Ushbu tadqiqot elektr energiyasiga bo‘lgan talabning to‘liq qondirilishi o‘z-o‘zidan moslashuvchan va samarali energetika tizimini anglatmasligini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar Nepal elektr tizimini besh hududli uzatish tarmog‘i sifatida ifodalagan; daryo oqimiga asoslangan gidroelektr, pik yuklama uchun daryo tipidagi gidroelektr, uzoq muddatli saqlashli gidroelektr va quyosh fotovoltaik investitsiyalarini 8.760 soatlik xronologik chiziqli optimallashtirish modeli doirasida birgalikda rejalashtirgan.

2035 yil uchun tuzilgan asosiy ssenariy yillik 91.863 GWh elektr talabini qondirilmagan energiya hosil qilmasdan ta’minlagan. Shunga qaramay, tizimda 28.646 GWh qayta tiklanuvchi elektr energiyasi qisqartirilgan. Bu miqdor yillik talabning taxminan 31 foiziga teng. Qisqartirishning 23.857 GWh qismi daryo tipidagi gidroelektrdan, 4.789 GWh qismi esa quyosh energiyasidan kelib chiqqan. Yilning 5.463 soatida kamida bitta qayta tiklanuvchi manba cheklangan va eng yuqori bir lahzalik qisqartirish 13.731 MW ga yetgan.

Qisqartirishga 100 AQSh dollari/MWh jarima qo‘llash yillik qisqartirishni 99,1 foiz kamaytirib, 247 GWh darajasiga tushirgan. Biroq bu yaxshilanish evaziga gidroelektr suv tashlamasi 21.814 GWh gacha oshgan. Eng yuqori qisqartirish jarimasida qisqartirish deyarli nolga tushgan, suv tashlamasi esa 26.482 GWh gacha ko‘tarilgan. Tadqiqot hisobiga ko‘ra, kamaytirilgan har 1 GWh qisqartirish evaziga taxminan 0,95 GWh qo‘shimcha suv tashlamasi yuzaga kelgan.

Faqat suv tashlamasiga jarima qo‘llanganda investitsiya va ekspluatatsiya natijalari o‘zgarmagan. Buning sababi asosiy ssenariyda suv tashlamasi allaqachon nol bo‘lganidir. Qisqartirish va suv tashlamasi birgalikda jarimaga tortilganda esa yangi daryo tipidagi va pik yuklama uchun daryo tipidagi gidroelektr investitsiyalaridan voz kechilgan, moslashuvchanlik taxminan 11.000 MW yangi uzoq muddatli saqlashli gidroelektrga jamlangan va quyosh investitsiyasi oshgan.

Birlashtirilgan jarimalar haddan tashqari oshirilganda model ishonchlilikni saqlash o‘rniga yukni uzishni iqtisodiy jihatdan afzal ko‘rgan. Har ikki jarima 10.000 AQSh dollari/MWh bo‘lgan ssenariyda qondirilmagan energiya 5.636 GWh, 15.000 AQSh dollari/MWh bo‘lgan ssenariyda esa 8.549 GWh bo‘lgan. Bu natija fizik tizim albatta yetarli emasligini emas, balki qo‘llangan jarima qiymatlari yo‘qotilgan yuk qiymatiga teng yoki undan katta bo‘lib qolgani sababli optimallashtirish maqsadi yukni uzishga yo‘nalganini ko‘rsatadi.

Turkiya nuqtai nazaridan tadqiqot gidroelektr va quyosh investitsiyalarini faqat yillik energiya ishlab chiqarish asosida emas, balki soatlik qisqartirish, suv ombori ekspluatatsiyasi, uzatish quvvati va tizim yetarliligini birgalikda baholab rejalashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Biroq tadqiqot Nepalning gidrologiyasi, talab taqsimoti va texnologiya xarajatlari asosida tuzilgan. Raqamli jarima darajalari, quvvat natijalari va investitsiya tartibi Turkiyaga bevosita ko‘chirilmaydi. Turkiya uchun havza cheklovlari, nasosli saqlash xususiyatlari, transchegaraviy savdo, bozor tuzilmasi, qurg‘oqchilik ssenariylari va uzatish investitsiyalari bilan qayta qurilgan model kerak.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqot quyidagi asosiy savolga qaratilgan: gidroelektr ishlab chiqarish ustun bo‘lgan va quyosh energiyasi tez o‘sayotgan tizimda elektr talabini qondirish bilan birga qayta tiklanuvchi energiyani isrof qilmaydigan va gidrologik resurslardan samarali foydalanadigan investitsiya portfeli qanday tuzilishi mumkin?

