Xalqaro savdo raqobatining mahalliy bandlikni zaiflashtirishi odatda tug‘ilishning kamayishi, nikohlarning qisqarishi va oila shakllanishining sustlashishi bilan bog‘lanadi. Biroq Mateo Hoyos, Anamika Sen va Cynthia Ramos tomonidan tayyorlangan ushbu tadqiqot Meksikada boshqacha natijani ko‘rsatadi. Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, 2000–2020 davrida Xitoydan kelgan import raqobatiga ko‘proq duch kelgan mahalliy mehnat bozorlarida tug‘ilish darajasi oshgan, farzandli ayollar ulushi ko‘paygan va bo‘ydoqlik ulushi kamaygan.

Bu natija barcha tarmoqlarda bir xil ko‘rinishda yuzaga kelmagan. Tug‘ilishdagi o‘sishning asosiy manbai ayollar bandligi nisbatan yuqori bo‘lgan tarmoqlarning import raqobatiga duch kelishidir. Ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlarda ish imkoniyatlari zaiflashganda ayollarning mehnat bozorida ishtiroki sezilarli kamaygan; tadqiqotchilar buni farzand ko‘rishning mehnat bozori nuqtai nazaridan imkoniyat xarajati pasayishi bilan izohlagan. Erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoqlardagi import raqobati esa erkaklar ishsizligini oshirgan va tug‘ilish hamda oila shakllanishiga kichikroq miqyosda teskari yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatgan.

O‘rtacha umumiy import raqobatiga mos keladigan har bir xodimga 575 dollarlik ta’sir o‘sishi, 25–45 yoshdagi har 1.000 ayolga to‘g‘ri keladigan tug‘ilishlar sonini taxminan 7,9 taga oshirgan. Ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar ta’siri xuddi shu umumiy o‘lchovga keltirilganda tug‘ilishlardagi taxminiy o‘sish 28,6 taga yetgan, erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar ta’sirining taxminiy ta’siri esa 6,7 tug‘ilishlik kamayish yo‘nalishida bo‘lgan. Shu bilan birga, ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar koeffitsienti har bir xodimga 575 dollar bo‘yicha o‘lchangan qiyosiy koeffitsient ekani, bu tarmoqlardagi haqiqiy o‘rtacha ta’sir esa 189 dollar ekanini unutmaslik kerak.

Ilmiy ogohlantirish: Ushbu tadqiqot ekspertlar tomonidan ko‘rib chiqilmagan preprintdir. Natijalar randomizatsiyalangan nazoratli tajribadan emas, ma’lum identifikatsiya farazlariga tayanuvchi instrumental o‘zgaruvchili shift-share ekonometrik dizayndan olingan. Topilmalar savdo sababli ish yo‘qotishlar ijtimoiy jihatdan foydali ekanini yoki tug‘ilishning oshishi farovonlikning oshishini anglatishini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqotning asosiy savoli

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi savdo shoklarining tug‘ilish va oila shakllanishiga ta’siri nega mamlakatdan mamlakatga farq qilishi mumkinligi haqidagi savoldir. Amerika Qo‘shma Shtatlari, Germaniya, Indoneziya, Braziliya va Peru kabi mamlakatlar bo‘yicha avvalgi tadqiqotlarda salbiy savdo va bandlik shoklari ko‘pincha tug‘ilishni kamaytirgani yoki oila shakllanishini zaiflashtirgani qayd etilgan.

Biroq oila iqtisodiyoti yondashuvi mehnat bozori shoklari ayollar va erkaklarga bir xil ta’sir qilmasligini nazarda tutadi. Erkaklarning daromad va bandlik imkoniyatlari yomonlashishi uy xo‘jaligi daromadini va iqtisodiy xavfsizlikni kamaytirib, nikoh va farzand ko‘rishni qiyinlashtirishi mumkin. Ayollarning bandlik imkoniyatlari yomonlashishi esa haq to‘lanadigan ishda qolishdan olinadigan qaytimni kamaytirib, bolani parvarishlashga ajratilgan vaqtning nisbiy xarajatini pasaytirishi mumkin.

Shu sababli tadqiqotchilar uchta bog‘liq savolga javob izlagan:

• Xitoydan kelib chiqadigan import raqobati Meksikadagi mahalliy tug‘ilish va oilaviy holat ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir ko‘rsatdi?
• Ta’sir import raqobati ayollar yoki erkaklar bandligi yuqori bo‘lgan tarmoqlarda jamlanishiga qarab farq qiladimi?
• Ayollarning shokdan oldingi mehnat bozori bilan bog‘liqligi tug‘ilish reaksiyasining kattaligini tushuntiradimi?

Nega Meksika alohida misol hisoblanadi?

