Bu tədqiqat Hindistanın Andaman və Nikobar adaları ətrafındakı sahil sularından əldə edilən, kommersiya və qida baxımından mühüm balıq növü olan Atule mate, yəni sarıquyruq skad balığında mikroplastik çirklənməsini araşdırır. Mikroplastiklər ölçüsü 5 mm-dən kiçik plastik hissəciklər kimi müəyyən edilir. Bu hissəciklər dəniz canlıları tərəfindən təbii qida hissəcikləri hesab edilə, qəlsəmə səthləri ilə təmas edə və ya qida zənciri boyunca bir canlıdan digərinə daşına bilər.

Tədqiqatda balığın üç fərqli hissəsi araşdırılmışdır: qəlsəmələr, bağırsaq sistemi və əzələ toxuması. Qəlsəmə və bağırsaq ətraf mühitlə birbaşa təmas və qidalanma yolu ilə mikroplastiklərə məruz qalan bölgələrdir. Əzələ toxuması isə insan istehlakı baxımından daha diqqətçəkicidir; çünki balığın yeyilən hissəsini təmsil edir. Tədqiqatda ümumilikdə 11 balıq nümunəsindən 193 mikroplastik hissəcik ayrılmışdır.

Nəticələrə görə mikroplastik sıxlığı ən yüksək bağırsaqda müəyyən edilmişdir: 1,93 hissəcik/g. Bunun ardınca 1,82 hissəcik/g ilə qəlsəmələr gəlmişdir. Əzələ toxumasında isə daha aşağı, lakin yenə də diqqətçəkici olan 0,82 hissəcik/g ölçülmüşdür. Orqanlar üzrə ümumi hissəcik payı bağırsaqda %40, qəlsəmədə %38 və toxumada %22 olaraq göstərilmişdir. Şəkil və cədvəllər mikroplastiklərin yalnız həzm sistemi ilə məhdudlaşmadığını, qəlsəmələrdə və əzələ toxumasında da aşkar edildiyini göstərir.

Morfoloji baxımdan ən dominant mikroplastik tipi filamentdir. Filamentlər ümumi mikroplastiklərin təxminən %41-ni təşkil etmişdir. Liflər %37, muncuqabənzər hissəciklər isə %22 nisbətində müəyyən edilmişdir. Rəng paylanmasında qırmızı mikroplastiklər açıq şəkildə üstünlük təşkil edir; ümumi 193 hissəciyin 104-ü qırmızı kimi qeydə alınmışdır. Raman spektroskopiyası ilə aparılan polimer identifikasiyasında polietilen, yəni PE, dominant polimer tipi kimi ön plana çıxmışdır. Bundan əlavə, PET, PP, PS və neylon növləri də müxtəlif balıq orqanlarında aşkar edilmişdir.

Tədqiqatın əsas mesajı budur: Andaman sahillərində kommersiya əhəmiyyətli bir balıq növündə mikroplastiklər yalnız həzm kanalında deyil, qəlsəmələrdə və yeyilən əzələ toxumasında da aşkar edilmişdir. Bu nəticə dəniz çirklənməsi, balıqçılıq, sahil icmalarının qida təhlükəsizliyi və uzunmüddətli insan məruz qalması baxımından diqqətlə izlənməli bir xəbərdarlıqdır. Lakin tədqiqat ekspert qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir; nümunə sayı məhduddur və insan sağlamlığı üçün birbaşa risk kəmiyyətcə hesablanmamışdır. Buna görə nəticələr qəti toksikoloji hökm kimi deyil, regional monitorinq və tədbir ehtiyacını göstərən ilkin məlumat kimi oxunmalıdır.

Plastik müasir həyatın ən geniş yayılmış materiallarından biridir. Yüngül, davamlı, ucuz, asan formalaşdırılan və çox müxtəlif sahələrdə istifadə oluna bilən material olması səbəbindən qablaşdırmadan tekstilə, elektronikadan nəqliyyata qədər geniş istifadə sahəsinə malikdir. Lakin bu geniş istifadənin ciddi ekoloji bədəli var. Plastik tullantılar düzgün toplanmadıqda, təkrar emal edilmədikdə və ya nəzarətsiz şəkildə ətraf mühitə atıldıqda quru, şirin su və dəniz ekosistemlərində uzun müddət qala bilər.

Plastiklər təbiətdə çox vaxt tamamilə yox olmur; günəş işığı, temperatur dəyişiklikləri, mexaniki aşınma, dalğa hərəkətləri, bioloji təsirlər və kimyəvi proseslərlə daha kiçik hissələrə parçalanır. Ölçüsü 5 mm-dən kiçik plastik hissəciklər mikroplastik adlanır. Daha da kiçik ölçülü plastik hissəciklər isə nanoplastik kimi müzakirə olunur. Mikroplastiklər həm birbaşa kiçik ölçüdə istehsal olunan hissəciklərdən, həm də daha böyük plastik tullantıların parçalanmasından yarana bilər.

