Bu tədqiqat qeyri-adi şüur təcrübələrinin qiymətləndirilməsində edilən mühüm düşüncə sıçrayışına diqqət çəkir. Müəllifə görə, bir təcrübənin beyində qarşılığının olması həmin təcrübənin avtomatik olaraq qeyri-real, dəyərsiz və ya yalnız halüsinasiyadan ibarət olması demək deyil. Çünki adi şüur təcrübələri də beyin fəaliyyəti ilə birlikdə meydana çıxır; lakin bu, hər adi qavrayışın qeyri-real olduğu nəticəsinə gətirmir.

Məqalənin əsas iddiası budur: Neyrofizioloji korrelyat, yəni bir təcrübəni müşayiət edən beyin fəaliyyəti, təkbaşına ontoloji hökm verməyə imkan yaratmır. Ontoloji hökm bir şeyin əslində nə olduğu və ya hansı varlıq səviyyəsinə aid olduğu barədə verilən fəlsəfi qərardır. Müəllifə görə, neyroelmi izah zəruri və dəyərlidir; lakin bu izah təcrübənin fenomenoloji, klinik, mədəni, simvolik və ya epistemik dəyərini tam şəkildə əhatə etməyə bilər.

Tədqiqat bu qarışıqlığın qarşısını almaq üçün altı səviyyəli model təklif edir: fenomenoloji təsvir, neyropsixoloji korrelyatlar, klinik-funksional qiymətləndirmə, simvolik-mədəni kontekst, epistemoloji fərziyyələr və ontoloji açıqlıq. Bu model qeyri-adi təcrübələri nə avtomatik şəkildə müqəddəsləşdirməyi, nə də dərhal patoloji elan etməyi hədəfləyir. Əsas məqsəd erkən reduksionizmlə sorğusuz inam arasında daha diqqətli qiymətləndirmə zəmini yaratmaqdır.

Problem Nədir?

Qeyri-adi şüur təcrübələri adətən klinik və neyropsixoloji kateqoriyalarla izah olunur. Bədəndənkənar təcrübə, ölümə yaxın təcrübə, mistik birlik hissi, zaman və məkan qavrayışındakı dəyişiklik, fərqli mənlik qavrayışları və ya varlıqlarla qarşılaşma kimi təcrübələr; halüsinasiya, dissosiasiya, qavrayış pozuntusu və ya dəyişmiş şüur vəziyyəti kimi anlayışlarla nəzərdən keçirilə bilər.

Bu anlayışlar klinik baxımdan zəruridir. Xüsusilə şəxs güclü sıxıntı yaşayırsa, gündəlik funksionallığı pozulubsa, təcrübə sərt və dəyişdirilə bilməyən inama çevrilibsə və ya risk yaradırsa, psixiatrik və psixoloji qiymətləndirmə mühümdür. Lakin problem ondadır ki, bu klinik kateqoriyalar bəzən izahedici hipotez olmaqdan çıxaraq qəti varlıq hökmü kimi istifadə olunur.

Məqalənin tənqid etdiyi düşüncə sıçrayışı budur: “Bu təcrübənin beyində qarşılığı var; deməli, bu təcrübə yalnız beyindən ibarətdir və reallıq dəyəri yoxdur.” Müəllif bu nəticənin neyrofizioloji məlumatdan birbaşa çıxmadığını müdafiə edir. Beynin təcrübədə iştirak etməsi təcrübənin bütün mənasını və mümkün epistemik dəyərini avtomatik olaraq aradan qaldırmır.

