəlik intensivlik qərarı bu məqalədəki ümumi ifadələrdən təkbaşına çıxarıla bilməz. Tədqiqat fərdi klinik qiymətləndirməni əvəz etmir və Türkiyədəki səhiyyə/təhsil xidmətlərinin effektivliyini birbaşa araşdırmayıb.

Məqalə Autizm Spektr Pozuntusunu necə izah edir?

Mənbə ASP-ni neyroinkişaf vəziyyəti kimi nəzərdən keçirir və xüsusilə ünsiyyət, sosial bacarıqlar və təkrarlanan/stereotipik davranış sahələrindəki çətinlikləri vurğulayır. Məqalədə diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik, narahatlıq, depressiv əlamətlər, aqressiya, özünə zərər vermə, impuls nəzarəti və bəzi qidalanma və ya yuxu problemləri kimi yanaşı gələ bilən çətinliklərdən də bəhs olunur.

Lakin bunların hər ASP-li uşaqda olacağı nəticəsinə gəlmək olmaz. Mənbə də ASP-nin yaş, diaqnostik xüsusiyyətlər və fərdi vəziyyətlərə görə fərqli təzahürlər yarada biləcəyini bildirir.

ABA-nın əsas düşüncəsi nədir?

Məqalənin izahına görə ABA davranışı mümkün qədər müşahidə olunan və ölçülə bilən hadisə kimi nəzərdən keçirir. B. F. Skinner-in operant şərtlənmə yanaşması əsasında bir davranışdan sonra ortaya çıxan nəticələrin həmin davranışın gələcəkdə yenidən görülmə ehtimalına təsir edə biləcəyi qəbul olunur.

Buna görə ABA-da yalnız “uşaq bunu niyə edir?” şəklində ümumi şərh vermək əvəzinə, davranışın hansı şəraitdə ortaya çıxdığının, əvvəlində nə baş verdiyinin və davranışdan sonra mühitdə nəyin dəyişdiyinin ölçülməsi hədəflənir.

Funksional Davranış Analizi niyə vacibdir?

Mənbədə Funksional Davranış Analizi/Funksional Davranış Qiymətləndirilməsi problem kimi müəyyən olunan davranışla ətraf mühit dəyişənləri arasındakı əlaqənin müəyyənləşdirilməsinə yönələn əsas vasitələrdən biri kimi təqdim olunur.

Burada məqsəd yalnız davranışın sayını qeyd etmək deyil. Davranışdan əvvəlki şərait, davranışın birbaşa müşahidəsi, davranışdan sonrakı nəticələr və fərqli mühit şərtlərində davranışın necə dəyişdiyi qiymətləndirilərək müdaxilənin hansı funksiyaya yönələcəyinin müəyyən edilməsi nəzərdə tutulur.

Möhkəmləndirmə nə deməkdir?

Məqalə möhkəmləndirməni bir davranışdan sonra ortaya çıxan nəticənin həmin davranışın gələcəkdə görülmə ehtimalını artırması çərçivəsində izah edir.

Diferensial möhkəmləndirmədə isə arzu olunan və ya alternativ davranışın gücləndirilməsi və hədəflənən problem davranışın eyni şəkildə möhkəmləndirilməməsi məqsəd qoyulur. Mənbə bunu yalnız problem davranışı azaltma üsulu kimi deyil, eyni zamanda yeni sosial və adaptiv davranışları öyrətmə vasitəsi kimi qiymətləndirir.

Ümumiləşdirmə niyə seans uğurundan fərqlidir?

Uşağın terapiya mühitində bir bacarığı nümayiş etdirməsi həmin bacarığın gündəlik həyatda funksional şəkildə istifadə olunacağını avtomatik göstərmir. Məqalədə nümunə kimi terapiya zamanı “su ver” şəklində istək bildirməyi öyrənən uşağın eyni ünsiyyət davranışını evdə, məktəbdə və ya ictimai mühitlərdə də istifadə edə bilməsi verilir.

Bu vəziyyət ümumiləşdirmə kimi izah olunur. Saxlanma isə öyrənilən davranışın terapiya bitdikdən və ya intensivliyi azaldıqdan sonra da davam etməsidir.

Diskret Sınaqlarla Təlim / DTM nədir?

Mənbədə Diskret Tədris Metodu kimi keçən və beynəlxalq ədəbiyyatda Discrete Trial Training/Teaching formasında işlənən yanaşma mürəkkəb bacarıqları daha kiçik və strukturlaşdırılmış təlim vahidlərinə ayıran ABA üsullarından biri kimi təqdim olunur.