Tadqiqotda Meksika tanlanishining asosiy sabablaridan biri ayollarning mehnat bozorida ishtiroki qiyosiy jihatdan past ekanidir. Tadqiqotchilar keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2000 yilda Meksikada ayollarning mehnat bozorida ishtirok etish darajasi taxminan %38 bo‘lgan, Lotin Amerikasi o‘rtachasi esa taxminan %52 darajasida edi.

Bu farq ayrim Meksika hududlarida ayollarning haq to‘lanadigan mehnat bozoriga bog‘liqligi yanada zaif bo‘lishi mumkin degan fikrni qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq tadqiqot ayollarning past mehnat bozori ishtiroki faqat gender me’yorlaridan kelib chiqishini isbotlamaydi. Ish imkoniyatlarining sifati, parvarish majburiyatlari, norasmiylik, hududiy daromad darajasi va boshqa institutsional cheklovlar ham xuddi shu naqshda rol o‘ynashi mumkin.

“Imkoniyat xarajati” mexanizmi nimani anglatadi?

Farzand ko‘rish faqat bevosita pul xarajatlaridan iborat xarajatni yuzaga keltirmaydi. Bolani parvarishlashga sarflangan vaqt tufayli voz kechilgan ish haqi, kasbiy tajriba yoki ish imkoniyati ham iqtisodiy xarajat hisoblanadi. Iqtisodiyotda bu imkoniyat xarajati deb ataladi.

Agar ayollarning bandlik va ish haqi kutilmalari kuchli bo‘lsa, mehnat bozoridan chiqish xarajati yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Bandlik imkoniyatlari tashqi shok sabab zaiflashganda esa haq to‘lanadigan ishdan chiqishning iqtisodiy narxi pasayishi mumkin. Tadqiqotchilar ilgari surgan mexanizmga ko‘ra, ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlardagi import raqobati ayollarni ishsiz sifatida ish qidirishda davom etishdan ko‘ra mehnat bozoridan butunlay chiqishga undaydi va bu tug‘ilish qarorlariga ta’sir qiladi.

Bu mexanizm ayollarning ishini yo‘qotishi yoki haq to‘lanadigan ishdan chiqishini ijobiy rivojlanish deb baholamaydi. Tadqiqotning xulosa qismida ham tug‘ilishdagi o‘sish yaxshiroq iqtisodiy imkoniyatlardan emas, iqtisodiy siqilish va mehnat bozoridan uzilish jarayonidan kelib chiqqani ta’kidlanadi.

Foydalanilgan ma’lumotlar

Tadqiqotchilar Meksikadagi mahalliy mehnat bozorlarini ifodalovchi transport va ish aloqalariga asoslangan hududlar uchun uch davrli panel ma’lumotlar to‘plamini yaratgan:

• 2000–2010
• 2010–2015
• 2015–2020

Demografik ko‘rsatkichlar Meksika Aholi va Uy-joy ro‘yxatlari hamda 2015 Oraliq Aholi tadqiqotidan olingan. Asosiy tahlilda tug‘ilish va oilaviy holat ko‘rsatkichlari 25–45 yosh guruhiga ko‘ra tuzilgan.

Ko‘rib chiqilgan asosiy natija o‘zgaruvchilari quyidagilar:

• Har 1.000 ayolga to‘g‘ri keladigan tug‘ilishlar soni
• Kamida bir farzandi bor ayollar ulushi
• Birinchi tug‘ruqdagi yosh
• 19 yoshdan oldin tug‘ruq qilganlik ulushi
• Bo‘ydoq, turmush qurgan, ajralgan va beva aholi ulushlari
• Ayollar va erkaklarning mehnat bozorida ishtirok etish darajalari
• Ayollar va erkaklarning ishsizlik darajalari
• O‘rtacha ish haqi ko‘rsatkichlari

Savdo ma’lumotlari Birlashgan Millatlar Tashkilotining Comtrade ma’lumotlarini uyg‘unlashtiruvchi CEPII BACI bazasidan olingan. Bandlik va tashqi savdo tarmoqlarini bir xil tasnifda birlashtirish uchun 14 ta ishlab chiqarish sanoati tarmog‘idan iborat moslashtirish qo‘llangan.

Namunada o‘rtacha tug‘ilish ko‘rsatkichi har 1.000 ayolga 69,84 tani tashkil etadi. Ayollarning %78,01 ida kamida bir farzand bor. O‘rtacha umumiy import raqobati ta’siri har bir xodimga 575 dollar, ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar ta’siri 189 dollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar ta’siri 386 dollardir.

Shift-share yondashuvi qanday ishlaydi?

Tadqiqot har bir hudud Xitoydan bir xil miqdorda import qiladi deb faraz qilmaydi. Aksincha, u 2000 yildagi tarmoq bandligi tuzilmasini keyingi Xitoy importi o‘sishlari bilan birlashtiradi. Agar bir hududda Xitoy raqobatidan kuchli ta’sirlangan tarmoqlar 2000 yilda bandlikda kattaroq ulushga ega bo‘lgan bo‘lsa, o‘sha hududning ta’siri yuqoriroq hisoblanadi.