Bu müzakirənin əsasında daha böyük bir sual dayanır: Elmi metod birbaşa ölçə bildiyi şeyləri araşdırarkən hansı fəlsəfi fərziyyələrlə hərəkət edir? Metodoloji naturalizm, yəni elmi izahlarda təbii mexanizmləri araşdırmaq prinsipi elm üçün zəruridir. Lakin bu prinsip əlavə müzakirə aparılmadan “yalnız maddə mövcuddur və şüur tamamilə beynin məhsuludur” formasındakı ontoloji materializmə çevrildikdə problem yaranır.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat eksperimental metoddan istifadə etmir; nəzəri-konseptual narrativ icmal aparır. Narrativ icmal müəyyən mövzudakı ədəbiyyatı sistematik meta-analiz kimi kəmiyyətcə birləşdirmək əvəzinə, onu konseptual kontekst daxilində müzakirə edən icmal növüdür. Buna görə məqalə rəqəmsal effekt ölçüsü və ya eksperiment nəticəsi təqdim etmir.

Müəllif şüur araşdırmalarını, şüurun neyron korrelyatlarını, fenomenologiyanı, neyrofenomenologiyanı, qeyri-adi təcrübələri, bədəndənkənar təcrübələri, ölümə yaxın təcrübələri, psixiatrik diferensial diaqnostikanı və reduksionizm müzakirələrini birlikdə qiymətləndirir. Mənbə axtarışının narrativ formada aparıldığı; PubMed, Google Scholar, APA PsycNet, PhilPapers və nəşriyyat saytları kimi mənbələrdən istifadə edildiyi bildirilir.

Tədqiqatın təklif etdiyi əsas metod təcrübəni tək bir izah səviyyəsinə sıxışdırmamaqdır. Bunun əvəzinə əvvəlcə təcrübənin necə yaşandığını anlamaq, sonra mümkün neyropsixoloji şəraiti araşdırmaq, ardınca klinik risk və funksionallıq səviyyəsini qiymətləndirmək lazımdır. Daha sonra mədəni və simvolik mənalar, tədqiqatçının epistemoloji fərziyyələri və nəhayət açıq qalan ontoloji suallar ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməlidir.

Bu yanaşma iki ifrat mövqedən qaçmağı hədəfləyir. Birinci ifrat hər qeyri-adi təcrübəni avtomatik olaraq xəstəlik və ya illüziya sayan reduksionizmdir. İkinci ifrat isə hər subyektiv təcrübəni birbaşa başqa reallıqların sübutu sayan sorğusuz inamdır. Tədqiqat bu iki mövqe arasında daha diqqətli qiymətləndirmə modeli qurmağa çalışır.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Bu tədqiqatda riyazi formul yoxdur. Tədqiqatın əsas töhfəsi rəqəmsal tənlik və ya eksperimental model deyil, konseptual fərqləndirmə və çoxsəviyyəli qiymətləndirmə çərçivəsidir.

Məqalədəki əsas məntiq konseptual olaraq belə göstərilə bilər:

Bu ifadə təcrübəni müşayiət edən beyin fəaliyyətinin həmin təcrübəni avtomatik olaraq “tamamilə qeyri-real” və ya “yalnız halüsinasiya” etmədiyini göstərir. Korrelyat birlikdə müşahidə olunma və ya əlaqə deməkdir; təkbaşına yekun varlıq izahı deyil.

Tədqiqatın tənqid etdiyi reduksionist sıçrayış sadə şəkildə belə göstərilə bilər:

Müəllif bu nəticə çıxarışının natamam olduğunu müdafiə edir. Daha diqqətli yanaşma isə belə ümumiləşdirilə bilər:

Bu konseptual sxem təcrübənin yalnız beyin mexanizminə endirilməməli olduğunu, lakin eyni zamanda birbaşa metafizik sübut kimi də istifadə edilməməli olduğunu izah edir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Tədqiqatdakı ən mühüm cədvəl qeyri-adi şüur təcrübələrini təhlil etmək üçün altı səviyyəli model təqdim edir. Bu modelin əsas mesajı odur ki, tək bir elmi sahənin dili bütün təcrübəni izah etmək hüququna malik deyil. Neyroelm, psixiatriya, fenomenologiya, mədəniyyət, fəlsəfə və ontologiya eyni hadisəyə fərqli səviyyələrdən baxa bilər.