An’anaviy ishlab chiqarishni kengaytirish rejalashtirishi ko‘pincha investitsiya va ekspluatatsiya xarajatlarini minimallashtirgan holda talab muvozanati va yetarlilik cheklovlarini saqlaydi. Bu yondashuv tizim yillik talabni qondirar ekan, rejani muvaffaqiyatli deb hisoblashi mumkin. Biroq qayta tiklanuvchi ishlab chiqarish muayyan soat va fasllarda talabdan oshsa, katta miqdorda energiya qisqartirilishi yuzaga kelishi mumkin.

Gidroelektr ustun tizimlarda ikkinchi turdagi yo‘qotish ham mavjud. Suv omboriga kelgan suv saqlanmasa yoki turbinalarda elektr energiyasiga aylantirilmasa, tashlab yuboriladi. Qisqartirish elektr ishlab chiqarish imkoniyatining, suv tashlamasi esa foydalanish mumkin bo‘lgan gidrologik energiyaning yo‘qotilishini anglatadi. Tadqiqot bu ikki kattalikni bir-birini to‘ldiruvchi tizim moslashuvchanligi ko‘rsatkichlari sifatida ishlatgan.

Tadqiqot maqsad qilgan ilmiy bo‘shliq nima?

Tadqiqotchilar adabiyotda uchta asosiy kamchilikni aniqlagan:

• Uzoq muddatli ishlab chiqarish rejalashtirish modellarida qisqartirish va gidroelektr suv tashlamasidan bevosita investitsiya signali sifatida foydalanish cheklangan.
• Ko‘plab tadqiqotlar 8.760 soatning barchasi o‘rniga vakillik kunlari yoki yuk davomiyligi egri chiziqlaridan foydalanadi va mavsumiy gidrologiya bilan quyosh o‘zgaruvchanligining soatlik o‘zaro ta’sirini soddalashtiradi.
• Daryo tipidagi, pik yuklama uchun daryo tipidagi va uzoq muddatli suv omborli gidroelektr texnologiyalari ko‘plab modellarda bir xil boshqariladigan ishlab chiqarish sinfiga birlashtiriladi.

Taklif etilgan model to‘rtta ishlab chiqarish texnologiyasini alohida operatsion xususiyatlar bilan ifodalagan va qisqartirish hamda suv tashlamasiga iqtisodiy jarima qo‘llash investitsiya qarorlarini qanday o‘zgartirishini o‘rgangan.

Nepal elektr tizimi qanday ifodalangan?

Tadqiqotning 3-sahifasidagi xarita mavjud va qurilayotgan gidroelektr hamda quyosh obyektlarini, 66 kV, 132 kV, 220 kV va 400 kV uzatish koridorlarini va mintaqaviy geografik taqsimotni ko‘rsatadi. Ishlab chiqarish manbalarining muhim qismi tog‘li daryo koridorlarida joylashgan bo‘lsa, talab markazlari va uzatish infratuzilmasi mamlakatning turli qismlariga tarqalgan.

Optimallashtirish modeli haqiqiy tarmoqdagi barcha podstansiyalarni alohida ifodalash o‘rniga besh hududli rejalashtirish tarmog‘idan foydalangan. Har bir hududda:

• Elektr talabi
• Daryo tipidagi gidroelektr ishlab chiqarish
• Quyosh fotovoltaik ishlab chiqarish
• Pik yuklama uchun daryo tipidagi gidroelektr
• Uzoq muddatli saqlashli gidroelektr
• Hududlararo uzatish aloqalari mavjud.

Uzatish liniyalari chiziqli to‘g‘ri tok quvvat oqimi yondashuvi bilan modellashtirilgan va liniya quvvatlari o‘zgarmas saqlangan. Model ishlab chiqarish va saqlash investitsiyalarini optimallashtirgan, ammo yangi uzatish liniyasi investitsiyalarini birgalikda optimallashtirmagan.

Modellashtirish ish jarayoni qaysi bosqichlardan iborat?

Tadqiqotning 6-sahifasidagi usul sxemasi besh bosqichli tuzilmani ko‘rsatadi:

1. Kirish ma’lumotlari va farazlar: Mavjud quvvatlar, 8.760 soatlik mintaqaviy talab, quyosh profillari, oylik gidroelektr mavjudlik koeffitsiyentlari, uzatish tarmog‘i va xarajat parametrlari.
2. Tizim ifodasi: Besh hududli tarmoq, to‘rtta ishlab chiqarish texnologiyasi va o‘zgarmas quvvatli to‘g‘ri tok uzatish modeli.
3. Optimallashtirish: Quvvat investitsiyasi, soatlik ishlab chiqarish, suv ombori ishlashi, uzatish oqimi, qisqartirish, suv tashlamasi va yukni uzish qarorlari.
4. Ssenariy dizayni: Asosiy holat, faqat qisqartirish jarimasi, faqat suv tashlamasi jarimasi va birlashtirilgan jarima ssenariylari.
5. Chiqishlar: Texnologiya va hudud bo‘yicha quvvat, soatlik ishlash, yillik qisqartirish, yillik suv tashlamasi va qondirilmagan yuk ko‘rsatkichlari.