Tədqiqatın giriş hissəsində mikroplastiklərin bir neçə mənbəyə malik olduğu vurğulanır. Kosmetik məhsullardakı mikromuncuqlar, sintetik tekstillərdən yuma zamanı qopan liflər, sənaye plastik qranulları, avtomobil şinlərinin aşınma hissəcikləri, boya qalıqları, balıqçılıq avadanlıqlarından qopan hissələr, qablaşdırma tullantıları və şəhər səth axıntısı dənizlərə mikroplastik daşıya bilər. Dəniz mühitində bu hissəciklər asılı vəziyyətdə qala, su səthində üzə, zamanla biofilm əmələ gəlməsi nəticəsində ağırlaşaraq dibə çökə və ya canlılar tərəfindən qəbul edilə bilər.

Mikroplastiklərin ekoloji baxımdan təhlükəli olmasının əsas səbəbi kiçik ölçülərinə görə canlılar tərəfindən qida kimi qəbul edilə bilmələridir. Balıqlar, zooplanktonlar, ikiqapaqlılar və digər dəniz canlıları mikroplastikləri birbaşa uda bilər. Filtrasiya yolu ilə qidalanan canlılar sudakı asılı hissəcikləri ayırarkən mikroplastikləri də tuta bilər. Balıqlar isə plankton, kiçik xərçəngkimilər, üzvi hissəciklər və ya yumurtaya bənzəyən rəngli hissəcikləri səhvən istehlak edə bilər. Bu proses mikroplastiklərin qida şəbəkəsinə daxil olmasına və trofik ötürülmə ehtimalına səbəb olur.

Bu tədqiqat Andaman və Nikobar adaları ətrafındakı dəniz ekosistemi baxımından mühüm bir suala fokuslanır: Yerli əhali tərəfindən istehlak edilən və kommersiya dəyəri olan balıq növü Atule mate mikroplastiklərlə hansı səviyyədə çirklənmişdir və bu hissəciklər balığın hansı orqanlarında yerləşir?

Atule mate, ingiliscə adı Yellowtail Scad olan, tropik və subtropik dənizlərdə yaşayan, kommersiya məqsədilə ovlanan və qida kimi istehlak edilən balıq növüdür. Tədqiqatda bu növün seçilmə səbəbi Andaman və Nikobar adalarındakı yerli əhalinin dəniz məhsullarına olan istehlak tələbi ilə əlaqələndirilmişdir. Sahil icmalarında balıq yalnız zülal mənbəyi deyil, həm də dolanışıq, balıqçılıq iqtisadiyyatı və mədəni qidalanma vərdişləri baxımından vacibdir.

Tədqiqat nümunələri Sri Vijaya Puram, yəni Port Blair bölgəsindəki Junglighat balıq boşaltma mərkəzindən toplanmışdır. Tədqiqatdakı yerləşmə xəritəsi nümunə götürülən sahənin Cənubi Andaman adası ətrafındakı sahil əlaqəsini göstərir. Bu vizual material tədqiqatın yalnız abstrakt laboratoriya işi olmadığını; konkret balıqçılıq məntəqəsi və yerli dəniz qida sistemi ilə əlaqəli olduğunu ortaya qoyur.

Nümunələr toplandıqdan sonra plastik kontaminasiya riskini azaltmaq üçün hər balıq alüminium folqaya bükülmüş və buz akkumulyatorları olan izolyasiyalı qabda laboratoriyaya daşınmışdır. Laboratoriyada balıqların gastrointestinal sistemi, yəni bağırsaq/daxili həzm sahəsi, qəlsəmələri və təxminən 5 g əzələ toxuması steril qayçı və pinsetlə ayrılmışdır. Hər toxuma tipi ayrı-ayrılıqda əvvəlcədən təmizlənmiş şüşə qablara köçürülmüşdür. Bu ayrım tədqiqatın əsas məntiqi baxımından kritikdir; çünki bağırsaq, qəlsəmə və əzələ toxuması mikroplastik məruz qalmasının fərqli yollarını təmsil edir.

Bağırsaq mikroplastiklərin birbaşa qidalanma yolu ilə qəbul edildiyi əsas bölgə hesab edilə bilər. Balıq su ilə birlikdə kiçik hissəcikləri, planktonu, üzvi maddələri və ovlarını qəbul edərkən mikroplastikləri də uda bilər. Qəlsəmələr isə balığın su ilə davamlı təmasda olan tənəffüs səthidir. Su oksigen mübadiləsi üçün qəlsəmələrdən keçərkən asılı mikroplastik hissəciklər qəlsəmə toxumasında ilişə bilər. Əzələ toxuması isə xarici mühitlə birbaşa təmas etmir; buna görə burada mikroplastiklərin aşkar edilməsi hissəciklərin və ya çox kiçik fraksiyaların bioloji baryerləri keçərək daxili toxumalara keçə biləcəyi ehtimalını gündəmə gətirir. Lakin bu tədqiqat keçid mexanizmini birbaşa eksperimental olaraq sübut etmir; yalnız əzələ toxumasında mikroplastiklərin mövcudluğunu bildirir.