Umumiy import raqobati ta’siri quyidagicha aniqlangan:

\[ EXP_{rt} = \sum_j \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \left( \frac{\Delta Imports_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

Bu formulada:

• \(EXP_{rt}\), \(r\) hududining \(t\) davridagi Xitoy import raqobati ta’siridir.
• \(L_{rj,2000}\), \(r\) hududida \(j\) tarmog‘idagi 2000 yilgi bandlikdir.
• \(L_{r,2000}\), hududning 2000 yilgi jami bandligidir.
• \(\Delta Imports_{jt}\), \(j\) tarmog‘ida Xitoydan Meksikaga importning tegishli davrdagi o‘zgarishidir.
• \(L_{j,2000}\), \(j\) tarmog‘ining Meksika bo‘ylab 2000 yilgi bandligidir.

Birinchi kasr bir tarmoqning hududiy iqtisodiyotdagi boshlang‘ich vaznini; ikkinchi kasr esa shu tarmoqdagi milliy import shokining har bir xodimga to‘g‘ri keladigan kattaligini ko‘rsatadi. Shu sababli yuqori ta’sir shunchaki ko‘p import qilinishini anglatmaydi; u hududning boshlang‘ich tarmoq tuzilmasi import shoki bilan qanchalik ustma-ust tushishini ko‘rsatadi.

Baholash tenglamasi

Tadqiqotning asosiy ekonometrik tenglamasi quyidagicha:

\[ \Delta Y_{rt} = \alpha_r + \lambda_t + \beta EXP_{rt} + X'_r\gamma_t + \varepsilon_{rt} \]

Bu yerda:

• \(\Delta Y_{rt}\), tug‘ilish, oilaviy holat yoki mehnat bozori natijasidagi davriy o‘zgarishdir.
• \(\alpha_r\), vaqt davomida o‘zgarmaydigan hududiy xususiyatlarni nazorat qiluvchi hududiy qat’iy ta’sirdir.
• \(\lambda_t\), barcha hududlarga ta’sir qiluvchi davriy rivojlanishlarni nazorat qiluvchi davr qat’iy ta’siridir.
• \(\beta\), import raqobati ta’sirining baholangan ta’siridir.
• \(X_r\), boshlang‘ich ishlab chiqarish bandligi ulushi va boshlang‘ich tug‘ilish kabi nazorat o‘zgaruvchilarini o‘z ichiga oladi.
• \(\varepsilon_{rt}\), modelda tushuntirilmagan hududiy va davriy o‘zgarishlarni ifodalaydi.

Regressiyalar 2000 yilgi jami bandlik bilan vaznlangan; standart xatolar mahalliy mehnat bozori darajasida klasterlangan.

Nega instrumental o‘zgaruvchi ishlatiladi?

Meksikaning Xitoydan importi faqat Xitoyning ishlab chiqarish quvvatiga emas, Meksikadagi talab o‘zgarishlariga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, tug‘ilishga ta’sir qiluvchi hududiy iqtisodiy rivojlanish bir vaqtning o‘zida import talabini ham o‘zgartirishi mumkin. Bunday holatda import va tug‘ilish o‘rtasidagi aloqa teskari sababiylik yoki umumiy omillar sabab chalg‘ituvchi bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotchilar bu muammoni kamaytirish uchun Xitoyning Meksikadan tashqari mamlakatlarga tarmoqlar bo‘yicha eksporti o‘sishini instrumental o‘zgaruvchi sifatida ishlatgan:

\[ EXP^{gl}_{rt} = \sum_j \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \left( \frac{\Delta Imports^{gl}_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

\(\Delta Imports^{gl}_{jt}\), Xitoyning \(j\) tarmog‘ida Meksikadan tashqari jahon bozorlariga eksporti o‘sishini ko‘rsatadi. Bu o‘zgaruvchining maqsadi Meksikadagi mahalliy talab sharoitlaridan ko‘ra Xitoyning global taklif kengayishini ushlashdir.

Sababiy talqin Xitoyning uchinchi mamlakatlarga tarmoqlar bo‘yicha eksporti o‘sishi Meksikadagi mahalliy tug‘ilish tendensiyalariga boshqa kanallar orqali tizimli ravishda ta’sir qilmaydi degan farazga bog‘liq. Bu faraz bevosita kuzatilmagani sababli, tadqiqot kuchli yarim tajribaviy dizayn taklif qilsa-da, randomizatsiyalangan tajriba aniqligiga ega emas.

Ayollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoqlarni ajratish

Umumiy savdo shoki ayollar va erkaklar bandligi ulushlariga ko‘ra ikki tarkibiy qismga ajratilgan:

\[ FEXP_{rt} = \sum_j \left( f_{rj,2000} \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \right) \left( \frac{\Delta Imports_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

\[ MEXP_{rt} = \sum_j \left( (1-f_{rj,2000}) \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \right) \left( \frac{\Delta Imports_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

\(f_{rj,2000}\), 2000 yilda tegishli hudud va tarmoqda ishlayotganlarning ayollar ulushidir. \(1-f_{rj,2000}\) esa erkak xodimlar ulushini ifodalaydi. Shu tariqa bir xil import shokining ayollar yoki erkaklar bandligi yuqori bo‘lgan tarmoqlar orqali uzatilishi alohida baholanadi.

Umumiy import raqobatining tug‘ilishga ta’siri

Har bir xodimga 575 dollarlik umumiy import raqobati o‘sishi uchun olingan asosiy natijalar quyidagicha:

O‘rtacha tug‘ilish ko‘rsatkichi 69,84 ekanini hisobga olsak, 7,948 lik o‘sish taxminan %11 o‘zgarishga to‘g‘ri keladi. Biroq natija “Meksikaning milliy tug‘ilish darajasi Xitoy importi sabab aynan %11 oshdi” deb talqin qilinmasligi kerak. Koeffitsient mahalliy mehnat bozorlarining turli ta’sir darajalari orqali baholangan hududiy ta’sirdir.

Bo‘ydoqlik ulushi kamayib, ajralgan aholi ulushi oshgani muhim tafsilotdir. Topilmalar ko‘proq odamlar munosabat yoki nikohga o‘xshash birliklarga kirayotganini anglatishi mumkin, ammo bu birliklar yanada barqaror bo‘lganini ko‘rsatmaydi.

Ayollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoqlarda qarama-qarshi natijalar

* p<0,10; ** p<0,05; *** p<0,01.

Ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar ta’siri erkaklar va ayollarning bo‘ydoqligini birgalikda kamaytirgan. Erkaklar bo‘ydoqlik ulushidagi baholangan pasayish 7,031 foiz punkt, ayollarnikidagi pasayish esa 5,531 foiz punkt bo‘lgan. Erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar ta’siri erkaklar bo‘ydoqligini 3,862 foiz punkt oshirgan, erkaklar nikohini esa 5,186 foiz punkt kamaytirgan.

Bu taqqoslashda barcha koeffitsientlar har bir xodimga 575 dollarlik umumiy shok kattaligiga o‘lchangan. Bu ikki kanalning sezgirligini taqqoslash imkonini beradi; biroq ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlarda o‘rtacha shok amalda 189 dollar ekanini hisobga olish kerak. Shu sababli 28,605 qiymati o‘rtacha Meksika hududida kuzatilgan bevosita o‘sish emas, balki teng kattalikdagi faraziy shoklarga berilgan baholangan reaksiyadir.

Mehnat bozoridagi asosiy mexanizm

Umumiy import raqobati ayollar va erkaklar ish haqini kamaytirgan. Biroq ish haqidan tashqari moslashuv shakli jinsga qarab farq qilgan:

• Ayollarda umumiy import raqobati mehnat bozorida ishtirokni 4,161 foiz punkt kamaytirgan; ayollar ishsizligida ahamiyatli o‘sish yaratmagan.
• Erkaklarda umumiy import raqobati ishsizlikni 1,694 foiz punkt oshirgan; mehnat bozorida ishtirokda statistik jihatdan ishonchli o‘zgarish yaratmagan.
• Ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq ta’siri ayollarning mehnat bozorida ishtirokini 14,727 foiz punkt kamaytirgan.
• Erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoq ta’siri erkaklar ishsizligini 2,806 foiz punkt oshirgan.

Bu natijalarga ko‘ra, ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlarda ishini yo‘qotgan yoki ish imkoniyatlari zaiflashgan ayollar ishsiz sifatida ish qidirishni davom ettirishdan ko‘ra ko‘proq mehnat bozoridan chiqib ketgan. Erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoqlardagi shokda esa erkaklar mehnat bozorida qolgan, biroq ishsizlikka o‘tgan.

Tadqiqotchilar talqiniga ko‘ra, erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoq shoki uy xo‘jaligi daromadini va erkaklarning an’anaviy daromad ta’minlovchi rolini zaiflashtirib tug‘ilishni kamaytirgan; ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq shoki esa ayollarning bozor ishidan chekinishini oshirib, farzand ko‘rishning imkoniyat xarajatini pasaytirgan.

Boshlang‘ich ayollar mehnat bozori ishtiroki nega muhim?

Tadqiqotchilar ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq shokini hududning 2000 yilgi ayollar mehnat bozorida ishtirok darajasi bilan o‘zaro ta’sirga kiritgan. Boshlang‘ich ayollar mehnat bozori ishtiroki bandlik bilan vaznlangan o‘rtachada %41, standart og‘ishi esa 9,3 foiz punkt.

O‘rtacha boshlang‘ich darajada har bir xodimga 575 dollarlik ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq ta’siri:

• Har 1.000 ayolga tug‘ilishni 33,084 taga oshirgan,
• Bo‘ydoqlik ulushini 7,512 foiz punkt kamaytirgan,
• Ayollar mehnat bozorida ishtirokini 23,948 foiz punkt kamaytirgan.