Qaysi ishlab chiqarish texnologiyalari modellashtirilgan?

Daryo tipidagi gidroelektr va quyosh energiyasi o‘zgaruvchan qayta tiklanuvchi manbalar sifatida qabul qilingan. Pik yuklama va uzoq muddatli saqlashli gidroelektr esa suv ombori holatini soatdan soatga kuzatuvchi saqlash texnologiyalari sifatida modellashtirilgan.

Optimallashtirishning maqsad funksiyasi nima?

Modelning maqsadi jami yillik tizim xarajatini minimallashtirishdir:

\[ \min Z = \sum_i c_i^{cap} P_i + \sum_t w_t \left[ \sum_g c_g^{var}p_{g,t} + \sum_z c^{VOLL}LS_{z,t} + \sum_h c^{spill}spill_{h,t} + \sum_r c^{curt}Curt_{r,t}^{RoR} + \sum_v c^{curt}Curt_{v,t}^{Sol} \right] \]

Maqsad funksiyasi quyidagi xarajatlarni o‘z ichiga oladi:

• Yilliklashtirilgan yangi quvvat investitsiyasi
• Soatlik o‘zgaruvchan ekspluatatsiya xarajati
• Qondirilmagan elektr talabi uchun yo‘qotilgan yuk xarajati
• Gidroelektr suv tashlamasi jarimasi
• Daryo tipidagi gidroelektr va quyosh qisqartirish jarimasi

Yilliklashtirilgan texnologiya xarajati kapitalni qaytarish koeffitsiyenti bilan hisoblangan:

\[ c_i^{cap}=a(\rho,n_i)CAPEX_i+FOM_i \]

\[ a(\rho,n_i)= \frac{\rho(1+\rho)^{n_i}} {(1+\rho)^{n_i}-1} \]

ρ diskont stavkasini, n_i texnologiya xizmat muddatini, CAPEX investitsiya xarajatini va FOM doimiy ekspluatatsiya-ta’mirlash xarajatini anglatadi.

Quvvatga moslashtirilgan gidroelektr suv kirimi qanday ishlaydi?

Tadqiqotning asosiy metodologik hissalaridan biri gidroelektr suv kirimi optimallashtirilgan o‘rnatilgan quvvatga mutanosib deb qabul qilinishidir:

\[ I_{h,t}=\phi_{h,t}P_h \]

I_h,t muayyan soatdagi gidrologik energiya kirimini, φ_h,t oylik mavjudlik profilidan olingan koeffitsiyentni va P_h optimallashtirilgan gidroelektr quvvatini ko‘rsatadi.

Bu yondashuv bir hududda ko‘proq gidroelektr quvvati o‘rnatilganda xuddi shu nisbatda qo‘shimcha gidrologik resursga kirish mumkinligini faraz qiladi. Tadqiqotchilar bu batafsil daryo havzasi modeli emas, balki uzoq muddatli mintaqaviy rejalashtirish abstraksiyasi ekanini ochiq aytgan.

Faraz modelni oson masshtablash imkonini bersa-da, yangi turbina quvvati avtomatik ravishda yangi suv resursini yaratadi degan ma’noga kelishi mumkin. Haqiqiy havzada oqim, ekologik oqim, mavsumiy qurg‘oqchilik, kaskad stansiyalar ishlashi va suvdan foydalanish huquqlari o‘rnatilgan quvvatdan mustaqil fizik chegaralarni hosil qiladi.

Mintaqaviy elektr muvozanati qanday saqlanadi?

Har bir hudud va soat uchun mahalliy ishlab chiqarish, gidroelektr deşarji, import va ruxsat etilgan yukni uzish yig‘indisi talab, gidroelektr zaryad va eksportga tenglashtirilgan:

\[ \sum_{g\in G_z}p_{g,t} + \sum_{h\in H_z} \left(p_{h,t}^{dis}-p_{h,t}^{ch}\right) + \sum_{l\in\delta^{-}(z)}f_{l,t} - \sum_{l\in\delta^{+}(z)}f_{l,t} + LS_{z,t} = D_{z,t} \]

Liniya oqimi chiziqli quvvat oqimi tenglamasi bilan hisoblangan:

\[ f_{l,t}=B_l(\theta_{i,t}-\theta_{j,t}) \]

\[ -F_l\leq f_{l,t}\leq F_l \]

B_l liniya sezgirligini, θ mintaqaviy kuchlanish burchaklarini va F_l liniyaning o‘zgarmas uzatish quvvatini ko‘rsatadi.

