Tədqiqatda Bakıdan götürülərək üç il saxlanılmış tullantı su çöküntüsü saman, yarpaq və yonqar kimi üzvi materiallarla biokonversiyaya məruz qoyulmuş, C:N nisbətinin, rütubətin və kalium humat tətbiqinin kompostdakı üzvi maddənin çevrilməsinə təsiri araşdırılmışdır. Başlanğıc çöküntünün quru maddəsində ümumi karbon %28,79, azot %2,41, fosfor %2,86 və kalium %0,39 müəyyən edilmişdir. Aerob şəraitdə ümumi karbon başlanğıc qarışıqlara nisbətən təxminən %30 azalarkən humus maddələrinin əmələ gəlməsi artmış; humik və fulvik turşu fraksiyalarının ümumi çıxımında ən yüksək nəticə C:N = 25:1 şəraitində müşahidə edilmişdir. Kalium humat əlavəsinin humus turşularının çıxımını təxminən %9 artırdığı, %65 rütubətin humik maddələrin yaranması baxımından daha uyğun nəticə verdiyi bildirilmişdir. Tədqiqatçılar xüsusilə yarpaqla hazırlanan qarışıqlarda humik turşu yığılmasının daha yüksək olduğunu qeyd edirlər.

Anaerob biokonversiyada üzvi maddənin parçalanması aerob şəraitdəki qədər intensiv baş verməmişdir. Bunun əvəzində mənbədə daha uzun termofilik dövrlə birlikdə son üzvi komponentin keyfiyyət göstəricilərinin yaxşılaşdığı; üzvi karbon miqdarında %25-ə qədər və humik turşu çıxımında %30-a qədər artım müşahidə edildiyi bildirilir. Lakin bu faizlərin hansı başlanğıc və ya nəzarət qrupuna görə hesablandığı mətndə ətraflı göstərilmədiyindən dəyərlər mənbədə bildirildiyi çərçivə ilə məhdudlaşdırılmalıdır.

FTIR analizi biokonversiya zamanı humik turşuların quruluşunun da dəyişdiyini göstərir. Alifatik quruluşlara aid bəzi udma zolaqlarının intensivliyi azalarkən aromatik nüvə və karboksil qrupları ilə əlaqələndirilən zolaqların intensivliyi artmışdır. Tədqiqatçılar bu dəyişikliyi kompost humik turşularının daha “yetkin” quruluşa istiqamətlənməsi kimi şərh edirlər.

Tədqiqatın mühüm məhdudiyyəti nəticələrin müəyyən bir Bakı tullantı su çöküntüsünə və laboratoriya/model kompostlaşdırma şəraitinə əsaslanmasıdır. Ağır metallar və mikrobioloji təhlükəsizlik tədqiqatın əsaslandırılmasında vacib risklər kimi nəzərdən keçirilsə də, dərc olunmuş nəticələrdə ağır metal konsentrasiyalarının və ya patogen azalmasının ədədi nəticələri verilməyib. Buna görə tədqiqat əldə edilən kompostun birbaşa kənd təsərrüfatı istifadəsi baxımından bütün təhlükəsizlik tələblərinə cavab verdiyini sübut etmir.

Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Tədqiqat Azərbaycanda və Bakı mənşəli tullantı su çöküntüsü üzərində aparılmışdır. Türkiyədəki bələdiyyə tullantı su təmizləmə şlamlarının üzvi maddə tərkibi, ağır metal yükü, duzluluq, patogen profili və təmizləmə prosesləri müəssisədən müəssisəyə dəyişə bildiyindən burada əldə edilən optimal şərait birbaşa Türkiyəyə köçürülməməlidir. Bununla belə, tədqiqat bələdiyyə təmizləmə şlamlarının üzvi tullantılarla birlikdə stabilləşdirilməsi, humifikasiyanın artırılması və karbonun daha sabit üzvi strukturlara çevrilməsi baxımından Türkiyədə yerli təcrübələr üçün sınaqdan keçirilə bilən metodoloji çərçivə təqdim edir. Kənd təsərrüfatı istifadəsi nəzərdə tutulursa, yerli qanunvericiliyə uyğun ağır metal, mikrobioloji təhlükəsizlik və ekotoksiklik analizləri ayrıca aparılmalıdır.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Tullantı su təmizlənməsinin sonunda yaranan şlam və ya çöküntünün utilizasiyası yalnız həcm baxımından tullantı idarəetmə problemi deyil. Bu material əhəmiyyətli miqdarda üzvi maddə və bitki qida elementləri daşıya bilər; eyni zamanda mikrobioloji çirkləndiricilər, ağır metallar və ekoloji baxımdan arzuolunmaz komponentlər də ehtiva edə bilər.