Mikroplastikləri toxumalardan ayırmaq üçün kimyəvi həzm üsulundan istifadə edilmişdir. Hər toxuma nümunəsinə %10 kalium hidroksid, yəni KOH məhlulu əlavə edilmişdir. KOH həcmi toxuma həcminin ən azı üç qatı olacaq şəkildə seçilmişdir. Nümunələr 60°C-də 24 saat və ya tam həzm baş verənədək inkubasiya edilmişdir. Bu proses üzvi toxumanın həll edilməsini və davamlı plastik hissəciklərin geridə qalmasını nəzərdə tutur.

Bu üsulu gündəlik bir bənzətmə ilə izah etsək, balıq toxumasının içində çox kiçik plastik parçaları axtarmaq samanlıqda iynə axtarmağa bənzəyir. Toxumanın özü mikroskop altında çox mürəkkəb üzvi quruluş yaradır. KOH həzmi bu üzvi “samanlığı” böyük ölçüdə həll edir; geridə daha asan müşahidə oluna bilən hissəciklər qalır. Lakin bu proses zamanı laboratoriyadakı plastik kontaminasiyanın qarşısını almaq çox vacibdir; əks halda nümunəyə xaricdən mikroplastik qarışa bilər.

Tədqiqatda kontaminasiyanı azaltmaq üçün yalnız şüşə və metal materiallardan istifadə edilmiş, plastik materiallardan qaçılmışdır. Filtrlər alüminium folqa ilə örtülmüş, balıqlar da alüminium folqaya bükülmüşdür. Bu tədbirlər vacib olsa da, mikroplastik tədqiqatlarında kontaminasiya nəzarəti hər zaman kritik məhdudiyyət sahəsidir. Havadakı liflər, laboratoriya geyimləri, istifadə olunan su, filtrlər və ya ətraf mühit tozu nəticələrə təsir edə bilər. Buna görə mikroplastik analizlərində boş nəzarət nümunələri və standartlaşdırılmış üsullar ayrıca əhəmiyyət daşıyır; mətndə əsas kontaminasiya tədbirləri göstərilmişdir.

Həzmdən sonra məhlullar 0,7 µm məsamə ölçülü sellüloza nitrat filtrlərdən vakuumla süzülmüşdür. Filtrlər otaq temperaturunda qurudulmuş və stereomikroskop altında araşdırılmışdır. Stereomikroskopiya ilə hissəciklərin sayı, rəngi, forması və ümumi morfologiyası müəyyən edilmişdir. Tədqiqatdakı mikroskopik görüntülərdə müxtəlif rəng və formalarda hissəciklər görünür. Bəzi panellərdə hissəcik uzunluqlarının mikrometr miqyasında ölçüldüyü göstərilmişdir. Bu görüntülər mikroplastiklərin adi gözlə deyil, böyütmə altında qiymətləndirilən kiçik hissəciklər olduğunu oxucuya konkret şəkildə göstərir.

Tədqiqatda mikroplastik bolluğu toxumanın yaş çəkisinin hər qramına düşən hissəcik sayı kimi hesablanmışdır. İstifadə olunan əsas hesablama belə göstərilə bilər:

\[ A_{MP} = \frac{N_{MP}}{W_{tissue}} \]

Burada \(A_{MP}\) mikroplastik bolluğunu, yəni toxumanın hər qramına düşən hissəcik sayını ifadə edir. \(N_{MP}\) müəyyən edilmiş mikroplastik hissəcik sayını, \(W_{tissue}\) isə analiz olunan toxuma nümunəsinin qramla çəkisini göstərir. Vahid adətən hissəcik/g kimi yazılır. Bu formula fərqli çəkidə olan toxuma nümunələrinin müqayisəsinə imkan verir.

Tədqiqatda ümumilikdə 11 Atule mate nümunəsi analiz edilmişdir. Balıqların orta çəkisi 102,2 g, minimum çəkisi 82,29 g və maksimum çəkisi 113,73 g olaraq göstərilmişdir. Ümumilikdə 193 mikroplastik hissəcik aşkar edilmişdir. Bunların 78-i bağırsaqda, 73-ü qəlsəmələrdə və 42-si əzələ toxumasında tapılmışdır. Faizlə baxdıqda bağırsaq %40, qəlsəmə %38 və əzələ toxuması %22 paya malikdir.

Bu paylanma vacibdir. Bağırsaqdakı yüksək nisbət balığın mikroplastikləri qida və su yolu ilə qəbul etdiyini düşündürür. Qəlsəmələrdəki, bağırsağa demək olar ki, yaxın olan yüksək nisbət isə su sütunundakı asılı mikroplastiklərin tənəffüs səthləri ilə sıx təmas etdiyini göstərir. Əzələ toxumasındakı daha aşağı nisbət bioloji baryerlərin mikroplastiklərin daxili toxumalara keçidini məhdudlaşdıra biləcəyini düşündürə bilər; lakin sıfır olmaması qida təhlükəsizliyi baxımından diqqətçəkicidir.