Qayta tiklanuvchi energiya qisqartirilishi qanday hisoblangan?

Daryo tipidagi gidroelektrning mavjud ishlab chiqarishi:

\[ p_{r,t}+Curt_{r,t}^{RoR}=\alpha_{r,t}P_r \]

Quyosh energiyasining mavjud ishlab chiqarishi:

\[ p_{v,t}+Curt_{v,t}^{Sol}=\alpha_{v,t}P_v \]

tenglamalari bilan ikki qismga ajratilgan. Birinchi had tarmoqqa berilgan ishlab chiqarishni, ikkinchi had esa mavjud bo‘lsa-da foydalanilmagan energiyani anglatadi.

Yillik jami qisqartirish barcha soatlardagi daryo tipidagi gidroelektr va quyosh qisqartirishlarining yig‘indisidir. Model shuningdek yil ichidagi eng yuqori bir soatlik qisqartirishni va qisqartirish kuzatilgan jami soatlar sonini hisobot qilgan.

Suv ombori muvozanati qanday modellashtirilgan?

Pik yuklama va saqlashli gidroelektr birliklarining energiya holati quyidagi muvozanat bilan kuzatilgan:

\[ e_{h,t}= (1-\lambda_h)e_{h,t-1} +w_tI_{h,t} +w_t\eta_h^{ch}p_{h,t}^{ch} - w_t\frac{p_{h,t}^{dis}}{\eta_h^{dis}} - spill_{h,t} \]

Saqlangan energiya:

\[ 0\leq e_{h,t}\leq H_hP_h \]

chegarasida ushlab turilgan. Bu yerda H_h PRoR uchun 4 soat, uzoq muddatli gidroelektr uchun 720 soatdir. Yil oxiridagi suv ombori holati birinchi soatga bog‘lanib, siklik yillik muvozanat qo‘llangan.

Modeldagi gidroelektr birliklari haqiqatdan faqat suv omborli stansiya kabi ishlaydimi?

To‘liq emas. Tenglamalarda ham musbat zaryad quvvati, ham deşarj quvvati mavjud:

\[ 0\leq p_{h,t}^{ch}\leq P_h \]

\[ 0\leq p_{h,t}^{dis}\leq P_h \]

Elektr tizimidan energiya olib suv omborini “zaryadlash” xatti-harakati fizik jihatdan nasosli gidroelektr stansiyasiga mos keladi. Biroq tadqiqotda texnologiyalar PRoR va saqlashli gidroelektr deb atalgan, alohida nasos-turbina texnologiyasi yoki nasos infratuzilmasi ta’riflanmagan.

Natijalarda ortiqcha qisqartirishni gidroelektr saqlashga o‘tkazish shu zaryad o‘zgaruvchisiga bog‘liq. Shu sababli modeldagi saqlashli gidroelektr quvvati an’anaviy suv omborli stansiyadan ko‘ra tabiiy suv kirimiga ega nasosli saqlashga ko‘proq o‘xshaydi. Bu fizik talqin real loyihalarga ko‘chirilganda aniq tasdiqlanishi kerak.

Suv tashlamasi qaysi mantiq bilan cheklangan?

Model suv omborining saqlash chegarasidan oshib ketishi mumkin bo‘lgan energiya uchun yordamchi toshib ketish o‘zgaruvchisini belgilagan. Biroq manbada berilgan munosabat quyidagi yo‘nalishda:

\[ spill_{h,t}\leq overflow_{h,t} \]

overflow o‘zgaruvchisi pastdan cheklangan, ammo yuqoridan cheklanmagan. Shu sababli tenglama yozilgan shaklida suv tashlamasini faqat fizik toshib ketish lahzalari bilan cheklamaydi. Yordamchi o‘zgaruvchini kattalashtirish orqali suv ombori to‘la bo‘lmaganda ham tashlama qilishga ruxsat berilishi mumkin.

Suv ombori energiya muvozanati yuqori saqlash chegarasidan oshmaslik uchun zarur bo‘lganda tashlamani majburiy qiladi; ammo berilgan toshib ketish tengsizliklari tashlamaning faqat majburiy miqdorda yuz berishini kafolatlamaydi. Qisqartirish jarimasi qo‘llanganda suv tashlamasining keskin oshishi, tashlama modelda jarimasiz muvozanatlashtirish o‘zgaruvchisi sifatida ishlatilishi bilan qisman bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Shu sababli tadqiqotdagi taxminan birga-bir qisqartirish–tashlama almashuvining qanchasi fizik gidrologik zaruratdan, qanchasi matematik formulirovkadan kelib chiqqanini qo‘shimcha model tasdig‘isiz aniq ajratib bo‘lmaydi.