Birinci səviyyə fenomenologiyadır. Burada əsas sual “Nə yaşandı?” sualıdır. Təcrübənin məzmunu, zaman qavrayışı, bədən qavrayışı, reallıq hissi, emosional tonu və subyektin mövqeyi təsvir edilir. Bu mərhələdə məqsəd təcrübəni dərhal izah etmək deyil, əvvəlcə onu düzgün şəkildə təsvir etməkdir.

İkinci səviyyə neyropsixolojidir. Burada yuxu vəziyyəti, stress, travma, maddə istifadəsi, hipnaqoqik təcrübələr, multisensor inteqrasiya və nevroloji şərait araşdırılır. Bu səviyyə beyin və zehn mexanizmlərini tədqiq edir; lakin məqaləyə görə, bu səviyyə təkbaşına yekun ontoloji qərar verməməlidir.

Üçüncü səviyyə klinik-funksionaldır. Burada təcrübənin şəxsdə sıxıntı, risk, funksional itki, nəzarət itkisi və ya reallığı qiymətləndirmədə pozuntu yaradıb-yaratmadığına baxılır. Bu səviyyə qeyri-adiliyi özlüyündə xəstəlik saymır; əsas qiymətləndirməni şəxsin həyat keyfiyyəti, risk səviyyəsi və təcrübəni inteqrasiya etmə qabiliyyəti üzərindən aparır.

Dördüncü səviyyə simvolik-mədənidir. Eyni təcrübə müxtəlif mədəniyyətlərdə dini, ruhani, bədii, patoloji və ya paranormal dillə şərh oluna bilər. Model mədəni dili birbaşa diaqnoz və ya sübut kimi qəbul etməməyi təklif edir.

Beşinci səviyyə epistemolojidir. Burada tədqiqatçının və ya klinisistin hansı reallıq anlayışı ilə danışdığı sorğulanır. Materializm, fizikalizm, dualizm, idealizm, panpsixizm və ya plüralist yanaşmalar fərqli şərhlər yarada bilər. Model bu fərziyyələrin gizlədilməməli olduğunu vurğulayır.

Altıncı səviyyə ontoloji açıqlıqdır. Bu səviyyə mövcud sübutların hansı sualları hələ də açıq saxladığını qəbul edir. Məqsəd problemi tələsik bağlamaq deyil; qeyri-müəyyənliyi sübutsuz iddiaya da çevirməməkdir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat orijinal eksperiment aparmayıb. Yeni iştirakçı məlumatı, laboratoriya ölçümü, klinik qrup müqayisəsi və ya statistik təhlil təqdim etmir. Bunun əvəzinə mövcud ədəbiyyatdakı nəzəri, klinik, neyroelmi və fəlsəfi müzakirələri bir araya gətirərək konseptual model yaradır.

Tədqiqatda bədəndənkənar təcrübələrlə bağlı neyroelmi tapıntılar müzakirə olunur. Xüsusilə temporo-parietal birləşmə və sağ angular girus kimi beyin sahələrinin bədən qavrayışı və özün mövqeyi ilə əlaqəli olduğu bildirilir. Bu tapıntılar bədəndənkənar təcrübələrin beyin prosesləri ilə bağlı ola biləcəyini göstərir. Lakin müəllif bu əlaqənin hər bədəndənkənar təcrübənin ontoloji baxımdan yanlış olduğunu sübut etmədiyini müdafiə edir.

Ölümə yaxın təcrübələr və “ölümün xatırlanan təcrübələri” də ayrıca sahə kimi nəzərdən keçirilir. Bu araşdırmalarda ürək dayanmasından sonra bildirilən xatirələr, qavrayışlar və şüur hesabatları öyrənilib. Tədqiqat bu sahədəki araşdırmaların qeyri-adi təcrübələri elmi şəkildə araşdırmağa açdığını, lakin şüurun sağ qalmasının və ya bədəndənkənar qavrayışın qəti sübutunu təqdim etmədiyini bildirir.