Hər qram üzrə hissəcik sıxlığı baxımından bağırsaq 1,93 hissəcik/g ilə ən yüksək göstəriciyə malikdir. Qəlsəmələrdə 1,82 hissəcik/g, əzələ toxumasında isə 0,82 hissəcik/g müəyyən edilmişdir. Bağırsaq və qəlsəmə göstəricilərinin bir-birinə yaxın olması iki fərqli məruz qalma yolunun birlikdə işləyə biləcəyini göstərir: udma və qəlsəmə səthində tutulma. Əzələ toxumasındakı aşağı, lakin mövcud göstərici isə istehlakçı baxımından xüsusilə vacibdir; çünki bir çox balıq istehlakında həzm sistemi çıxarılsa belə, əzələ toxuması yeyilir.

Morfoloji təsnifat mikroplastiklərin forma baxımından üç əsas qrupa ayrıldığını göstərir: filament, lif və muncuqabənzər hissəciklər. Ümumi paylanmada filamentlər %41 ilə ən dominant qrupdur. Liflər %37, muncuqlar isə %22 nisbətindədir. Orqanlar üzrə baxdıqda qəlsəmələrdə 32 filament, 31 lif və 10 muncuq; bağırsaqda 34 filament, 20 lif və 24 muncuq; əzələ toxumasında isə 13 filament, 20 lif və 9 muncuq qeydə alınmışdır.

Filamentlərin üstünlük təşkil etməsi hissəciklərin mühüm bir hissəsinin daha böyük plastik materialların parçalanmasından və ya lifli/uzun formalı plastik mənbələrdən gəldiyini düşündürə bilər. Balıqçılıq ipləri, torlar, qablaşdırma parçaları, tekstil lifləri və ya dənizdə aşınan plastik materiallar bu formalara töhfə verə bilər. Lakin tədqiqatın məlumatları təkbaşına hər hissəciyin dəqiq mənbəyini göstərmir. Forma, rəng və polimer tipi yalnız mənbə haqqında ipucları verir.

Rəng paylanması baxımından qırmızı mikroplastiklər ən diqqətçəkən qrupdur. Ümumi 193 hissəciyin 104-ü qırmızı kimi təsnif edilmişdir. Bunun ardınca 43 mavi, 32 qara, 6 qəhvəyi, 4 bənövşəyi, 3 sarı və 1 ağ hissəcik gəlmişdir. Tədqiqatdakı rəng paylanması qrafiki qırmızı hissəciklərin digər rənglərlə müqayisədə xeyli üstün olduğunu aydın şəkildə göstərir.

Qırmızı hissəciklərin dominantlığı bir neçə şəkildə şərh edilə bilər. Birincisi, araşdırılan dəniz mühitində qırmızı rəngli plastik mənbələr daha geniş yayılmış ola bilər. Bunlar balıqçılıq ipləri, rəngli qablaşdırmalar, boya qalıqları, tekstil lifləri və ya parçalanmış istehlak plastikləri ola bilər. İkincisi, balıqlar bəzi rəngləri təbii qida hissəciklərinə bənzədərək daha asan uda bilər. Qırmızı və ya parlaq rəngli hissəciklər plankton, yumurta və ya üzvi hissəciklərlə səhv salına bilər. Lakin bu tədqiqat rəng seçiciliyini eksperimental olaraq sınaqdan keçirmir; yalnız mövcud nümunələrdə rəng paylanmasını bildirir.

Mikroplastiklərin identifikasiyasında yalnız mikroskopik görünüş kifayət deyil. Çünki bəzi təbii hissəciklər, üzvi liflər və ya mineral parçaları plastik kimi görünə bilər. Buna görə tədqiqatda Raman spektroskopiyasından istifadə edilmişdir. Raman spektroskopiyası molekulların işıqla qarşılıqlı təsirinə əsaslanan üsuldur və polimerlərin kimyəvi “barmaq izi” kimi düşünülə biləcək spektral zolaqlarını ortaya çıxarır. Hər plastik növü müəyyən dalğa saylarında xarakterik piklər göstərir. Bu piklər hissəciyin PE, PET, PP, PS və ya neylon kimi hansı polimerə uyğun gəldiyini müəyyən etməyə kömək edir.

Tədqiqatda Raman spektroskopiyası ilə beş polimer növü müəyyən edilmişdir: polietilen, yəni PE, polietilen tereftalat, yəni PET, polipropilen, yəni PP, polistirol, yəni PS və neylon. PE ümumilikdə dominant polimer tipi kimi ön plana çıxmışdır. Bu nəticə ekoloji baxımdan təəccüblü deyil; çünki PE qablaşdırma plyonkalarında, paketlərdə, qablarda və bir çox gündəlik plastik məhsulda geniş istifadə olunan aşağı sıxlıqlı və ya yüksək sıxlıqlı polimer ailəsidir.