Boshlang‘ich ayollar mehnat bozorida ishtiroki bir standart og‘ish, ya’ni taxminan 9,3 foiz punkt pastroq bo‘lgan hududlarda baholangan reaksiya:

• Har 1.000 ayolga taxminan 15,6 qo‘shimcha tug‘ilish kuchliroq,
• Bo‘ydoqlikdagi pasayish taxminan 4,4 foiz punkt kattaroq,
• Ayollar mehnat bozorida ishtirokidagi pasayish taxminan 20,2 foiz punkt kattaroq bo‘lgan.

Bu topilma ayollar allaqachon mehnat bozoriga zaifroq bog‘langan joylarda hatto kichik bandlik yomonlashuvlari ham mehnat bozoridan butunlay chiqish ehtimolini ko‘proq oshiradi degan talqinni qo‘llab-quvvatlaydi.

Daromad va norasmiylik xuddi shu natijani tushuntiradimi?

Ayollar mehnat bozorida past ishtiroki past daromad yoki yuqori norasmiylik kabi boshqa hududiy xususiyatlarning ko‘rsatkichi bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar bu ehtimolni sinash uchun ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq ta’sirini boshlang‘ich daromad darajasi va norasmiy ishlash ulushi bilan ham o‘zaro ta’sirga kiritgan.

Daromad va norasmiylik o‘zaro ta’sirlari tug‘ilish darajasidagi farqni mustaqil ravishda tushuntirmagan. Ayollar mehnat bozorida ishtiroki bilan tuzilgan o‘zaro ta’sir esa kattaligini asosan saqlab qolgan. Bu natija boshlang‘ich ayollar mehnat bozori bog‘liqligi umumiy iqtisodiy rivojlanganlikdan ko‘ra o‘ziga xosroq kanalni ushlayotganini ko‘rsatadi.

Norasmiylikning ayollar mehnat bozorida ishtirokiga o‘zaro ta’siri ayrim modellarda musbat va ahamiyatli. Tadqiqotchilar buni norasmiy ishlar shokdan ta’sirlangan ayollarning mehnat bozoridan butunlay chiqib ketishini qisman oldini oluvchi tampon yaratishi bilan mos deb hisoblagan. Biroq bu tampon ta’siri tug‘ilish natijalarida xuddi shu tushuntirish kuchiga ega emas.

Xaritalar va tarmoq grafiklari nimani ko‘rsatadi?

Onlayn ilovadagi A1, A2 va A3 xaritalari umumiy, erkaklar ko‘p ishlaydigan va ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq ta’sirlarining Meksika bo‘ylab teng taqsimlanmaganini ko‘rsatadi. Xaritalardagi to‘q hududlar yuqori ta’sir kvantillarini, kulrang hududlar esa yetishmayotgan ma’lumotni bildiradi. Ayollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan ta’sir xaritalari qisman ustma-ust tushsa-da, bir xil geografik taqsimotga ega emas.

A4 grafikda tarmoq shoklari butun iqtisodiyot bo‘yicha bandlik bilan vaznlangan o‘rtachaga nisbatan normallashtirilgan. Punktir chiziq 1 qiymatidagi umumiy qiyoslash darajasidir. Grafikdan taxminan:

• Sanoat mashinalari tarmog‘i o‘rtachaning taxminan 18 baravari bilan eng katta shokka,
• Kompyuter va elektronika tarmog‘i taxminan 8 baravar ikkinchi eng katta shokka,
• Elektr jihozlari hamda rezina va plastmassa tarmoqlari taxminan 2 baravarlik shoklarga ega ekani ko‘rinadi.

A5 grafiki ayollar ta’siri yuqori hududlarda kompyuter va elektronika, boshqa ishlab chiqarish hamda to‘qimachilik-kiyim-kechak tarmoqlari kattaroq ulushga ega ekanini ko‘rsatadi. Erkaklar ta’siri yuqori hududlarda esa sanoat mashinalari ancha katta ulushga ega.

A6 grafiki ayni yuqori umumiy ta’sirga ega hududlar ichida ayollar va erkaklar tarkibi o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi. Kompyuter-elektronika hamda to‘qimachilik-kiyim-kechak ayollar ta’siriga ko‘proq vazn bersa, sanoat mashinalari va metall mahsulotlar erkaklar ta’siriga ko‘proq vazn beradi. Bu grafiklar “ayollar shoki” va “erkaklar shoki” farqi faqat nazariy tasnif emasligini; hududlarning haqiqiy tarmoq bandligi tarkibidan kelib chiqishini ko‘rsatadi.