Rejalashtirish yili va asosiy tizim ma’lumotlari qanday?

Qaysi ssenariylar o‘rganilgan?

Asosiy ssenariyda qaysi investitsiyalar tanlangan?

Tadqiqot jami o‘rnatilgan quvvatni 27.077,28 MW deb bildirgan. Bu quvvat 14.234,5 MW pik talabdan ancha yuqori. Yuqori o‘rnatilgan quvvat o‘zgaruvchan ishlab chiqarishning past mavjudlik davrlarini qoplash va yillik energiya talabini ta’minlash uchun tanlangan.

Matn tizimni “daryo tipidagi gidroelektr ustun” deb ta’riflasa-da, ko‘rsatilgan jami quvvatlarda quyosh PV taxminan 8.776 MW bilan yakka o‘zi eng katta texnologiya guruhidir. Gidroelektr texnologiyalar birgalikda baholanganda tizim aniq gidroelektr ustun; ammo faqat RoR quvvati barcha texnologiyalar orasida eng katta deyish mumkin emas.

Asosiy ssenariyning moslashuvchanlik ko‘rsatkichi qanday?

11-sahifadagi oylik ishlab chiqarish grafigida talab yil davomida taxminan 6,7-8,7 TWh/oy oralig‘ida o‘zgaradi. 12-sahifadagi qisqartirish grafigi ayniqsa may-sentyabr orasidagi yuqori suv davrida daryo tipidagi gidroelektr qisqartirishining oshishini ko‘rsatadi.

Bu natija energiya yetarliligi va operatsion moslashuvchanlik turli tushunchalar ekanini aniq ko‘rsatadi. Tizim barcha talabni qondirgan, ammo foydalanish mumkin bo‘lgan qayta tiklanuvchi energiyaning juda katta qismini o‘zlashtira olmagan.

Qisqartirish jarimasi investitsiyalarni qanday o‘zgartirgan?

Eng aniq o‘zgarish yangi RoR investitsiyasida kuzatilgan. Atigi 100 AQSh dollari/MWh jarima yangi RoR investitsiyasini 5.129 MW dan 907 MW gacha tushirgan, 500 AQSh dollari/MWh va undan yuqori barcha ssenariylarda yangi RoR investitsiyasi nolga tushgan.

RoR o‘rniga ko‘proq boshqariladigan PRoR va uzoq muddatli saqlashli gidroelektr quvvati tanlangan. Quyosh investitsiyasi birinchi musbat jarima ssenariysida oshgan, yuqoriroq jarimalarda bosqichma-bosqich kamaygan; ammo yangi RoR ga nisbatan chidamliroq qolgan.

Qisqartirish jarimasi qisqartirish va suv tashlamasini qanday o‘zgartirgan?

Qisqartirish jarimasi qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanishni juda kuchli yaxshilagan, biroq yo‘qotishni gidrologik tomonga ko‘chirgan. Tadqiqotning 14-sahifasidagi grafik qisqartirish egri chizig‘i pasaygan sari suv tashlamasi deyarli aks tasvir kabi oshganini ko‘rsatadi.

Bu natija “qisqartirish kamaygan bo‘lsa, tizim umuman samaraliroq” degan talqin yetarli emasligini ko‘rsatadi. Foydalanilmagan elektr ishlab chiqarish kamaytirilgan paytda turbinalanmasdan tashlab yuborilgan suv ko‘payishi mumkin. Biroq tashlama o‘zgaruvchisining matematik cheklanishidagi ochiqlik tufayli bu almashuv butunlay fizik zarurat ekani tasdiqlanmagan.

Nega faqat suv tashlamasi jarimasi natija bermagan?

S8-S13 ssenariylarida barcha texnologiya investitsiyalari, ishlab chiqarish natijalari, qisqartirish miqdori va tizim yetarliligi asosiy ssenariy bilan bir xil qolgan:

• Yangi RoR: 5.129 MW
• Yangi quyosh: 8.676 MW
• Yangi PRoR: 2.929 MW
• Yangi saqlashli gidro: 6.460 MW
• Jami qisqartirish: 28.646 GWh
• Suv tashlamasi: 0 GWh
• ENS: 0 GWh

Asosiy ssenariyda tashlama bo‘lmagani uchun tashlamaga jarima berish maqsad funksiyasiga qo‘shimcha xarajat kiritmagan. Shuning uchun investitsiya qarorini o‘zgartiradigan marjinal signal paydo bo‘lmagan.

Bu natija suv tashlamasi jarimasi barcha gidroelektr ustun tizimlarda keraksiz ekanini isbotlamaydi. Faqat shu model, ma’lumot va asosiy investitsiya portfelida boshlang‘ich tashlama nol bo‘lganini ko‘rsatadi.

