Yapay Zekâya Hukuki Kişilik Vermek ile Eylemlerini Birine Atfetmek Aynı Şey midir?

Hayır. Hukuki kişilik, bir varlığın kendi adına hak ve yükümlülük taşıyabilmesini ifade ederken; sorumluluk atfı, belirli bir eylemin hukuki sonuçlarının hangi insan veya kurum üzerinde doğacağını belirler. Çalışmaya göre yapay zekâ sorumluluğunda asıl pratik mesele çoğu zaman kişilik değil, atıftır.

Hukuki kişilik

Kaynak, hukuki kişiliği bir varlığın kendi adına hak sahibi olabilmesi, borç altına girebilmesi, dava açabilmesi veya kendisine dava yöneltilebilmesi gibi hukuki kapasitelere sahip olması olarak tanımlamaktadır.

Şirketler bunun klasik örneğidir. Ancak bir şirketin hukuki kişi olması, onun bünyesinde yapılan her eylemin otomatik olarak hangi kişiye veya hangi kurumsal organa bağlanacağını tek başına açıklamaz. Bunun için ayrıca temsil, vekâlet, işveren sorumluluğu ve benzeri atıf kuralları gerekir.

Agency — temsil ilişkisi

Çalışmaya göre agency, başlı başına “kişilik” değil, bir özel hukuk ilişkisidir. Klasik temsil hukukunda bir asılın bir temsilciye kendi adına hareket etmesi için yetki vermesi ve temsilcinin bu ilişkiyi kabul etmesi gerekir.

Bu yapı tarihsel olarak kişi olabilen aktörler üzerine kuruludur. Yazarın argümanına göre AI sistemi formal anlamda fiduciary yükümlülük taşıyan klasik temsilci olarak kabul edilemese bile, AI üzerinden yapılan eylemler yine de başka hukuk mekanizmaları yoluyla bir şirkete veya insana atfedilebilir.

Attribution — hukuki sonuç atfı

Attribution, belirli bir eylemin veya zararın hukuki sonuçlarının kime bağlanacağını belirleyen daha geniş işlemdir.

Çalışma bu kavramın temsil hukuku dışına da uzandığını vurgulamaktadır. Ürün sorumluluğu, yanlış beyan, haksız fiil ve mevzuattan doğan yükümlülükler de bir AI sisteminin eylemini insan veya şirket aktörüne bağlayabilir.

Principal Displacement Nedir?

Principal displacement, belirli bir AI çıktısının veya eyleminin, sistemi kullanan insan ya da kurumun açıkça yetkilendirdiği, öngördüğü veya önceden inceleyebildiği davranıştan ne kadar uzaklaştığını ifade eden dereceli bir kavramdır.

Yazar bu uzaklaşmayı en az üç boyutta değerlendirmektedir:

Düşük principal displacement, örneğin müşteri hizmetleri chatbotunun şirket politikasını hatalı biçimde aktarması gibi bir durumdur. Şirket genel görevi açıkça vermiştir ve çıktıları denetleyebilmesi prensipte mümkündür.

Yüksek principal displacement ise açık uçlu bir AI ajanının fiyat müzakere etmesi, işlem yürütmesi veya üçüncü kişilerle şirketi bağlayabilecek taahhütlerde bulunması gibi senaryolardır. Bu durumda belirli taahhüt ne önceden açıkça onaylanmış ne de hukuki etki doğurmadan önce insan tarafından incelenmiş olabilir.

Sorumluluk Atfetme Boşluğu Nedir?

Sorumluluk atfetme boşluğu, AI’nın zarar verici eyleminin açık olduğu ancak söz konusu belirli eylemin hiçbir insan veya kurum tarafından doğrudan yetkilendirilmediği, önceden incelenemediği ve klasik temsil ya da ürün sorumluluğu kurallarının olaya tam olarak oturmadığı durumu ifade eder.

Kaynak üç unsur belirtmektedir:

1. Zarar gerçektir ve AI sisteminin nedensel rolü tartışmasızdır.
2. Hiçbir insan belirli zararlı eylemi özel olarak yetkilendirmemiş, incelememiş veya pratik olarak inceleyememiştir.
3. Ne klasik temsil hukuku ne de ürün sorumluluğu olaya temiz biçimde uygulanabilmektedir.

Yazar, bunun özellikle otonom müzakere, çok-adımlı planlama ve araç kullanımı yapan agentic AI sistemlerinde ortaya çıkabileceğini savunmaktadır.