Məqaləyə görə DTM xüsusilə yeni səslər, motor hərəkətlər və fərqləndirmə bacarıqları kimi hədəflərin öyrədilməsində istifadə oluna bilər. Bununla belə, mənbə üç vacib məqama diqqət çəkir:

• DTM-nin gündəlik həyata ümumiləşdirmə üçün başqa müdaxilələrlə birlikdə istifadə edilməsi lazım ola bilər.
• Tətbiq intensivliyi ilə bağlı konkret bir uşaq üçün avtomatik saat müəyyən etmək uyğun deyil.
• Metodun tətbiqi təlim keçmiş və zəruri bacarığa malik mütəxəssis tələb edir.

Təbii Mühit Təlimi nəyi dəyişir?

Təbii Mühit Təlimi kimi təsvir olunan təbii mühit təlimində bacarıqların yalnız yüksək səviyyədə strukturlaşdırılmış terapiya mühitində deyil, uşağın gündəlik həyatındakı mənalı fəaliyyətlər daxilində öyrədilməsi məqsəd qoyulur.

Mənbə mağazada seçim etmək və istək bildirmək və ya uşağın sevdiyi pazl fəaliyyətini təlimə daxil etmək kimi nümunələr verir. Beləliklə, bacarığın sonradan istifadə ediləcəyi mühitlə öyrənmə mühiti bir-birinə yaxınlaşdırılır.

29 tədqiqatlıq meta-analiz nə deyir?

Kazimova və Seyidovanın məqaləsi Makrygianni və əməkdaşlarının 2018-ci il meta-analizini ötürür. Mənbənin xülasə etdiyi şəkildə bu meta-analizdə 29 tədqiqat araşdırılıb və ABA proqramlarının ASP-li uşaqlarda IQ, dil və adaptiv davranış üzərindəki nəticələri qiymətləndirilib.

Hazırkı məqalə bu meta-analizin xam təsir ölçülərini, etibar intervallarını, heterogenlik dəyərlərini və ya tədqiqatların keyfiyyət qiymətləndirmələrini yenidən təhlil etmir. Buna görə Verianla-da “ABA bütün sahələrdə eyni gücdə təsirlidir” kimi nəticə çıxarılmayıb.

100 uşaqlıq tədqiqat nə idi?

Mənbədə Du, Guo və Xu tərəfindən aparıldığı bildirilən başqa bir tədqiqatda 4–11 yaş arasındakı 100 könüllü oğlan uşağı qiymətləndirilib. Kazimova və Seyidovanın ötürdüyü nəticələrə görə strukturlaşdırılmış ABA müdaxilələri sosial və ünsiyyət bacarıqlarında əhəmiyyətli inkişaflarla, gündəlik həyat bacarıqlarında isə müəyyən irəliləyişlə əlaqələndirilib.

Burada vacib fərq budur: Bu 100 uşaq hazırkı məqalənin nümunəsi deyil. Kazimova və Seyidova əvvəlki tədqiqatın nəticələrini xülasə edir.

726 uşaqlıq tədqiqat nəyi araşdırdı?

Məqalə Linstead və əməkdaşlarının müalicə intensivliyi ilə öyrənmə nəticələri arasındakı əlaqəni araşdıran tədqiqatını da ötürür. Mənbədə nümunənin 1,5–12 yaş arasında 726 uşaqdan ibarət olduğu və daha yüksək müdaxilə intensivliyi ilə öyrənmə hədəflərində irəliləyiş arasında güclü əlaqə tapıldığı bildirilir.

Bu müşahidə “hər uşaq nə qədər çox saat terapiya alırsa, o qədər yaxşı olar” şəklində sərhədsiz doza-nəticə qaydası yaratmır. Kazimova–Seyidova məqaləsi müxtəlif intensivliklərin mümkün fayda və yükünü randomizə şəkildə müqayisə edən yeni doza müəyyənləşdirmə eksperimenti aparmayıb.

20–40 saat ifadəsi necə oxunmalıdır?

Məqalənin nəticə bölməsində xüsusilə həftədə 20–40 saatlıq intensiv proqramların sosial bacarıq və dil inkişafına töhfə verdiyi bildirilir. Lakin hazırkı tədqiqat öz nümunəsində 20, 30 və 40 saatlıq müdaxilələri müqayisə etməyib, bu interval üçün yeni doza-cavab analizi aparmayıb.