Birlashtirilgan jarimalar investitsiya portfelini qanday o‘zgartirgan?

Birlashtirilgan ssenariylarda yangi RoR va yangi PRoR investitsiyalari butunlay yo‘qolgan. Model qisqa muddatli 4 soatlik PRoR o‘rniga 720 soatlik katta saqlash quvvatini afzal ko‘rgan.

S14-S17 oralig‘ida taxminan 11.000 MW yangi saqlashli gidroelektr qurilgan va bunga taxminan 8 million MWh suv ombori energiya quvvati hamroh bo‘lgan. Quyosh PV saqlash bilan birga ishlatilishi mumkin bo‘lgani uchun asosiy ssenariyga nisbatan oshgan.

S18 va S19 da saqlash investitsiyasi keskin kamaygan, model jarima xarajatlari va investitsiya xarajatini kamaytirish uchun talabning bir qismini qondirmaslikni tanlagan.

Birlashtirilgan jarimalarda qisqartirish va yetarlilik qanday o‘zgargan?

100 AQSh dollari/MWh birlashtirilgan jarima qisqartirishni 59 foiz kamaytirgan. Xuddi shunday kattalikdagi faqat qisqartirish jarimasi esa 99,1 foiz kamayishni ta’minlagan. Suv tashlamasining ham jarimaga tortilishi tizimning ortiqcha qayta tiklanuvchi energiyani saqlab, keyin suv tashlamasi bilan muvozanatlash imkoniyatini cheklagan.

Tadqiqotning asosiy bayoni yetarlilik yo‘qotilishini ayniqsa S18 va S19 da ta’kidlaydi. Biroq natija jadvallarida ENS S15 da 2,23 GWh dan boshlanib, S16 va S17 da ham kichik, lekin nol bo‘lmagan qiymatlarga ega ekani ko‘rinadi. Shunday qilib, birlashtirilgan jarimalarda nol ENS faqat S14 da saqlangan.

Nega haddan tashqari jarima elektr uzilishiga olib kelgan?

Modelda qondirilmagan har 1 MWh elektr talabining qiymati 10.000 AQSh dollaridir. S18 da qisqartirish va suv tashlamasi jarimalarining har biri xuddi shunday 10.000 AQSh dollari/MWh, S19 da esa 15.000 AQSh dollari/MWh qilib belgilangan.

Bu darajalarda qayta tiklanuvchi energiyani qisqartirish yoki gidrologik energiyani tashlab yuborish yukni qondirmaslikdan kamida shuncha yoki undan qimmatroq bo‘lib qoladi. Shu sababli optimallashtirish qo‘shimcha saqlash investitsiyasi qilish yoki yuqori jarima to‘lash o‘rniga yukni uzishni tanlashi mumkin.

Natija jarima kattaligi ishonchlilikni fizik jihatdan imkonsiz qilganini emas, balki maqsad funksiyasidagi narxlar ierarxiyasi yukni uzishni iqtisodiy variantga aylantirganini ko‘rsatadi. “Yetarlilik muvaffaqiyatsizligi” shu sababli ayni paytda model dizaynining natijasidir.

Tadqiqot taklif qilgan jarima oralig‘i haqiqatan tasdiqlanganmi?

Tadqiqotchilar 100-5.000 AQSh dollari/MWh oralig‘ini amaliy moslashuvchanlik rag‘bati hududi sifatida baholagan. Biroq ikki cheklov mavjud:

• 100 AQSh dollari/MWh dan past musbat ssenariy ishlatilmagan. Shuning uchun “100 dan past jarimalar xatti-harakatni o‘zgartirish uchun juda past” degan xulosa bevosita ssenariy ma’lumoti bilan sinovdan o‘tkazilmagan.
• Birlashtirilgan jarima ssenariylarida 500-5.000 AQSh dollari/MWh oralig‘ida kichik miqdorda bo‘lsa-da ENS yuzaga kelgan.

Shu sababli ko‘rsatilgan oraliq umumiy siyosat tarifi yoki qat’iy optimum sifatida emas, balki tanlangan xarajat va model farazlariga xos sezgirlik natijasi sifatida o‘qilishi kerak.

Tadqiqotda hisobot qilinmagan iqtisodiy ma’lumotlar nimalar?

Model jami tizim xarajatini minimallashtirgan bo‘lsa-da, natijalar bo‘limida ssenariylarning:

• Jami yillik tizim xarajati
• Investitsiya xarajati
• Ekspluatatsiya xarajati
• Qisqartirish va tashlama jarimalari jami
• Marginal moslashuvchanlik xarajati
• Iste’molchi xarajati yoki farovonlik ta’siri

alohida hisobot qilinmagan. Shu sababli qaysi jarima darajasi iqtisodiy farovonlik nuqtai nazaridan eng yaxshi ekanini aniqlab bo‘lmaydi. Tadqiqot jarima signallari investitsiya tuzilmasini qanday o‘zgartirishini ko‘rsatadi, ammo ijtimoiy jihatdan optimal jarima miqdorini hisoblamaydi.