Tədqiqatda bu ikili vəziyyət xüsusilə vurğulanır: tullantı su çöküntüsü bir tərəfdən üzvi maddə mənbəyi və potensial torpaq yaxşılaşdırıcısı kimi qiymətləndirilə bilər, digər tərəfdən birbaşa istifadəsi ekoloji risk yarada bilər. Tədqiqatçılar buna görə biokonversiya və kompostlaşdırmanı üzvi maddənin daha sabit humik strukturlara çevrilməsini təmin edə biləcək emal yolu kimi nəzərdən keçirirlər.

Başlanğıc material nə idi?

Təcrübələrdə Bakı şəhərindən alınmış və üç il saxlanılmış tullantı su çöküntüsü istifadə olunmuşdur. Mənbədə başlanğıc materialın quru maddə əsasında əsas kimyəvi tərkibi belə verilir:

Başlanğıc üzvi maddədə humik turşu fraksiyasının ümumi maddənin %9,3-ünü, fulvik turşu fraksiyasının isə %7,0-ni təşkil etdiyi bildirilir. Beləliklə başlanğıc materialda humik turşu fraksiyası fulvik turşu fraksiyasından daha yüksək olmuşdur.

Təcrübədə hansı üzvi doldurucu materiallardan istifadə edildi?

Tullantı su çöküntüsü üç müxtəlif lignosellülozik materialla qarışdırılmışdır:

• Saman
• Yarpaq
• Yonqar

Model təcrübədə iki fərqli başlanğıc karbon/azot nisbəti istifadə olunmuşdur:

• C:N = 15:1
• C:N = 25:1

Rütubət səviyyələri isə %50 və %65 olaraq tənzimlənmişdir. Kompostlaşdırmanın intensivləşdirilməsi məqsədilə mikrob preparatının təkbaşına və kalium humatla birlikdə istifadə edildiyi bildirilir.

Mənbə cədvəlindəki mühüm uyğunsuzluq

Tədqiqatın təcrübə sxemini göstərən Cədvəl 1-də iki ayrı təcrübə blokunun başlığı da mənbədə “kalium humat ilə işlənərək” mənasına gələn eyni ifadə ilə çap olunub. Bunun humat tətbiq edilmiş və tətbiq edilməmiş qrupları ayırmaq məqsədli redaksiya xətası olması mümkündür; lakin mənbə bunu açıq şəkildə düzəltmədiyindən burada bir blok “humatsız nəzarət” kimi yenidən adlandırılmayıb.

Eyni şəkildə tədqiqatın nəticə hissəsində ən yaxşı üzvi tərkib parametri “karbonun azota nisbəti 25%” kimi yazılıb. Təcrübə dizaynının hamısında bu dəyişən C:N = 25:1 kimi müəyyən edildiyindən mətn daxilində iki göstərim arasında mənbədaxili uyğunsuzluq var. Verianla açıqlamasında təcrübə dizaynındakı orijinal C:N = 25:1 göstərimi əsas götürülüb, nəticə bölməsindəki “25%” ifadəsinin mövcudluğu isə burada açıq qeyd olunub.

Kompostlaşdırma necə aparıldı?

Mənbədə hesablanmış nisbətlərdə xırdalanmış komponentlərin qarışdırıldığı və havalandırmanı mümkün etmək üçün qapaqlı plastik qablara yerləşdirildiyi bildirilir. Qabların xaricə açılan deşikli borusu olub və aerob nümunələr bu boru vasitəsilə rezin nasosla gündəlik havalandırılıb.

Rütubət səviyyəsi çəki üsulu ilə izlənib və hədəf rütubət qorunub. Beləliklə tədqiqat doldurucu materialın, başlanğıc C:N nisbətinin, rütubətin və humat tətbiqinin üzvi maddənin çevrilməsinə təsirlərini müqayisə etməyi hədəfləyib.