Orqanlara görə polimer paylanması fərqlidir. Qəlsəmələrdə PE ən dominant polimerdir; onun ardınca PS, neylon, PP və PET gəlir. Bağırsaqda PE və PET dominantdır; sonra PP və PS gəlir. Əzələ toxumasında isə yalnız PE və PET aşkar edilmişdir. Orqanlar arasındakı bu fərq bütün polimerlərin balıq orqanizmində eyni şəkildə tutulmadığını və ya daşınmadığını düşündürür. Polimer sıxlığı, hissəcik ölçüsü, səth kimyası, forma və bioloji baryerlərlə qarşılıqlı təsir bu paylanmaya təsir edə bilər.

Raman spektrlərini göstərən şəkil xam spektrlərin daha işlənmiş və identifikasiya edilmiş spektrlərlə necə uyğunlaşdırıldığını göstərir. İşlənmiş spektrlərdə PE, PET və PS kimi polimerlərə aid xarakterik piklər göstərilmişdir. Məsələn, PE üçün 1295 və 1440 cm^-1 kimi zolaqlar; PET üçün 1615 və 1725 cm^-1 kimi zolaqlar; PS üçün 1001 cm^-1 kimi xarakterik siqnallar polimer identifikasiyasında istifadə edilmişdir. Bu qrafik tədqiqatın yalnız vizual hissəcik sayımı aparmadığını, həm də kimyəvi polimer təsdiqi təqdim etdiyini göstərir.

Tədqiqatın mühüm nəticələrindən biri mikroplastiklərin əzələ toxumasında aşkar edilməsidir. Balıq istehlakında adətən bağırsaqlar və qəlsəmələr çıxarılır; buna görə yalnız həzm sistemində olan mikroplastiklər birbaşa istehlakçıya keçməyə bilər. Lakin əzələ toxumasında mikroplastiklərin olması yeyilən hissə vasitəsilə insan məruz qalması ehtimalını gündəmə gətirir. Bu nəticə qida təhlükəsizliyi baxımından diqqətçəkicidir; lakin birbaşa “bu balıq insan sağlamlığına mütləq zərər verir” nəticəsini göstərmir. İnsan sağlamlığı riski üçün hissəcik ölçüsü, istehlak tezliyi, polimer tipi, kimyəvi əlavələr, toksik maddə daşıma qabiliyyəti və orqanizmdəki bioloji təsirlər ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatın qida təhlükəsizliyi baxımından ən düzgün şərhi budur: Atule mate kimi kommersiya əhəmiyyətli balığın yeyilən toxumasında mikroplastiklərin aşkar edilməsi potensial insan məruz qalmasının araşdırılmalı olduğunu göstərir. Bu, xüsusilə dəniz məhsullarından yüksək dərəcədə asılı olan sahil icmaları üçün vacibdir. Andaman və Nikobar kimi ada icmalarında balıq həm gündəlik qidalanmada, həm də dolanışıq iqtisadiyyatında mərkəzi rol oynayır. Buna görə mikroplastik çirklənməsi yalnız ətraf mühit problemi deyil, yerli qida sistemi və ictimai sağlamlıqla əlaqəli məsələdir.

Ekoloji baxımdan nəzər saldıqda, Atule mate üzərində aşkar edilən mikroplastiklər dəniz qida şəbəkəsindəki daha geniş bir problemi təmsil edə bilər. Balıqlar mikroplastikləri qəbul etdikdə bu hissəciklər daha böyük yırtıcılar tərəfindən istehlak edilə bilər. Əgər mikroplastiklər kiçik orqanizmlərdən balıqlara, balıqlardan daha böyük canlılara və sonda insanlara qədər daşına bilirsə, bu proses trofik ötürülmə adlanır. Tədqiqat bu ötürülmə zəncirini birbaşa ölçmür; lakin kommersiya balığında mikroplastiklərin mövcudluğu belə bir zəncirin izlənməli olduğuna işarə edir.

Mikroplastiklərin başqa mühüm xüsusiyyəti onların yalnız fiziki hissəciklərdən ibarət olmamasıdır. Bəzi mikroplastiklər istehsal zamanı əlavə olunan qatqı maddələrini daşıya bilər. Bundan əlavə, dəniz mühitində ağır metallar, davamlı üzvi çirkləndiricilər və digər hidrofob kimyəvi maddələr mikroplastik səthlərinə yapışa bilər. Buna görə mikroplastiklər potensial olaraq çirkləndiriciləri daşıyan vektorlar kimi davrana bilər. Lakin bu tədqiqatda mikroplastiklər üzərindəki kimyəvi çirkləndiricilər, ağır metallar və ya toksik qatqı maddələri ölçülməmişdir. Buna görə kimyəvi toksiklik barədə birbaşa nəticə çıxarmaq olmaz.