Ürün kusuru olmayan fakat yetki sınırını aşan davranış

Çalışmaya göre klasik ürün sorumluluğu, teknik olarak kusurlu bir chatbot veya yazılım hatasında iyi çalışabilir. Ancak AI ajanı teknik olarak “hatalı” olmadan, genel yetki içinde hareket ederken belirli bir taahhüdü asıl aktörün hiç düşünmediği biçimde oluşturabilir.

Böyle bir durumda sorun “ürün bozuk muydu?” değil, “bu takdir kullanımının ekonomik ve hukuki riski kimin üzerinde olmalı?” sorusuna dönüşür.

Araştırma yöntemi

Makale ampirik dava istatistiği üretmemektedir. Yöntem, doktrinel ve karşılaştırmalı hukuk analizidir.

Çalışma beş hukuk sistemine odaklanmaktadır:

• Amerika Birleşik Devletleri
• Birleşik Krallık
• Avrupa Birliği
• Kanada
• Brezilya

Yazar, bu sistemleri AI kişiliği, temsil veya sorumluluk atfıyla doğrudan ilgili mahkeme kararı ya da mevzuat üretmiş/önermiş olmaları, doktrinel farklılık göstermeleri ve birincil hukuk kaynaklarının doğrulanabilir olması nedeniyle seçtiğini belirtmektedir.

ABD ve Birleşik Krallık Mahkemeleri AI’yı Mucit Kabul Etti mi?

Kaynakta incelenen Thaler kararlarına göre hayır. ABD Federal Circuit ve Birleşik Krallık Supreme Court, mevcut patent mevzuatındaki “inventor” kategorisinin doğal kişi gerektirdiği sonucuna ulaşmıştır; ancak bu kararlar AI üretimi buluşların gelecekte hangi politika rejimine tabi tutulması gerektiği gibi daha geniş soruları kesin olarak çözmemiştir.

ABD — Thaler v. Vidal

Çalışmaya göre Federal Circuit, Patent Act içindeki “individual” ve insanlara özgü zamirlerin kullanımı nedeniyle mucidin doğal kişi olması gerektiğini kabul etmiştir.

Kaynağın dikkat çektiği önemli nokta, şirketlerin hukuki kişiliğe sahip olmasına rağmen mucit sayılamamasıdır. Dolayısıyla patent hukuku bağlamında mesele yalnız “kişilik” değildir; daha dar bir kategori olan doğal kişi statüsüdür.

Birleşik Krallık — DABUS

Birleşik Krallık Supreme Court da benzer biçimde mevcut Patent Act altında mucidin bir kişi olması gerektiğini kabul etmiştir.

Kaynak, bu kararın AI çıktısının otomatik biçimde AI sahibine ait olacağı şeklinde genel bir kural da yaratmadığını vurgulamaktadır.

Moffatt v. Air Canada Neden Önemli?

Moffatt v. Air Canada, düşük principal displacement düzeyinde AI kaynaklı bir yanlış beyanın şirketin kendi beyanı gibi değerlendirilerek hukuki kişilik tartışmasına ihtiyaç duyulmadan şirkete atfedilebileceğini gösteren temel örnektir.

Kaynağa göre Air Canada’nın müşteri hizmetleri chatbotu, yas indirimi konusunda şirketin gerçek politikasına aykırı bilgi vermiştir.

Air Canada, chatbotu bağımsız bir bilgi kaynağı veya ayrı bir varlık olarak göstermeye çalışmış; British Columbia Civil Resolution Tribunal ise şirketin kendi internet sitesindeki bilgiden sorumlu olduğuna hükmetmiştir.

Yazar açısından bu kararın ana önemi, mahkemenin “chatbot kişi midir?” sorusunu çözmeden doğrudan “bu beyan kime aittir?” sorusuna yanıt vermesidir.

Kanada örneğinin sınırı

Çalışmanın sınırlılıklar bölümünde Moffatt kararının bir küçük uyuşmazlıklar tribunalı kararı olduğu, British Columbia’da dahi bağlayıcı yüksek mahkeme emsali oluşturmadığı ve temyiz incelemesinden geçmediği açıkça belirtilmektedir.

Avrupa Birliği Hukuki Kişilik Yerine Hangi Yolu İzledi?

Kaynağın analizine göre Avrupa Birliği önce elektronik kişilik fikrini tartışmış, daha sonra AI’ya özgü ayrı bir sorumluluk direktifi önermiş ancak geri çekmiş ve sonunda genel ürün sorumluluğu rejimini yazılım ile AI sistemlerini kapsayacak şekilde genişleten bir yaklaşım benimsemiştir.

Elektronik kişilik tartışması

2017 Avrupa Parlamentosu robotik çözümünde bazı gelişmiş otonom robotlar için “electronic persons” statüsünün araştırılması önerilmiştir.