Üzvi maddə necə analiz edildi?

Tullantı su çöküntüsündə və hazırlanan kompostlarda üzvi maddə miqdarı Tyurin üsulu ilə müəyyən edilmişdir. Humusun qrup tərkibi Kononova və Belçikova modifikasiyasında Tyurin üsulu ilə; optik sıxlıq isə Orlov üsulu ilə qiymətləndirilmişdir.

Humik turşuların infraqırmızı spektrləri Agilent Technologies Cary 630 spektrometrində diffuse reflectance əlavəsi istifadə edilməklə qeydə alınmışdır. Eksperimental nəticələrin statistik emalında Statistica 6.0 proqramının istifadə olunduğu bildirilir.

Aerob biokonversiyada nə baş verdi?

Aerob şəraitdə əsas meyl mineralizasiyanın üstün olmasıdır. Tədqiqatda hazırlanmış kompostların ümumi karbon miqdarının başlanğıc qarışıqlara nisbətən təxminən %30 azaldığı bildirilir. Tədqiqatçılar bu azalmanı üzvi karbonun parçalanaraq CO₂-yə çevrilməsi və sistemdən çıxması ilə əlaqələndirirlər.

Daha intensiv mineralizasiya C:N = 15:1 şəraitində müşahidə edilmişdir. Bu nəticə daha aşağı başlanğıc C:N nisbətinin tədqiqatın aerob şəraitində karbon itkisini sürətləndirdiyini göstərir.

Yonqar niyə fərqli davrandı?

Yonqar olan kompostlarda üzvi karbon miqdarı bəzi digər qarışıqlara nisbətən daha yüksək qalıb. Tədqiqatçılar bunu yonqarın başlanğıc karbon tərkibinin yüksək olması və strukturundakı karbonun mineralizasiyaya daha davamlı olması ilə izah edirlər.

Bu nəticə “yonqar ən yaxşı kompostu verdi” demək deyil. Karbonun sistemdə daha çox qalması ilə humik maddənin yetişməsi eyni ölçü deyil və tədqiqat bu iki anlayışı ayrı-ayrılıqda qiymətləndirir.

Humik və fulvik turşular necə dəyişdi?

Kompostlaşdırmadan sonra humus turşularının miqdarında başlanğıc tullantı su çöküntüsünə nisbətən artım meyli müşahidə olunub. Humik və fulvik turşu fraksiyalarının ümumi çıxımı baxımından ən yüksək dəyər C:N = 25:1 şəraitində bildirilib.

Kalium humatın əlavə edilməsi humus turşularının çıxımını təxminən %9 artırıb. Bu faiz tədqiqatın öz eksperimental şəraitindəki dəyişiklikdir; fərqli şlam və ya kompost sistemlərində eyni böyüklükdə artım gözlənilməli olduğu anlamına gəlmir.

Rütubət səviyyəsinin təsiri

Tədqiqatda %65 rütubət səviyyəsində humik maddələrin yaranmasının daha yüksək olduğu bildirilir. Tədqiqatçılar bunu daha yüksək rütubətdə aşağı molekul çəkili birləşmələrin çevrilməsinin asanlaşması ilə əlaqələndirirlər.

Fərqli doldurucu materiallar da humifikasiya istiqamətinə təsir edib. Yarpaqla birlikdə kompostlaşdırmada humik turşu fraksiyasının ən yüksək yığılması müşahidə olunarkən, yonqar və saman olan variantlarda fulvik turşu fraksiyasının daha fəal yığıldığı bildirilir.

Aerob kompostların humifikasiya səviyyəsi

Üzvi maddənin humifikasiya dərəcəsini qiymətləndirmək üçün T. A. Gorelova üzrə torf humifikasiyası göstəricisi istifadə olunub. Aerob şəraitdə hazırlanan kompostlarda bu göstərici mənbə mətnində təxminən 1,9–2,5 intervalında verilir və bu interval orta humifikasiya dərəcəsi kimi şərh olunur.

Anaerob biokonversiya nə göstərdi?