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri balığın fərqli anatomik hissələrinin ayrı-ayrılıqda araşdırılmasıdır. Beləliklə mikroplastiklər yalnız “balıqda var/yox” yanaşması ilə deyil, harada toplandığı baxımından qiymətləndirilmişdir. Bağırsaq və qəlsəmədə yüksək sıxlığın olması məruz qalma yollarını anlamağa kömək edir. Əzələ toxumasında daha aşağı, lakin mövcud mikroplastik miqdarı isə qida təhlükəsizliyi müzakirəsini daha əhəmiyyətli edir.

Digər güclü tərəf stereomikroskopiya ilə morfoloji təsnifatın Raman spektroskopiyası ilə polimer identifikasiyası vasitəsilə dəstəklənməsidir. Mikroplastik tədqiqatlarında vizual identifikasiya təkbaşına səhv riski daşıyır. Raman təsdiqi hissəciklərin həqiqi plastik polimerlərə aid olduğunu dəstəkləyir. Tədqiqatdakı polimer müxtəlifliyi Andaman ətrafındakı çirklənmənin tək bir mənbədən deyil, qablaşdırma, tekstil, balıqçılıq və digər insan fəaliyyətləri kimi qarışıq mənbələrdən gələ biləcəyini düşündürür.

Bununla belə, məhdudiyyətlər də aydındır. Tədqiqat ekspert qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir. Nümunə sayı 11 balıqla məhduddur. Məlumatlar tək bir növ və konkret balıq boşaltma mərkəzindən əldə edilmişdir. Buna görə nəticələr bütün Andaman dəniz ekosisteminə, bütün balıq növlərinə və ya ilboyu eyni səviyyəyə ümumiləşdirilə bilməz. Mövsümi dəyişiklik, cərəyanlar, yağıntı, turizm, balıqçılıq intensivliyi, tullantıların idarə olunması və nümunə götürmə vaxtı mikroplastik səviyyələrini dəyişə bilər.

Bundan əlavə, mikroplastiklərin ölçü paylanması, hissəciklərin toxumaya necə keçdiyi, insan həzm sistemində nə dərəcədə bioloji əlçatan olduğu və uzunmüddətli sağlamlıq təsirləri bu tədqiqatda birbaşa sınaqdan keçirilməmişdir. Əzələ toxumasında mikroplastiklərin olması mühüm xəbərdarlıqdır; lakin risk qiymətləndirilməsi üçün istehlak miqdarı, hissəcik ölçüləri, kimyəvi əlavələr və toksikoloji cavablar kimi əlavə məlumatlar lazımdır.

Keçmiş baxımından bu tədqiqat mikroplastik çirklənməsinin qlobal plastik istehsalındakı artım və tullantıların idarə olunması problemləri ilə əlaqəli olduğunu xatırladır. Plastik istehsalı 1950-ci illərdən bəri böyük ölçüdə artmış və onun mühüm hissəsi təkrar emal sistemindən kənarda qalmışdır. Bu gün mikroplastiklər dəniz suyunda, çöküntülərdə, planktonda, qabıqlı orqanizmlərdə və balıqlarda aşkar edilir. Gələcək baxımından isə bu tədqiqat Andaman və Nikobar adaları kimi ada ekosistemlərində davamlı monitorinq proqramlarına ehtiyac olduğunu göstərir.

Gündəlik həyat baxımından mesaj olduqca konkretdir. Plastik paket, qablaşdırma, sintetik lif və ya balıqçılıq avadanlığı dənizə düşdükdə zamanla gözlə çətin görünən hissəciklərə parçalana bilər. Bu hissəciklər planktondan balığa, balıqdan süfrəyə qədər uzanan ekoloji dövriyyəyə daxil ola bilər. Buna görə mikroplastik problemi yalnız “dəniz çirklənir” cümləsi ilə məhdud deyil; tullantıların idarə olunması, birdəfəlik plastiklərin azaldılması, dayanıqlı balıqçılıq, kanalizasiya sularının təmizlənməsi, tekstil lifləri, sahil təmizliyi və qida təhlükəsizliyi ilə birlikdə düşünülməlidir.

Tədqiqatın dediyi budur: Cənubi Andaman sahillərindən əldə edilən Atule mate nümunələrində mikroplastiklər qəlsəmə, bağırsaq və əzələ toxumasında aşkar edilmişdir; bağırsaq və qəlsəmə ən yüksək yükü daşıyarkən əzələ toxumasında da aşağı, lakin nəzərəçarpacaq miqdarda mikroplastik tapılmışdır; qırmızı rəngli və filament formalı hissəciklər dominantdır; Raman spektroskopiyası PE-nin dominant polimer olduğunu, PET, PP, PS və neylonun da mövcud olduğunu göstərmişdir.