Kaynak, bu yaklaşımın yoğun itirazlarla karşılaştığını ve bağlayıcı bir hukuki kişilik düzenlemesine dönüşmediğini aktarmaktadır.

AI Liability Directive

Çalışmaya göre 2022’de önerilen AI Liability Directive, AI kaynaklı zarar davalarında kanıt ve nedensellik sorunlarını hafifletmek üzere tasarlanmıştı.

Kaynak, bu teklifin 2025’te geri çekildiğini ve bunun ardından sorumluluk sorunlarının önemli ölçüde ulusal hukuklar ile yenilenen Product Liability Directive üzerinden ele alınacağını savunmaktadır.

Product Liability Directive 2024/2853

Makale, yeni ürün sorumluluğu direktifinin “product” kavramına yazılım ve AI sistemlerini açık biçimde dahil ettiğini ve teknik/bilimsel karmaşıklığın kanıtlamayı aşırı zorlaştırdığı durumlarda kusur veya nedensellik lehine bazı ispat kolaylıkları getirdiğini aktarmaktadır.

Kaynak ayrıca AI gibi piyasaya çıktıktan sonra değişmeye devam eden sistemler açısından sonradan önemli ölçüde değiştirilmiş ürünler için devam eden sorumluluk mantığına dikkat çekmektedir.

Brezilya Çalışmada Nasıl Ele Alınıyor?

Kaynak, Brezilya’daki PL 2338/2023’ü AI sistemlerine hukuki kişilik vermek yerine geliştirici, sağlayıcı ve operatör gibi insan veya şirket aktörlere risk derecesine göre yükümlülükler dağıtan bir model olarak değerlendirmektedir.

Yazar, bu tasarıyı henüz kesinleşmiş hukuk olarak değil, Ağustos 2026 itibarıyla yasama süreci devam eden bir teklif olarak açıkça nitelendirmektedir.

Bu ayrım önemlidir: kaynakta Brezilya’ya ilişkin değerlendirme yürürlükteki kesin norm değil, o tarihteki yasama sürecinin analizi olarak sunulmaktadır.

DAAS Nedir?

DAAS, AI aracılı bir eylemi AI’nın insan veya şirket asıldan ne ölçüde bağımsızlaştığına göre üç kademeye ayıran ve her kademede farklı mevcut hukuk doktrinlerinin uygulanmasını öneren normatif bir sorumluluk atfı çerçevesidir.

Tier One — Scripted Attribution

AI sistemi esas olarak asıl aktörün hazırladığı, onayladığı veya seçtiği içeriği iletmektedir.

Örnek: şirket politikasını kullanıcıya aktaran müşteri chatbotu.

Kaynağa göre burada özel AI kişiliği veya yeni bir AI hukuku kategorisine gerek yoktur. Şirket, kendi iletişim kanalı üzerinden yaptığı beyanın sonuçlarını taşır.

Tier Two — Bounded Discretionary Attribution

AI sistemi gerçek seçim veya üretim yetkisi kullanmaktadır, ancak bu yetki şirketin belirlediği sınırlar içindedir ve makul biçimde test veya denetim yapılabilir.

Örnekler:

• Belirlenmiş fiyat aralığında çalışan fiyatlandırma algoritması.
• Önceden tanımlı kriterlere göre çalışan triage sistemi.

Çalışma bu düzeyde ürün sorumluluğu, makul test, konfigürasyon ve izleme yükümlülüklerini temel almaktadır.

Tier Three — Displaced Discretionary Attribution

AI sistemi, insan veya kurumun belirli olarak öngörmediği ve pratik olarak önceden inceleyemediği bir takdir kullanmaktadır.

Örnek:

Bir şirkete “bütçe içinde tedarikçi anlaşmalarını yönet” şeklinde genel yetki verilen AI ajanının, hiçbir insan tarafından önceden görülmemiş özel bir sözleşme koşulunu müzakere ederek kabul etmesi.

Kaynak bu alanı doğrudan attribution vacuum ile ilişkilendirir.

Tier Three için önerilen temel ilke

Yazar, AI’nın otonom takdirinden ekonomik fayda sağlayan işletmenin bu otonom takdirin öngörülemeyen artık riskini de taşıması gerektiğini savunmaktadır.

Bununla birlikte sorumluluğun iki faktörle kalibre edilmesini önermektedir:

• Disclosure-and-audit credit: Şirket yeterli davranış loglarını, izleme kayıtlarını ve karar izlerini sakladıysa sorumluluk değerlendirmesinde bunun dikkate alınması.
• Third-party-notice offset: Zarar gören üçüncü kişi AI çıktısından daha güvenilir bir bilgi kaynağına gerçekten ve pratik olarak erişebilecek durumdaysa bunun da değerlendirmeye alınması.