Tədqiqata görə anaerob mühitdə başlanğıc üzvi maddənin parçalanması havalandırılmış aerob sistemlərdəki qədər intensiv deyil. Bununla belə, tədqiqatçılar daha uzun termofilik dövrlə birlikdə hazır materialın üzvi komponentinin keyfiyyət göstəricilərinin yaxşılaşdığını bildirirlər.

Mənbədə anaerob proses zamanı:

• Üzvi karbon miqdarında %25-ə qədər artım,
• Humik turşu çıxımında %30-a qədər artım

bildirilmişdir. Bununla belə, bu faizlərin hansı müqayisə bazasına görə hesablandığı dərc olunmuş mətndə tam açıqlanmadığından dəyərlər “başlanğıca görə dəqiq %25 və %30 artım” kimi genişləndirilməməlidir.

Tədqiqatçılar aşağı humifikasiya dərəcəli başlanğıc çöküntü ilə müqayisədə aerob biokonversiyada orta, anaerob biokonversiyada isə daha yüksək humifikasiya səviyyəli məhsul əldə olunduğunu bildirirlər.

FTIR spektri üzvi maddənin yetişməsi haqqında nə göstərir?

Tədqiqatın Şəkil 1-ində üç il saxlanılmış tullantı su çöküntüsündən ayrılmış humik turşuların infraqırmızı spektri verilir. Spektrdə tədqiqatçılar aşağıdakı əsas sahələri şərh edirlər:

Mənbə spektri birbaşa kopyalanmaq əvəzinə, tədqiqatçıların verdiyi dalğa ədədləri və kimyəvi şərhlər burada müəllif hüquqları baxımından təhlükəsiz izahlı cədvələ çevrilib.

Biokonversiyadan sonra bəzi alifatik strukturların udma intensivliyinin azaldığı, bunun əvəzində aromatik nüvə ilə əlaqələndirilən təxminən 1625 cm⁻¹ zolağının və karboksil qrupları ilə əlaqələndirilən sahələrin intensivliyinin artdığı bildirilib. Tədqiqatçılar bu struktur dəyişikliyini kompost humik turşularının daha “yetkin” hala gəlməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirirlər.

Nəticə bölməsindəki “%94-ə qədər” nəticə necə şərh edilməlidir?

Tədqiqatın nəticə bölməsində əldə edilən kompostlarda humus maddələrinin yığılmasının “%94-ə qədər” çatdığı bildirilir. Lakin mətndə bu dəyərin hansı riyazi tərifə, başlanğıc dəyərinə və ya fraksiya cəminə görə hesablandığı ətraflı göstərilmir. Buna görə %94 dəyəri burada yalnız tədqiqatçıların bildirdiyi nəticə kimi təqdim olunur; “kompostun %94-ü humusdur” kimi şərh edilmir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri hansılardır?

• Real tullantı su çöküntüsü üzərində işlənmişdir.
• Saman, yarpaq və yonqar kimi müxtəlif üzvi köməkçi materiallar müqayisə edilmişdir.
• C:N nisbəti və rütubət kimi kompostlaşdırma üçün əsas proses dəyişənləri qiymətləndirilmişdir.
• Kalium humat tətbiqinin humus yaranması ilə əlaqəsi araşdırılmışdır.
• Aerob və anaerob çevrilmə eyni tədqiqat çərçivəsində nəzərdən keçirilmişdir.
• Kimyəvi tərkib nəticələri FTIR struktur analizi ilə dəstəklənmişdir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri hansılardır?