Buna görə 20–40 saat ifadəsi bu icmalın nəticə mətnində yer alan fikir kimi ötürülməlidir; konkret uşaq üçün təyin edilən məcburi həftəlik müddət kimi şərh edilməməlidir.

Erkən başlama barədə mənbə nə deyir?

Məqalə ABA-nın xüsusilə beş yaşdan əvvəl başlanması halında inkişaf baxımından mühüm fərq yarada biləcəyini bildirir və erkən diaqnozla erkən müdaxiləni vurğulayır.

Bununla belə, giriş bölməsində erkən diaqnozun “autistik əlamətlərin yüngülləşməsinə və ya aradan qalxmasına” səbəb ola biləcəyinə yaxın güclü ifadə var. Hazırkı məqalə bu iddianı öz iştirakçıları üzərində sınamadığı və “əlamətlərin aradan qalxması” üçün müəyyən edilmiş klinik nəticə ölçüsü təqdim etmədiyi üçün Verianla bu ifadəni “erkən müdaxilə autizmi aradan qaldırır” şəklində ötürmür.

Ailə iştirakının rolu

Mənbəyə görə valideynlərin və qayğı göstərənlərin terapiya prosesində iştirakı seans zamanı öyrənilən bacarıqların gündəlik həyatda təkrarlanması və möhkəmləndirilməsi baxımından vacibdir.

Bu yanaşma xüsusilə ümumiləşdirmə və saxlanma prinsipləri ilə əlaqəlidir: uşaq eyni bacarığı yalnız terapevtlə deyil, fərqli insanlarla və fərqli mühitlərdə də istifadə edə bilirsə davranışın funksional dəyəri artır.

Mütəxəssis keyfiyyəti və davamlı məlumat toplanması

Məqalədə ABA proqramlarının tətbiqində mütəxəssis təlimi və təcrübəsinin vacib olduğu bildirilir. Eyni zamanda yalnız müdaxilə tətbiq etmək deyil, nəticələri davamlı qeydə almaq, təhlil etmək və uşağın inkişafına uyğun proqramı dəyişmək ABA-nın əsas xüsusiyyətləri sırasında göstərilir.

Bu yanaşmanın məntiqi, işləmədiyi halda eyni müdaxiləni dəyişmədən davam etdirmək əvəzinə ölçülmüş nəticəyə görə hədəf və metodu yenidən tənzimləməkdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• ABA ölçülə bilən davranış hədəflərinə və sistemli məlumat toplanmasına əsaslanan davranışsal müdaxilə yanaşması kimi izah olunur.
• Funksional davranış qiymətləndirilməsi uyğun müdaxiləni seçmək baxımından mühüm komponent kimi təqdim olunur.
• Möhkəmləndirmə və diferensial möhkəmləndirmə uyğun və ya alternativ davranışların inkişafı üçün istifadə olunan əsas texnikalar sırasındadır.
• Diskret Sınaqlarla Təlim və təbii mühit təlimi fərqli öyrənmə kontekstlərində istifadə oluna bilən ABA komponentləridir.
• Ümumiləşdirmə və saxlanma seans daxilində öyrənilən bacarığın real həyata ötürülməsinin əsas meyarları kimi nəzərdən keçirilir.
• Məqalənin ötürdüyü əvvəlki tədqiqatlar dil, sosial ünsiyyət, bəzi adaptiv bacarıqlar və öyrənmə hədəflərində müsbət nəticələr bildiriblər.
• Müəlliflər müdaxilə intensivliyini, erkən başlamağı, mütəxəssis keyfiyyətini, ailə iştirakını və fərdiləşdirməni nəticələrə təsir edən amillər sırasında qiymətləndirirlər.

Tədqiqatın sübut etmədiyi nəticələr

• Bu məqalə yeni randomizə olunmuş klinik tədqiqat deyil.
• Məqalənin öz ASP-li uşaq nümunəsi yoxdur.
• 29 tədqiqat, 100 uşaq və 726 uşaq fərqli mənbələrdən ötürülən fərqli tədqiqatlara aiddir.
• ABA-nın hər ASP-li uşaqda eyni böyüklükdə nəticə yaratdığı göstərilməyib.
• Həftədə 20–40 saatın hər uşaq üçün məcburi və ya optimal müdaxilə müddəti olduğu bu məqalədə eksperimental şəkildə sınanmayıb.
• ABA-nın ASP-ni “aradan qaldırdığı” bu tədqiqat tərəfindən göstərilməyib.
• Fərqli ABA modelləri arasında birbaşa başabaş müqayisəli effektivlik eksperimenti aparılmayıb.
• Mümkün mənfi təsirlər, müdaxilə yükü, uşaqların müdaxiləni qəbul edilə bilən hesab etməsi və həyat keyfiyyəti nəticələri sistemli şəkildə araşdırılmayıb.
• Uzunmüddətli nəticələr hazırkı məqalənin öz iştirakçılarında izlənməyib.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqatın həqiqi araşdırma dizaynı nədir?