Bunlar mevcut pozitif hukuk kuralları değil, çalışmanın önerdiği DAAS tasarımının parçalarıdır.

Aynı AI Sistemi Farklı Durumlarda Farklı DAAS Kademelerinde Olabilir mi?

Evet. Çalışma DAAS’ı teknoloji türüne değil, belirli olayda kullanılan takdir derecesine bağlamaktadır; bu nedenle aynı AI sistemi bir etkileşimde Tier One, başka bir etkileşimde Tier Three davranışı üretebilir.

Bu tercih bilinçlidir. Yazar, “generative AI” veya “agentic AI” gibi teknoloji etiketlerine dayalı bir modelin teknolojik değişimle hızla eskime riskine sahip olduğunu savunmaktadır.

Buna karşılık principal displacement, teknik değil hukuki bir değişkendir: belirli davranış, asıl aktörün gerçekten yetkilendirdiği davranıştan ne kadar uzaklaştı?

Çalışmanın desteklediği ana sonuçlar

• Hukuki kişilik ile hukuki sorumluluk atfı farklı kavramlardır.
• AI’nın kişi olmaması, AI üzerinden doğan zararın bir şirkete veya insana atfedilemeyeceği anlamına gelmez.
• Mevcut uyuşmazlıklarda yanlış beyan, ürün sorumluluğu ve düzenleyici yükümlülükler AI kaynaklı sorumluluğu taşıyabilir.
• Düşük principal displacement durumlarında mevcut özel hukuk doktrinleri genellikle daha rahat uygulanabilir.
• AI’nın özerk takdiri arttıkça klasik atıf mekanizmaları daha fazla zorlanabilir.
• Hukuki kişilik, attribution vacuum sorununu tek başına çözmez.
• DAAS, teknoloji adından çok işlevsel otonomi ve atıf ilişkisine dayalı bir çerçeve önermektedir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• AI sistemlerinin hiçbir koşulda gelecekte hukuki kişilik kazanamayacağı kanıtlanmamaktadır.
• Her AI eyleminin otomatik olarak deploy eden şirkete yüklenmesi gerektiği savunulmamaktadır.
• DAAS mahkemelerce kabul edilmiş bir hukuk standardı değildir.
• Tier Three’in pratikte kesin biçimde uygulanabilir olduğu henüz gösterilmemiştir.
• AI’nın tüm zararlı davranışlarının ürün kusuru olduğu ileri sürülmemektedir.
• Moffatt kararı yüksek mahkeme düzeyinde bağlayıcı uluslararası emsal değildir.
• Brezilya PL 2338/2023 kaynakta kesinleşmiş yürürlükte hukuk olarak sunulmamaktadır.

En güçlü karşı argüman

Makale, gelecekte hiçbir insan veya şirketin gerçek anlamda “principal” olarak tanımlanamayacağı kadar otonom AI sistemlerinin ortaya çıkabileceği itirazını ciddiye almaktadır.

Örneğin kendi halef sistemlerini tasarlayan, dağıtan ve değiştiren; her jenerasyonda insan kontrolü daha da azalan bir yapı düşünülebilir.

Yazar bu durumda atıf yaklaşımının sınırsız çalışacağını iddia etmemektedir.

Makalenin kabul ettiği yanlışlanabilirlik koşulu

Çalışmaya göre tez şu tür bir vaka ortaya çıkarsa ciddi biçimde yanlışlanmış sayılabilir:

• Zarar doğuran AI eyleminden hiçbir insan veya şirket ekonomik fayda sağlayan aktör olarak tanımlanamıyor.
• AI’ya kişilik ve tazminat fonu verilmesini içeren sistem mağduru telafi edebiliyor.
• Atıf-temelli enterprise-liability sistemi aynı mağduru telafi edemiyor.

Kaynak, karşılaştırmalı kayıtta böyle belgelenmiş bir vaka bulunmadığını belirtmektedir.

Sınırlılıklar

Çalışmanın karşılaştırmalı dava kaydı sınırlıdır. Kaynak özellikle patent dışı AI atfı alanında doğrudan merkeze oturan tek yargısal örneğin Moffatt v. Air Canada olduğunu kabul etmektedir.

Brezilya’nın AI yasa tasarısı çalışma tarihinde henüz kesinleşmemiştir.

DAAS Tier Three henüz gerçek bir kararda test edilmemiştir.

Çin, Japonya ve Güney Kore gibi önemli hukuk sistemleri ayrıntılı karşılaştırmaya dahil edilmemiştir.

Ceza sorumluluğu ve mens rea gibi sorunlar çalışma kapsamı dışında bırakılmıştır.