Mustahkamlik tekshiruvlari

Tadqiqotchilar natijalar birgina tarmoq, yosh ta’rifi yoki instrumental o‘zgaruvchi tanloviga bog‘liq-bog‘liq emasligini turli tekshiruvlar bilan o‘rgangan:

• Turli faoliyatlarni birlashtiruvchi “boshqa ishlab chiqarish” tarmog‘i chiqarib tashlangan.
• Qishloq xo‘jaligi tarmog‘i ta’sir o‘lchoviga qo‘shilgan va boshlang‘ich qishloq xo‘jaligi bandligi ulushi nazorat qilingan.
• Jahon bo‘yicha emas, Meksikadan tashqari Lotin Amerikasi mamlakatlariga Xitoy eksporti instrumental o‘zgaruvchi sifatida ishlatilgan.
• Har bir ishlab chiqarish tarmog‘ining boshlang‘ich bandlik ulushi davr tendensiyalari bilan alohida o‘zaro ta’sirga kiritilgan.
• Tug‘ilish va oilaviy holat ko‘rsatkichlari muqobil yosh oralig‘i bilan qayta tuzilgan.
• Har 1.000 ayolga tug‘ilish ko‘rsatkichiga qo‘shimcha ravishda umumiy tug‘ilish koeffitsienti ishlatilgan.
• Adão–Kolesár–Morales shift-share ga chidamli standart xatolari qo‘llangan.

Dastlabki tekshiruvlarda ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq ta’sirining tug‘ilishni oshirishi va bo‘ydoqlikni kamaytirishi haqidagi asosiy naqsh saqlanib qolgan. Biroq shift-share tuzilmasiga xos AKM standart xato tuzatishi qo‘llanganda standart xatolar kattalashgan va ayrim natijalar an’anaviy ahamiyat darajalarini yo‘qotgan.

AKM tuzatishida ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoq ta’sirining tug‘ilish darajasi koeffitsienti musbat qolgan, ammo statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lmagan. Umumiy tug‘ilish koeffitsientiga musbat ta’sir %10 darajasida, erkaklar bo‘ydoqlik ulushidagi pasayish esa %5 darajasida ahamiyatli bo‘lib qolgan. Shu sababli ta’sir yo‘nalishi turli modellarda izchil bo‘lsa-da, baholarning aniqligi haqida ehtiyotkorlik zarur.

“Yetishmayotgan ulushlar” tuzatishining ahamiyati

Shift-share o‘lchovi faqat ishlab chiqarish tarmoqlaridan tuzilgani sababli, tarmoq ulushlari jami hududiy bandlikning barchasini qamrab olmaydi va birga teng emas. Boshlang‘ichda ishlab chiqarishga ko‘proq bog‘liq hududlar savdo shokidan mustaqil sabablarga ko‘ra ham boshqa tendensiyalarni boshdan kechirishi mumkin.

Shu sababli tadqiqotchilar 2000 yilgi ishlab chiqarish bandligi ulushini davr indikatorlari bilan o‘zaro ta’sirga kiritib modelga qo‘shgan. Qo‘shimcha C dagi taqqoslashga ko‘ra, faqat hudud va davr qat’iy ta’sirlaridan foydalangan model ayollar ishsizligida 2,953 foiz punktlik o‘sishni baholaydi, ishlab chiqarish ulushi nazorati qo‘shilganda koeffitsient −0,724 ga aylanadi va ahamiyatini yo‘qotadi. Ayollar mehnat bozorida ishtiroki koeffitsienti ham +2,221 dan −3,775 ga aylanadi.

Boshlang‘ich tug‘ilish ham qo‘shilganda, afzal ko‘rilgan modelda ayollar mehnat bozorida ishtirokidagi baholangan pasayish −4,161 foiz punktdir. Bu natija tadqiqotning asosiy mexanizm talqini qo‘llangan tuzatishga sezgirligini va yetishmayotgan ulushlar tuzatishi tadqiqot dizaynida markaziy rol o‘ynashini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Yigirma yillik davr va uch alohida vaqt oralig‘ini qamrab oluvchi keng hududiy panel ishlatilgan.
• Tug‘ilish, oilaviy holat va mehnat bozori natijalari bir xil tadqiqot dizayni ichida birgalikda o‘rganilgan.
• Umumiy import shoki ayollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoq tarkibiy qismlariga ajratilgan.
• Meksika import talabidan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan endogenlik muammosiga qarshi uchinchi mamlakatlarga Xitoy eksporti instrumental o‘zgaruvchi sifatida ishlatilgan.
• Aholi harakatlari, muqobil tarmoq ta’riflari, muqobil yosh guruhlari va shift-share xulosa chiqarish usullari o‘rganilgan.
• Ayollar mehnat bozori bilan bog‘liqligi daromad va norasmiylik kabi muqobil izohlar bilan taqqoslangan.