• Nümunələrin bioloji təkrar sayı dərc olunmuş mətndə açıq şəkildə verilməyib.
• Aerob kompostlaşdırmanın ümumi təcrübə müddəti və temperatur-zaman profili ətraflı bildirilməyib.
• Anaerob təcrübə qurğusunun təfərrüatları aerob qurğu qədər açıq təsvir edilməyib.
• İstifadə olunan mikrob preparatının tərkibi, konsentrasiyası və dozası açıqlanmayıb.
• Statistica 6.0 istifadə olunduğu bildirilsə də, p dəyərləri, etibar intervalları və ya ətraflı statistik test nəticələri təqdim olunmayıb.
• Ağır metallar tədqiqatın ekoloji əsaslandırılmasında mühüm yer tutsa da, təcrübə nəticələrində metal konsentrasiyalarının əvvəl/sonra ədədi müqayisəsi verilməyib.
• Mikrobioloji dezinfeksiya və ya patogen azalması üçün ədədi məlumat dərc olunmayıb.
• Mənbənin təcrübə cədvəlində kalium humatla bağlı iki blok eyni başlıqla verilib.
• Nəticə hissəsindəki “C:N 25%” göstərimi təcrübə dizaynındakı C:N = 25:1 göstərimi ilə uyğunsuzdur.
• “%94-ə qədər humus maddəsi yığılması” ifadəsinin hesablanma bazası mətndə ətraflı göstərilməyib.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Tullantı su çöküntüsünün üzvi materiallarla biokonversiyası üzvi maddənin tərkibini dəyişdirmişdir.
• Aerob şəraitdə ümumi karbon təxminən %30-a qədər azalmışdır.
• C:N = 15:1 şəraitində daha intensiv mineralizasiya müşahidə edilmişdir.
• C:N = 25:1 şəraiti humik + fulvik turşu fraksiyalarının ümumi çıxımı baxımından daha yüksək nəticə vermişdir.
• %65 rütubət tədqiqat şəraitində humik maddə yaranması baxımından daha yüksək çıxımla əlaqələndirilmişdir.
• Kalium humatın əlavə edilməsi humus turşularının çıxımını təxminən %9 artırmışdır.
• Yarpaq istifadə olunan qarışıqlarda humik turşu fraksiyasının daha yüksək yığılması müşahidə edilmişdir.
• Biokonversiya zamanı humik turşuların FTIR strukturunda aromatik və karboksilik xarakterlə əlaqəli dəyişikliklər yaranmışdır.

Tədqiqatın sübut etmədiyi nəticələr

• Əldə edilən kompostun birbaşa kənd təsərrüfatı torpağına təhlükəsiz tətbiq oluna biləcəyi sübut edilməyib.
• Ağır metalların təhlükəsiz hədlərin altına düşdüyü göstərilməyib.
• Patogenlərin tam aradan qaldırıldığı ədədi olaraq göstərilməyib.
• Kompostun bitki məhsuldarlığını artırdığına dair tarla təcrübəsi aparılmayıb.
• Türkiyədə və ya başqa ölkələrdə bütün tullantı su təmizləmə şlamlarında eyni optimal şəraitin keçərli olduğu göstərilməyib.
• Sənaye miqyaslı prosesin iqtisadi tətbiq oluna bilməsi qiymətləndirilməyib.
• “%94” ifadəsi kompostun ümumi kütləsinin %94-nün humus olduğu kimi şərh edilə bilməz.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Eksperimental materialın başlanğıc xüsusiyyətləri

Model təcrübə dəyişənləri

Analitik üsullar

Əsas nəticələrin sistemli xülasəsi

Statistik qiymətləndirmə baxımından nə bilirik?

Tədqiqatda eksperimental məlumatların Statistica 6.0 ilə emal edildiyi bildirilir. Həmçinin anaerob biokonversiyada başlanğıc qarışıq parametrləri ilə kompostların humifikasiya göstəricisi arasında statistik olaraq əhəmiyyətli korrelyasiya olmadığı qeyd olunur.

Bununla belə, istifadə olunan korrelyasiya testi, nümunə ölçüsü, p dəyəri, etibar intervalı və ya əhəmiyyət həddi mətndə bildirilməyib. Buna görə “əhəmiyyətli korrelyasiya yoxdur” nəticəsi mənbədə verildiyi kimi təqdim edilə bilər, lakin statistik effektin böyüklüyü müstəqil şəkildə qiymətləndirilə bilməz.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal iş adı: TULLANTI SULARIN ÇÖKÜNTÜLƏRİNDƏKİ ORQANİK MADDƏNİN BIOKONVERSİYA PROSESİ

İngiliscə başlıq: TRANSFORMATION OF ORGANIC MATTER IN WASTE WATER SEDIMENTS IN BIOCONVERSION PROCESS

Müəlliflər: Gülnarə Abdullayeva; Çiçək İsmayılova.

Müəllif məlumatları: Gülnarə Abdullayeva mənbədə dosent; Çiçək İsmayılova magistr tələbəsi kimi göstərilib.