Mistik və psixodelik təcrübələrlə bağlı ədəbiyyat da müzakirə olunur. Bu təcrübələrin neyrokimyəvi proseslərlə əlaqəli olması onların şəxs üzərindəki dəyişdirici və ya məna yaradan təsirlərini avtomatik olaraq etibarsız etmir. Müəllif neyrobioloji vasitəçiliklə təcrübənin subyektiv və həyati mənası arasında fərq qoyulmalı olduğunu vurğulayır.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Tədqiqatın gəldiyi əsas nəticə qeyri-adi şüur təcrübələrinin tək bir izah səviyyəsinə endirilməməli olmasıdır. Neyroelmi izahlar mühümdür; lakin bir təcrübənin beyində qarşılığının tapılması həmin təcrübənin bütün mənasını və statusunu avtomatik olaraq tükəndirmir.

Məqalə şüur probleminin hələ də açıq olduğunu xatırladır. Şüurun neyron korrelyatları barədə çox şey öyrənilsə də, subyektiv təcrübənin niyə və necə meydana çıxdığı fəlsəfi və elmi baxımdan tam həll edilməyib. Buna görə qeyri-adi təcrübələri yalnız “beyin fəaliyyəti” deyərək bağlamaq elmi məlumatdan daha güclü metafizik şərh ehtiva edə bilər.

Tədqiqat klinik qiymətləndirmənin əhəmiyyətini inkar etmir. Əksinə, risk, sıxıntı, funksional itki, şərhin sərtliyi və reallığı qiymətləndirmə kimi meyarların diqqətlə araşdırılmalı olduğunu bildirir. Lakin qeyri-adi təcrübə özlüyündə patoloji demək deyil.

Nəticə etibarilə müəllif qeyri-adi təcrübələrin həm elmi, həm klinik, həm də fenomenoloji diqqətlə araşdırıla biləcəyini müdafiə edir. Bu yanaşma nə hər təcrübəni sübut sayan sadəlövh inama, nə də hər təcrübəni xəstəlik sayan tələsik reduksionizmə əsaslanır.

Bu Niyə Vacibdir?

Bu tədqiqat elmi savadlılıq baxımından mühüm fərqi görünən edir: Məlumat, izah, şərh və ontoloji hökm eyni şey deyil. Beyin görüntüləməsi tapıntısı məlumat ola bilər; bu tapıntının nə demək olduğu izah səviyyəsinə aiddir; təcrübənin reallıq statusu barədə verilən qərar isə daha geniş fəlsəfi fərziyyələr ehtiva edir.

Bu fərq xüsusilə psixiatriya və psixologiya baxımından mühümdür. Çünki insanların yaşadığı qeyri-adi təcrübələr bəzən travma, stress, nevroloji vəziyyətlər və ya klinik pozuntularla əlaqəli ola bilər. Bəzən isə şəxs üçün mənalı, dəyişdirici və ya mədəni baxımdan mühüm təcrübələr ola bilər. Bunları ayırd etmək üçün yalnız məzmun deyil, şəxsin funksionallığı, sıxıntı səviyyəsi, risk vəziyyəti və təcrübəni necə şərh etdiyi də nəzərə alınmalıdır.

Tədqiqat həmçinin fenomenologiyanın elmi müzakirələrdəki dəyərini xatırladır. Fenomenologiya təcrübəni ilk anda izah etmək əvəzinə, əvvəlcə onun necə yaşandığını təsvir etməyə çalışır. Bu, xüsusilə adi kateqoriyalara sığmayan şüur təcrübələrində mühümdür.

Verianla oxucusu üçün məqalənin ən güclü mesajı budur: Elmi düşüncə yalnız tez etiket qoymaq deyil. Bəzən ən elmi mövqe bir təcrübəni nə müqəddəsləşdirmək, nə də tələsik yox saymaq; onu fərqli səviyyələrdə diqqətlə araşdırmaqdır.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti orijinal eksperimental məlumat təqdim etməməsidir. Buna görə təklif olunan altı səviyyəli model hələ empirik şəkildə sınaqdan keçirilmiş klinik protokol və ya ölçmə aləti deyil. Gələcəkdə keyfiyyət müsahibələri, hadisə araşdırmaları, psixometrik alətlər və klinik qiymətləndirmə prosesləri ilə sınaqdan keçirilməlidir.