Tədqiqatın demədiyi isə budur: Bu balıqların istehlakının insanlarda mütləq xəstəlik yaratdığı, Andamandakı bütün balıqların eyni səviyyədə çirkləndiyi və ya bütün mikroplastiklərin əzələ toxumasına aktiv şəkildə daşındığı sübut edilməmişdir. Buna görə nəticələr qida təhlükəsizliyi və ekosistem sağlamlığı baxımından ciddi monitorinq və tədbir çağırışı kimi oxunmalı; yekun risk qiymətləndirilməsi üçün daha geniş nümunəli, çoxnövlü, mövsümi, kimyəvi və toksikoloji tədqiqatlarla dəstəklənməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın metodu kommersiya əhəmiyyətli Atule mate balığının müxtəlif anatomik hissələrindən mikroplastiklərin ayrılması, sayılması, morfoloji olaraq təsnif edilməsi və Raman spektroskopiyası ilə polimer tiplərinin müəyyənləşdirilməsinə əsaslanır.

Nümunə götürmə və tədqiqat sahəsi:

Araşdırılan balıq hissələri:

• Qəlsəmələr: Su sütunundakı asılı hissəciklərlə birbaşa təmasda olan tənəffüs səthi.
• Bağırsaq/gastrointestinal sistem: Qidalanma yolu ilə qəbul edilən mikroplastiklərin ən ehtimal olunan toplanma sahəsi.
• Əzələ toxuması: İnsan istehlakı baxımından ən diqqətçəkici yeyilən hissə.

Laboratoriya prosedurları:

Kontaminasiya nəzarəti:

• Analizdə plastik material istifadəsindən qaçılmışdır.
• Şüşə və metal materiallara üstünlük verilmişdir.
• Balıq nümunələri və filtrlər alüminium folqa ilə qorunmuşdur.
• Bu tədbirlər xarici mühitdən plastik lif qarışması riskini azaltmaq üçün tətbiq edilmişdir.

Mikroplastik bolluğunun hesablanması:

\[ A_{MP} = \frac{N_{MP}}{W_{tissue}} \]

Burada \(A_{MP}\) toxumanın hər qramına düşən mikroplastik bolluğunu, \(N_{MP}\) aşkar edilmiş mikroplastik hissəcik sayını, \(W_{tissue}\) isə toxuma nümunəsinin çəkisini ifadə edir. Nəticələr hissəcik/g şəklində göstərilmişdir.

Orqanlara görə mikroplastik miqdarı:

Morfoloji paylanma:

Orqanlara görə morfologiya:

Rəng paylanması:

Raman spektroskopiyası ilə müəyyən edilən polimerlər:

Orqanlara görə polimer sıralaması:

• Qəlsəmə: PE > PS > Nylon > PP > PET.
• Bağırsaq: PE > PET > PP > PS.
• Əzələ toxuması: PE > PET.

Raman xarakterizasiyasının mənası:

• PE üçün 1063, 1128, 1295, 1416, 1440, 2848 və 2880 cm^-1 ətrafındakı zolaqlar identifikasiyada istifadə edilmişdir.
• PET üçün 632, 860, 1000, 1095, 1290, 1615 və 1725 cm^-1 ətrafındakı zolaqlar göstərilmişdir.
• PS üçün 620, 1001, 1031, 1155, 1450, 1602 və 3050 cm^-1 ətrafındakı zolaqlar istifadə edilmişdir.
• Raman spektrləri mikroskop altında görünən hissəciklərin kimyəvi baxımdan plastik polimerlərlə uyğun olduğunu dəstəkləyir.

Şəkil və cədvəllərin mənası:

• Tədqiqat sahəsinin xəritəsi, Junglighat balıq boşaltma mərkəzinin Andaman və Nikobar Adaları daxilindəki yerini göstərir. Bu, nəticələrin konkret sahil balıqçılığı bölgəsi ilə əlaqəli olduğunu ortaya qoyur.
• Mikroskopik hissəcik görüntüləri, müxtəlif rəng və formalardakı mikroplastiklərin filtrlərdən ayrıldığını göstərir. Bəzi hissəciklərin mikrometr miqyasında ölçüləri verilmişdir.
• Orqan paylanması qrafiki, mikroplastiklərin %40 bağırsaqda, %38 qəlsəmədə və %22 əzələ toxumasında olduğunu ümumiləşdirir.
• Morfologiya qrafiki, filamentlərin %41 ilə ən dominant mikroplastik tipi olduğunu; liflərin %37 və muncuqların %22 paya malik olduğunu göstərir.
• Rəng paylanması qrafiki, qırmızı hissəciklərin 104 ədəd ilə ən dominant rəng qrupu olduğunu ortaya qoyur.
• Raman spektr qrafiki, PE, PET və PS kimi polimerlərin xarakterik spektral işarələrlə təsdiqləndiyini göstərir.
• Polimer cədvəli, hər polimerin kimyəvi formulunu, təkrarlanan vahidini, xarakterik Raman piklərini və hansı orqanda aşkar edildiyini ümumiləşdirir.