Tadqiqotning cheklovlari

• Tadqiqot ekspertlar tomonidan ko‘rib chiqilmagan preprintdir.
• Tadqiqot shaxslarni vaqt bo‘yicha kuzatuvchi mikro darajadagi panel emas; mahalliy mehnat bozori o‘rtachalaridan foydalanadi.
• Mehnat bozoridan chiqqan ayollar bilan keyinchalik farzand ko‘rgan ayollar aynan bir xil shaxslar ekani bevosita ko‘rsatilmagan.
• Sababiy talqin Xitoyning uchinchi mamlakatlarga tarmoqlar bo‘yicha eksporti o‘sishi Meksikadagi mahalliy demografik tendensiyalardan mustaqil degan farazga bog‘liq.
• Shift-share identifikatsiyasi faqat 14 ishlab chiqarish tarmog‘i va uch davrlik tarmoq shoklaridan keladi; shu sababli samarali mustaqil shoklar soni hududiy kuzatuvlar sonidan ancha kichik.
• AKM tuzatishi ayrim asosiy koeffitsientlarning statistik aniqligini kamaytiradi.
• Ayollarning mehnat bozoriga past bog‘liqligi iqtisodiy cheklovlardanmi, parvarish yukidanmi, ijtimoiy me’yorlardanmi yoki boshqa sabablardanmi, alohida-alohida aniqlanmaydi.
• Ayollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoq koeffitsientlari umumiy 575 dollarlik o‘lchovga keltirilgani sababli ular haqiqiy o‘rtacha ta’sir bilan adashtirilmasligi kerak.
• Tadqiqot uy xo‘jaligi farovonligi, munosabat sifati, bolalar salomatligi, ta’limi yoki uzoq muddatli daromadini bevosita o‘lchamaydi.
• Natijalar Meksikaning 2000–2020 davri va muayyan mehnat bozori tuzilmasi uchun baholangan; boshqa mamlakatlarga avtomatik umumlashtirib bo‘lmaydi.

Tadqiqot nimani aytadi, nimani aytmaydi?

Tadqiqot nimani aytadi: Xitoy import raqobatiga ko‘proq duch kelgan Meksika mahalliy mehnat bozorlarida tug‘ilish oshgan va bo‘ydoqlik kamaygan. Bu umumiy natija asosan ayollar bandligi yuqori bo‘lgan tarmoqlardagi shoklarning ayollarni mehnat bozoridan chiqarishi bilan bog‘liq. Ayollarning boshlang‘ichda mehnat bozoriga bog‘liqligi zaifroq bo‘lgan hududlarda ayni kanal kuchliroq.

Tadqiqot nimani aytmaydi:

• Savdo raqobati har bir mamlakatda yoki har bir davrda tug‘ilishni oshiradi.
• Ayollarning ishini yo‘qotishi oilalar uchun foydalidir.
• Tug‘ilishning oshishi iqtisodiy farovonlik yoki hayot sifatining oshishini anglatadi.
• Ayollar bandligining past bo‘lishining yagona sababi an’anaviy gender me’yorlaridir.
• Import raqobati har bir ayol uchun bir xil shaxsiy qarorni keltirib chiqargan.
• Ko‘paygan birliklar yanada barqaror yoki baxtli ekanligi isbotlangan.
• Tug‘ilishni oshirish maqsadida ayollar bandligini kamaytirish maqbul siyosat variantidir.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

Avvalgi tadqiqotlarning aksariyati salbiy savdo shoklarini pastroq tug‘ilish va zaifroq oila shakllanishi bilan bog‘lagan. Ushbu tadqiqot ayni turdagi global shokning ta’siri ayollar va erkaklarning mahalliy mehnat bozoridagi o‘rniga qarab teskari yo‘nalishga o‘tishi mumkinligini ko‘rsatishi bilan adabiyotga boshqacha misol qo‘shadi.

Bugun ko‘plab mamlakatlarda past tug‘ilish muhim siyosiy mavzuga aylangan. Biroq ushbu tadqiqot har bir tug‘ilish o‘sishi yaxshiroq iqtisodiy sharoitlardan kelib chiqmasligini ko‘rsatadi. Tug‘ilishlarning oshishi ayollarning bandlik imkoniyatlari va iqtisodiy mustaqilligini yo‘qotgan moslashuv jarayonining natijasi bo‘lishi mumkin.

Kelajak tadqiqotlari individual ish yo‘qotish, mehnat bozoridan chiqish, juftlashish, nikoh va tug‘ilish qarorlarini ayni shaxslar bo‘yicha kuzatishi; parvarish xizmatlari, ijtimoiy himoya, ta’lim, norasmiy ish va ijtimoiy me’yorlar qaysi sharoitlarda mexanizmni kuchaytirishini o‘rganishi kerak.

Tadqiqotning kundalik hayot uchun asosiy xabari shuki, global savdo faqat zavod ishlab chiqarishi, ish haqi va ishsizlikka ta’sir qilmaydi. Bir hududda qaysi tarmoqlar qisqarishi va bu tarmoqlarda kimlar ishlashi; uy xo‘jaliklaridagi daromad taqsimoti, ayollarning iqtisodiy tanlovlari, juftlashish qarorlari va farzand ko‘rish vaqtiga ham ta’sir qilishi mumkin.