İkinci məhdudiyyət mənbə axtarışının sistematik icmal kimi aparılmamasıdır. Narrativ icmallar konseptual müzakirələr üçün faydalıdır; lakin ədəbiyyatdakı meyllərin kəmiyyət paylanmasını və ya effekt ölçüsünü göstərmir.

Üçüncü diqqət nöqtəsi kvant fizikası ilə bağlı müzakirələrdir. Tədqiqat kvant mexanikasını qeyri-adi təcrübələrin sübutu kimi istifadə etmir; daha çox reallıq barədə sadə klassik fərziyyələrin diqqətlə nəzərdən keçirilməli olduğunu göstərmək üçün nümunə verir. Bu fərq mühümdür, çünki kvant fizikası şüur və ya mistik təcrübələr üçün asan və birbaşa sübut kimi istifadə edilməməlidir.

Dördüncü diqqət nöqtəsi reduksionizm tənqidinin psixopatologiyanı inkar etməməsidir. Bəzi qeyri-adi təcrübələr klinik pozuntularla əlaqəli ola və peşəkar qiymətləndirmə tələb edə bilər. Məqalənin məqsədi patologiyanı rədd etmək deyil; patologiyanın əvvəlcədən fərz edilmədən qiymətləndirilməli olduğunu müdafiə etməkdir.

Beşinci diqqət nöqtəsi ontoloji açıqlığın sübutu əvəz etməməsidir. Bir təcrübənin tam izah olunmaması onun mütləq başqa reallığın sübutu olması demək deyil. Açıq sual avtomatik inam deyil, daha diqqətli araşdırmaya çağırışdır.

Nəticə

Bu tədqiqat qeyri-adi şüur təcrübələrini qiymətləndirərkən tez-tez edilən qarışıqlığı tənqid edir: neyrofizioloji korrelyatı birbaşa ontoloji hökmün yerinə qoymaq. Beynin bir təcrübəni müşayiət etməsi həmin təcrübənin avtomatik olaraq mənasız, qeyri-real və ya yalnız patoloji olması demək deyil.

Müəllifin təklif etdiyi altı səviyyəli model təcrübəni əvvəlcə fenomenoloji olaraq təsvir etməyi, sonra neyropsixoloji və klinik baxımdan qiymətləndirməyi, ardınca mədəni və epistemoloji konteksti aydınlaşdırmağı təklif edir. Son səviyyədə isə hələ də açıq qalan ontoloji suallar qəbul edilir.

Məqalənin əsas dəyəri qeyri-adi təcrübələrə qəti cavab verməsi deyil, daha diqqətli sual verməyi öyrətməsidir. Elmi yanaşma bəzən “bu qəti gerçəkdir” və ya “bu qəti illüziyadır” deməzdən əvvəl hansı səviyyədə danışdığımızı açıq şəkildə bildirməyi tələb edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Bruno Abbondanza tərəfindən hazırlanmış “From Neurophysiological Correlates to Ontological Verdicts: An Epistemological Critique of Nonordinary Experiences of Consciousness” adlı nəzəri-konseptual tədqiqat əsasında hazırlanıb. Tədqiqat şüur, qeyri-adi təcrübələr, fenomenologiya, neyroelm, psixiatriya, bədəndənkənar təcrübələr və ölümə yaxın təcrübələr haqqında ədəbiyyatı konseptual şəkildə müzakirə edir.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilərək Azərbaycan dilində müstəqil redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Məqalədəki anlayışlar klinik diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi məqsədilə deyil, elmi və fəlsəfi müzakirəni anlaşılan etmək üçün təqdim olunub. Qeyri-adi şüur təcrübələri güclü sıxıntı, funksional itki, risk və ya reallığı qiymətləndirmədə pozuntu ilə birlikdə yaşanırsa, mütəxəssis dəstəyi alınmalıdır.