Modelni qayta ishlab chiqarishni qiyinlashtiradigan yetishmayotgan kirishlar nimalar?

Asosiy matnda metodologik tuzilma batafsil tushuntirilgan bo‘lsa-da, quyidagi raqamli ma’lumotlarning to‘liq jadvallari berilmagan:

• Texnologiya bo‘yicha CAPEX va doimiy ekspluatatsiya-ta’mirlash xarajatlari
• Texnologiya xizmat muddatlari va ishlatilgan diskont stavkasi
• Zaryad va deşarj samaradorliklari
• Suv ombori turish yo‘qotishlari
• Mintaqaviy texnologiya yuqori quvvat cheklovlari
• Besh hududning soatlik yuk ulushlari
• Oylik gidroelektr mavjudlik koeffitsiyentlarining to‘liq to‘plami
• Quyosh quvvat koeffitsiyenti vaqt qatori
• Liniya sezgirliklari va barcha uzatish quvvatlari
• Optimallashtirish kodi va to‘liq ma’lumot fayllari

Ma’lumotlar so‘rov bo‘yicha ulashilishi aytilgan. Biroq faqat asosiy matndan foydalanib raqamli natijalarni mustaqil ravishda to‘liq qayta ishlab chiqarish mumkin ko‘rinmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar nimalar?

• Talabning barchasini qondirish qayta tiklanuvchi manbalardan samarali foydalanilganini anglatmaydi.
• Asosiy ssenariyda qisqartirish tizimning ustun moslashuvchanlik muammosidir.
• Qisqartirishga iqtisodiy qiymat berish yangi RoR investitsiyalarini kuchli kamaytiradi.
• Qisqa va uzoq muddatli gidroelektr saqlash investitsiyasi tanlovi jarima tuzilishiga qarab o‘zgaradi.
• Quyosh PV saqlash bilan to‘ldirilganda RoR ga nisbatan qisqartirish jarimalariga chidamliroq qoladi.
• Faqat qisqartirishni kamaytirishga e’tibor berish yo‘qotishni gidroelektr suv tashlamasiga ko‘chirishi mumkin.
• Faqat tashlama jarimasi boshlang‘ich tashlama bo‘lmagan modelda investitsiya signali yaratmagan.
• Haddan tashqari birlashtirilgan jarimalar modelning qondirilmagan energiyani tanlashiga sabab bo‘lgan.
• Qisqartirish, tashlama va ENS birgalikda baholanmasdan tizim moslashuvchanligini bitta ko‘rsatkich bilan o‘lchab bo‘lmaydi.

Tadqiqot qaysi xulosalarni isbotlamaydi?

• 100 AQSh dollari/MWh jarima Nepal yoki boshqa mamlakat uchun aniq optimal siyosat ekani isbotlanmagan.
• Yangi RoR gidroelektr investitsiyalari Nepalda iqtisodiy yoki ijtimoiy jihatdan butunlay keraksiz ekani ko‘rsatilmagan.
• Model ekologik oqim, sug‘orish, toshqin nazorati va daryo havzasi boshqaruvini baholamagan.
• Tadqiqot qurg‘oqchilik, iqlim o‘zgarishi yoki ko‘p yillik gidrologik noaniqlik sharoitida tasdiqlanmagan.
• Saqlashli gidroelektr ko‘rsatilgan kattaliklarda texnik, geografik yoki ijtimoiy jihatdan qurilishi mumkinligi isbotlanmagan.
• Modelda ishlatilgan gidroelektr zaryad xatti-harakati haqiqiy PRoR va suv omborli stansiyalarda mavjudligi ko‘rsatilmagan.
• Uzatish quvvatini kengaytirish, talab tomoni moslashuvchanligi yoki transchegaraviy elektr savdosining natijalari o‘rganilmagan.
• Yuqori jarimalarda yuzaga kelgan ENS fizik quvvat yetishmovchiligining o‘zi uchun dalil emas.
• Natijalar Turkiya elektr tizimi uchun xuddi shu investitsiya portfelini yaratishi ko‘rsatilmagan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

• Bir yillik 8.760 soatning barchasi xronologik tartibda modellashtirilgan.
• Daryo tipidagi, pik yuklama va uzoq muddatli saqlashli gidroelektr alohida texnologiya sinflaridir.
• Qisqartirish va suv tashlamasi investitsiya rejalashtirishiga bevosita ichki ko‘rsatkichlar sifatida qo‘shilgan.
• Mintaqaviy uzatish cheklovlari besh hududli to‘g‘ri tok quvvat oqimi bilan ifodalangan.
• 19 xil ssenariy jarima tuzilishining investitsiya va yetarlilikka nolinear ta’sirini ko‘rsatgan.
• Qisqartirish kamaygan sari boshqa energiya yo‘qotishi oshishi mumkinligi aniq ko‘rsatilgan.
• Haddan tashqari jarima signallari ishonchlilikni buzishi mumkinligi hisobot qilingan va faqat ijobiy natijalar berilmagan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari nimalar?