Məqalənin ən mühüm metodoloji xüsusiyyəti orijinal eksperimental məlumat toplamaması və mövcud elmi nəşrləri izahlı şəkildə bir araya gətirməsidir. Mətndə ayrıca “Metodologiya” bölməsi, sistemli ədəbiyyat axtarışı protokolu, verilənlər bazası siyahısı, axtarış terminləri, tarix intervalı, daxil etmə/xaric etmə meyarları və ya PRISMA tipli tədqiqat seçmə axını verilməyib.

Buna görə tədqiqat sistemli icmal və ya yeni meta-analiz kimi təsnif edilməməlidir. Daha uyğun təsvir ABA-nın nəzəri quruluşunu və seçilmiş ədəbiyyat nəticələrini müzakirə edən narrativ/akademik icmaldır.

Mənbədə istifadə olunan ədəbiyyatın əhatəsi

Məqalənin ədəbiyyat siyahısında ümumilikdə 19 mənbə var. Bunların arasında ABA-nın nəzəri əsasları, funksional analiz, diferensial möhkəmləndirmə, ümumiləşdirmə və saxlanma, Discrete Trial Training, təbii mühit təlimi, meta-analizlər və valideyn təcrübələri barədə tədqiqatlar yer alır.

Məqalənin xüsusi olaraq ötürdüyü üç tədqiqat

Bu tədqiqatların araşdırma dizaynları, nümunələri və ölçmə vasitələri bir-birindən fərqlidir. Hazırkı məqalə onların xam məlumatlarını birləşdirərək yeni ortaq təsir ölçüsü hesablamayıb.

Məqalənin qiymətləndirdiyi ABA komponentləri

Hazırkı məqalədə olmayan eksperimental elementlər

• Yeni yaradılmış müalicə və nəzarət qrupu yoxdur.
• Yeni klinik iştirakçı nümunəsi yoxdur.
• Randomizasiya yoxdur.
• Kor qiymətləndirmə yoxdur.
• Yeni ilkin test–son test ölçməsi yoxdur.
• Yeni təsir ölçüsü və ya etibar intervalı hesablanmayıb.
• Ədəbiyyat seçimi üçün sistemli axtarış protokolu izah edilməyib.
• Tədqiqat keyfiyyəti və ya bias/qərəzlilik riski qiymətləndirmə cədvəli təqdim edilməyib.

Bu çatışmazlıqlar nəticəyə necə təsir edir?

Məqalə ABA-nın məntiqini və əvvəlki tədqiqatlardakı müsbət nəticələri anlaşıqlı şəkildə bir araya gətirir; lakin özü yeni effektivlik sübutu yaratmır. Buna görə “bu tədqiqat ABA-nın effektivliyini sübut etdi” əvəzinə, “bu icmal əvvəlki ABA tədqiqatlarında bildirilən nəticələri qiymətləndirdi və müsbət tapıntıları xülasə etdi” ifadəsi elmi baxımdan daha doğrudur.

Eyni şəkildə müəlliflərin nəticə bölməsindəki “ABA ən effektiv erkən müdaxilə modellərindən biridir” ifadəsi hazırkı məqalənin apardığı birbaşa müqayisəli eksperimentin nəticəsi deyil; müəlliflərin araşdırılan ədəbiyyata əsaslanaraq gəldiyi ümumi qiymətləndirmədir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal başlıq: AUTİZM SPEKTR POZUNTULU UŞAQLARDA ABA TERAPİYASININ TƏSİRLƏRİ VƏ NƏTİCƏLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

İngiliscə başlıq: EFFECTS OF ABA THERAPY AND EVALUATION OF OUTCOMES IN CHILDREN WITH AUTISM SPECTRUM DISORDER

Müəlliflər: Kamilə Qinyaz Kazimova; Zeynab Nəsimi Seyidova.