Tədqiqatın əsas nəticələri:

• Atule mate nümunələrinin qəlsəmə, bağırsaq və əzələ toxumasında mikroplastik aşkar edilmişdir.
• Ümumilikdə 193 mikroplastik hissəcik ayrılmışdır.
• Ən yüksək mikroplastik sıxlığı bağırsaqda 1,93 hissəcik/g olaraq müəyyən edilmişdir.
• Qəlsəmələrdə 1,82 hissəcik/g mikroplastik aşkar edilmişdir.
• Əzələ toxumasında 0,82 hissəcik/g mikroplastik müəyyən edilmişdir.
• Ümumi hissəciklərin %40-ı bağırsaqda, %38-i qəlsəmədə, %22-si əzələ toxumasındadır.
• Filamentlər ən dominant morfoloji tipdir.
• Qırmızı rəngli mikroplastiklər ən geniş yayılmış rəng qrupudur.
• PE dominant polimerdir; PET, PP, PS və neylon da aşkar edilmişdir.
• Əzələ toxumasında PE və PET-in olması yeyilən hissə vasitəsilə potensial insan məruz qalması müzakirəsini daha mühüm edir.

Ümumi texniki nəticə: Tədqiqat Cənubi Andaman sahillərində kommersiya əhəmiyyətli balıq növündə mikroplastik çirklənməsinin bir neçə orqanda görüldüyünü göstərir. Bağırsaq və qəlsəmə yüksək yük daşıyarkən, əzələ toxumasında da mikroplastiklərin aşkar edilməsi qida təhlükəsizliyi baxımından daha çox monitorinq və risk qiymətləndirilməsinin aparılmalı olduğunu ortaya qoyur.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Kanti Singha, K. A. Jayaraj, Raj Kiran Lakra və Dilip Kumar Jha tərəfindən hazırlanmış “Microplastic Pollution in a Commercially Important Fish, Atule mate (Yellowtail Scad) from the Coastal Waters of the South Andaman Islands, India: Occurrence and Characterisation” başlıqlı tədqiqata əsasən hazırlanmışdır. Tədqiqat Andaman və Nikobar Adaları sahillərində kommersiya əhəmiyyətli Atule mate balığında mikroplastiklərin mövcudluğunu, orqanlar üzrə paylanmasını, morfoloji xüsusiyyətlərini və polimer tərkibini araşdırır.

Mənbə növü SSRN-də əlçatan edilmiş preprint tədqiqat məqaləsidir. Mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer aldığı üçün tədqiqat ekspert qiymətləndirməsindən keçməmişdir. Buna görə nəticələr yekun ekspert qiymətləndirməli nəşr standartında təsdiqlənmiş nəticələr kimi deyil, regional mikroplastik çirklənməsinə dair ilkin məlumat təqdim edən preprint tədqiqat kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu məzmun tədqiqatda verilən nümunə götürmə sahəsi, balıq növü, toxuma hazırlama üsulu, KOH həzmi, filtrasiya, stereomikroskopik araşdırma, Raman spektroskopiyası, mikroplastik bolluğunun hesablanması, orqanlara görə hissəcik sayları, rəng və morfologiya paylanmaları, polimer identifikasiyaları və müzakirə nəticələrinə əsasən hazırlanmışdır. PDF-də olmayan qəti insan sağlamlığı təsiri, toksikoloji risk nisbəti, xəstəlik əlaqəsi və ya bütün Andaman balıqlarına ümumiləşdirilə bilən qəti çirklənmə səviyyəsi kimi iddialar əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri mühümdür. Nümunə sayı 11 balıqla məhduddur. Araşdırma bir balıq növünə və müəyyən bir balıq boşaltma mərkəzindən götürülən nümunələrə əsaslanır. Mövsümi dəyişiklik, fərqli ov sahələri, müxtəlif balıq yaşları, müxtəlif növlər və fərqli istehlak vərdişləri bu tədqiqatda geniş şəkildə müqayisə edilməmişdir. Bundan əlavə, mikroplastiklərin insan orqanizmində nə dərəcədə sorula bildiyi, hansı kimyəvi əlavələri daşıdığı və ya uzunmüddətli sağlamlıq təsirləri bu tədqiqat çərçivəsində ölçülməmişdir.

Buna görə tədqiqat qida təhlükəsizliyi və dəniz ekosistemi baxımından mühüm xəbərdarlıq xarakteri daşıyır. Nəticələr Andaman və Nikobar Adaları kimi dəniz məhsullarından asılı sahil bölgələrində mikroplastik monitorinq proqramlarının, plastik tullantıların idarə olunmasının, birdəfəlik plastiklərin azaldılmasının, dayanıqlı balıqçılıq tətbiqlərinin və ictimai məlumatlılığın gücləndirilməli olduğunu göstərir.