Tadqiqotning usuli va natijalari

Texnik tadqiqot xulosasi

Asosiy topilmalarning umumiy ko‘rinishi

Birinchi bosqich kuchi

Umumiy import raqobati modellarida Kleibergen–Paap birinchi bosqich Wald F-statistikasi taxminan 127,14; ayollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoq tarkibiy qismlari birgalikda qo‘llangan modellarda taxminan 77,82. Bu qiymatlar instrumental o‘zgaruvchilar ta’sir o‘lchovlarini kuchli tushuntirishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, yuqori birinchi bosqich kuchi exclusion restriction yoki shift-share shoklarining ekzogenligi avtomatik isbotlanganini anglatmaydi.

Aholi harakatini nazorat qilish

Jami aholi va mehnat yoshidagi aholi logarifmik o‘zgarishlariga statistik jihatdan ahamiyatli import raqobati ta’siri topilmagan. Bu natija tug‘ilish va oilaviy holat ta’sirlari faqat odamlarning yuqori ta’sirli hududlardan ko‘chib ketishi bilan tushuntirilishi ehtimolini kamaytiradi. Biroq hududiy aholi sonining o‘zgarmasligi barcha individual migratsiya harakatlari yo‘qligini anglatmaydi.

Natijalarni ehtiyotkor talqin qilish

Mualliflar afzal ko‘rgan instrumental o‘zgaruvchi modeli zarur ekzogenlik farazlari ostida sababiy ta’sirni identifikatsiya qilishini ta’kidlaydi. Biroq natijalar siyosiy tajriba yoki tasodifiy taqsimlash emas. Ayniqsa AKM tuzatishidan so‘ng ayrim natijalarning aniqligi kamayadi; shu sababli eng kuchli xulosa barcha koeffitsientlar bahssiz aniq degani emas, balki ayollar va erkaklar ko‘p ishlaydigan tarmoq shoklari yo‘nalish va mexanizm nuqtai nazaridan tizimli ravishda farqlanishidir.

Manba va usul izohi

Tadqiqotning to‘liq asl nomi: When Trade Raises Fertility: The Role of Women’s Labor Market Attachment

Mualliflar va tartibi: Mateo Hoyos; Anamika Sen; Cynthia Ramos

Birgalikdagi birinchi muallif: PDFda birgalikdagi birinchi mualliflik yoki teng hissa haqida ma’lumot berilmagan.

Mas’ul muallif: Mateo Hoyos

Institutsional aloqalar:

1. Mateo Hoyos — Department of Economics and Business, City College, City University of New York (CUNY)
2. Anamika Sen — Department of Economics, Bates College
3. Cynthia Ramos — Department of Economics, Centro de Investigación y Docencia Económicas (CIDE)

DOI: 10.2139/ssrn.7050236

Nashr platformasi: SSRN

Jurnal: Ushbu versiya hech qanday ekspertlar ko‘rib chiqqan jurnalda chop etilgan maqola sifatida taqdim etilmagan.

Asl nashriyot yoki platforma operatori: SSRN / Elsevier Inc.

Nashr yili: 2026

Joriy versiyaning SSRN sanasi: 3 Iyul 2026

Manba turi: Ekonometrik ma’lumotlar tahlili va modellashtirishni o‘z ichiga olgan preprint tadqiqot maqolasi

Ekspert baholash holati: Ushbu tadqiqot preprint bo‘lib, ekspertlar tomonidan ko‘rib chiqilmagan.

Rasmiy manba:SSRNdagi rasmiy tadqiqot sahifasi

Versiya izohi: SSRNda xuddi shu sarlavhaning 29 Aprel 2026 sanali eskiroq versiyasi ham mavjud. Ushbu mazmun foydalanuvchi yuklagan va SSRN 7050236 raqami bilan e’lon qilingan joriy 41 sahifali versiyaga asoslangan.

Ushbu o‘zbekcha maqola yuklangan PDFning asosiy matni, usul tenglamalari, jadvallari, xaritalari, grafik tasvirlari, onlayn ilovasi va mustahkamlik tekshiruvlari ko‘rib chiqilib tayyorlangan. PDFda bo‘lmagan yangi ilmiy topilma, klinik da’vo, siyosat muvaffaqiyati yoki ijtimoiy natija qo‘shilmagan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari: ekspertlar tomonidan ko‘rib chiqilmaganligi, individual emas hududiy ma’lumotlarga tayanishi, sababiy talqin shift-share instrumental o‘zgaruvchi farazlariga bog‘liqligi, ayollarning mehnat bozoriga past bog‘liqligining iqtisodiy va normativ manbalarini alohida aniqlay olmasligi va mustahkam standart xato tuzatishlarida ayrim natijalar aniqligining pasayishidir.

Meta teglar