Qurum: Azerbaijan State Oil and Industry University, Department of Chemistry and Technology of Inorganic Substances.

Jurnal: Azərbaycan Ali Texniki Məktəblərinin Xəbərləri / Proceedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions.

Cild / nömrə: 28(1), 2026.

Səhifələr: 26–32.

DOI:10.32010/YQGP2577

Rəsmi nəşr səhifəsi:Azerbaijan State Oil and Industry University Press məqalə qeydi

Nəşriyyat: Azerbaijan State Oil and Industry University Press.

Mənbə növü: Rəyli tədqiqat məqaləsi.

Məqalə tarixləri: Mənbədə alınma tarixi 17 January 2025, reviziya tarixi 27 February 2026 və qəbul tarixi 28 March 2026 kimi verilib.

Lisenziya statusu: İncelənən məqalədə Creative Commons kimi açıq təkrar istifadə lisenziyası açıq şəkildə göstərilmir. Buna görə Verianla daxilində orijinal şəkillər birbaşa kopyalanmayıb; ədədi nəticələr və FTIR zolaqlarının elmi mesajı orijinal HTML cədvəlləri və açıqlamalarla ötürülüb.

Maliyyələşdirmə: Mənbə mətnində ayrıca maliyyələşdirmə bəyanı görünmür.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə mətnində ayrıca məlumat əlçatanlığı bəyanı verilməyib.

Maraqların toqquşması: Mənbə mətnində ayrıca maraqların toqquşması bəyanı görünmür.

Müəllif töhfələri: Mənbə mətnində CRediT və ya ətraflı müəllif töhfəsi bəyanı verilməyib.

Mənbədaxili redaksiya və metodoloji qeydlər

• Cədvəl 1-də iki təcrübə bloku eyni “kalium humat ilə işlənərək” başlığı ilə çap olunub; hansı blokun nəzarət olduğu mənbədə aydın deyil.
• Təcrübə dizaynında C:N nisbətləri 15:1 və 25:1 kimi verildiyi halda nəticə bölməsində ən yaxşı şərtlərdən biri “karbonun azota nisbəti 25%” kimi yazılıb. Bu ifadə səssizcə mənbə mətnindən silinməyib, uyğunsuzluq qeyd olunub.
• Mətndə “humus maddələrinin %94-ə qədər yığılması” nəticəsi verilir; lakin bu nisbətin hesablanma bazası ətraflı açıqlanmayıb.
• Ağır metal riskindən və kompostlaşdırmanın ağır metalları azaltma potensialından bəhs olunsa da, tədqiqat nəticələrində ağır metal konsentrasiyalarına aid müqayisəli ədədi məlumat verilmir.
• Anaerob biokonversiya nəticələri verilsə də, anaerob reaktorun iş şəraiti aerob təcrübə qurğusu qədər ətraflı bildirilməyib.

Elmi şərh sərhədi

Bu tədqiqat tullantı su çöküntüsündəki üzvi maddənin biokonversiya və kompostlaşdırma zamanı dəyişməsini araşdıran laboratoriya/model miqyaslı işdir. Nəticələr əsasən üzvi karbon, humifikasiya, humik və fulvik turşu fraksiyaları və FTIR struktur dəyişikliklərinə aiddir.

Tədqiqat əldə edilən kompostun kənd təsərrüfatında istifadə üçün bütün kimyəvi, mikrobioloji və toksikoloji təhlükəsizlik meyarlarına cavab verdiyini göstərmir. Ağır metal və patogen təhlükəsizliyi ayrıca təsdiqlənməlidir. Eyni şəkildə nəticələr sənaye miqyaslı kompostlaşdırma müəssisələrinin iqtisadi və ya ekoloji həyat dövrü performansını qiymətləndirmir.

Mənbəyə sadiqlik qeydi: Bu Verianla açıqlamasındakı təcrübə şərtləri, ədədi nəticələr, FTIR zolaqları və tədqiqatçı şərhləri yüklənmiş tədqiqata əsaslanır. Xarici mənbələr yalnız DOI, jurnal qeydi, nəşriyyat və rəy prosesinin bibliografik təsdiqi üçün istifadə olunub; tədqiqata yeni elmi təcrübə və ya nəticə əlavə edilməyib.