Kamilə Qinyaz Kazimova: Psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru; Bakı Dövlət Universitetinin Psixologiya Bölməsinin dosenti. ORCID: 0000-0001-6360-2322.

Zeynab Nəsimi Seyidova: Xəzər Universiteti, Psixologiya Departamenti, Klinik Psixologiya magistr tələbəsi. ORCID: 0009-0008-5854-7507.

Jurnal: Scientific Bulletin / Elmi Xəbərlər, Humanities Sciences Series.

Say: No. 1, 2026.

Səhifələr: 204–210.

DOI:10.54414/JEQL4735

Nəşr təşkilatı: Western Caspian University Scientific Bulletin.

Təqdim edilmə tarixi: Mənbənin son səhifəsində 2 fevral 2026 kimi göstərilib.

Mənbə növü: Narrativ/akademik ədəbiyyat icmalı və izahlı baxış. Orijinal klinik eksperiment deyil; yeni iştirakçı məlumatı yaratmır.

Resenziya statusu: Scientific Bulletin nəşriyyatçının rəsmi jurnal təsvirində resenziyalı elmi jurnal kimi göstərilir.

Açıq giriş/lisenziya qeydi: Jurnalın rəsmi veb saytı Creative Commons Attribution 4.0 International lisenziyasını göstərir. Yenidən istifadədə orijinal mənbəyə uyğun istinad verilməlidir.

Maliyyələşdirmə: Araşdırılan məqalədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Araşdırılan məqalədə ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı yoxdur.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqat yeni eksperimental məlumat dəsti yaratmadığından ayrıca xam məlumat deposu və ya məlumat əlçatanlığı bəyanatı təqdim etməyib.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ətraflı CRediT müəllif töhfəsi bəyanatı yoxdur.

Mənbə qiymətləndirməsində xüsusi diqqət edilən məqamlar

• 29 tədqiqatlıq meta-analiz hazırkı məqalənin öz meta-analizi deyil; 2018-ci il tarixli başqa tədqiqatdan ötürülüb.
• 100 oğlan uşağı və 726 uşaq hazırkı məqalənin nümunələri deyil; iki ayrı ədəbiyyat mənbəsinə aiddir.
• Məqalənin öz metod bölməsində sistemli ədəbiyyat axtarışı və ya tədqiqat seçmə protokolu yoxdur.
• “20–40 saat/həftə” ifadəsi müəlliflərin nəticə bölməsində olsa da, hazırkı tədqiqat bu doza intervalını birbaşa müqayisə edən yeni eksperiment aparmayıb.
• Erkən müdaxilə ilə bağlı müsbət ifadələr “ASP-nin aradan qaldırılması” şəklində genişləndirilməyib.
• Məqalə müsbət ABA nəticələrinə ağırlıq verir; mümkün mənfi təsirləri və müdaxilə yükünü sistemli şəkildə araşdırmır.
• ABA-nın fərqli formalarının bir-birinə üstünlüyünü müəyyən edən birbaşa müqayisəli yeni tədqiqat aparılmayıb.

Elmi şərh sərhədi

Bu nəşr ABA-nın əsas anlayışlarını və seçilmiş tədqiqatlardan bildirilən nəticələri təqdim etmək baxımından faydalı icmaldır. Lakin klinik effektivliyin kəmiyyət ölçüsünü yenidən hesablayan sistemli icmal və ya meta-analiz deyil.

ASP geniş fərdi fərqlər göstərdiyinə görə mənbədəki ümumi nəticələrdən konkret uşaq üçün müalicə müddəti, həftəlik saat, hədəf davranış və ya müdaxilə intensivliyi birbaşa çıxarıla bilməz. Hazırkı məqalənin özü də ABA-nın hər uşaqda eyni təsir səviyyəsinə malik olmadığını və fərdi xüsusiyyətlərin nəzərə alınmalı olduğunu nəticə bölməsində açıq şəkildə bildirir.

Mənbəyə sədaqət qeydi: Bu Verianla izahındakı ABA komponentləri, tədqiqat sayları, nümunə ölçüləri və müəlliflərin nəticələri yüklənmiş məqaləyə əsaslanır. Mənbədə olmayan yeni klinik təsir ölçüsü, uğur faizi və ya müalicə nəticəsi əlavə edilməyib; ötürülən əvvəlki tədqiqatlar hazırkı məqalənin öz eksperimental nəticələri kimi təqdim edilməyib.