• Manba ekspert taqrizidan o‘tmagan preprintdir.
• Nepal tarmog‘i faqat besh hudud bilan soddalashtirilgan.
• Ishlab chiqarish va uzatishni kengaytirish birgalikda optimallashtirilmagan.
• Gidrologik kirim o‘rnatilgan quvvat bilan chiziqli masshtablanadi.
• Daryo havzasi va kaskad stansiya bog‘liqliklari yo‘q.
• Ekologik oqim va ko‘p maqsadli suvdan foydalanish hisobga olinmagan.
• PRoR va saqlashli gidroelektr uchun elektr zaryaddan foydalanish nasos qobiliyatini faraz qiladi.
• Suv tashlamasi cheklovlari yozilgan shaklda tashlamani faqat fizik toshib ketishga bog‘lamaydi.
• Bitta vakillik yilidan foydalanilgan, ko‘p yillik investitsiya yo‘li tuzilmagan.
• Gidrologiya, talab va investitsiya xarajatlari noaniqligi stoxastik ravishda modellashtirilmagan.
• Transchegaraviy import va eksport mavjud emas.
• Talab tomoni boshqaruvi va batareya saqlash variantlari mavjud emas.
• To‘liq xarajat natijalari va ko‘plab asosiy raqamli kirishlar hisobot qilinmagan.

Manba ichidagi raqamli va bayoniy nomuvofiqliklar nimalar?

• Ssenariy jadvaliga ko‘ra 10.000 AQSh dollari/MWh jarima S6, 15.000 AQSh dollari/MWh jarima S7 dir. Shunga qaramay, ayrim paragraflarda S7 “VoLL darajasi” deb atalgan. VoLL 10.000 AQSh dollari/MWh bo‘lgani uchun to‘g‘ri moslik S6 dir.
• Asosiy bayon yetarlilik yo‘qotilishi ayniqsa S18 va S19 da boshlanishini anglatadi, biroq natija jadvallarida S15, S16 va S17 uchun mos ravishda 2,23, 3,84 va 5,50 GWh ENS mavjud.
• Birlashtirilgan ssenariylarda yangi saqlash quvvati butun S14-S19 oralig‘ida taxminan 11.000 MW deb yozilgan; ammo S18 va S19 qiymatlari 8.639 va 7.915 MW dir.
• Quyosh investitsiyasi S14-S19 davomida 10.063-10.632 MW oralig‘ida ekani aytilgan; S19 qiymati 9.810 MW dir.
• 100 AQSh dollari/MWh dan past jarimalar yetarli emasligi aytilgan, ammo bu oraliqda ssenariy ishlatilmagan.
• Asosiy tizim RoR ustun deb ta’riflangan; biroq yakka texnologiya bo‘yicha quyosh quvvati RoR quvvatidan yuqori.
• Jami o‘rnatilgan quvvat matnda 27.077,28 MW deb berilgan; jadvaldagi yumaloqlangan mavjud va yangi quvvatlar yig‘indisi juda kichik farq bilan boshqa qiymat beradi.

Tadqiqotning Usuli va Natijalari

Modelning texnik xulosasi

Vakillik ssenariylarini taqqoslash

Texnologiya o‘rnini bosishning asosiy naqshi nima?

Tadqiqotning barcha ssenariylari uchta texnologik o‘rinbosarlik naqshini ko‘rsatadi:

1. RoR dan moslashuvchan gidroelektrga o‘tish: Qisqartirish xarajati mavjud bo‘lganda vaqt bo‘yicha ko‘chirib bo‘lmaydigan yangi RoR quvvati tezda tark etiladi.
2. PRoR bilan uzoq muddatli saqlash o‘rtasidagi raqobat: Faqat qisqartirish jarimaga tortilganda qisqa muddatli PRoR o‘sadi; tashlama ham jarimaga tortilganda uzoq muddatli saqlash afzal ko‘riladi.
3. Quyosh va saqlashning bir-birini to‘ldirishi: Quyosh ishlab chiqarishining kunduzgi jamlanishi, yetarli saqlash quvvati mavjud bo‘lganda quyoshni RoR ga nisbatan chidamliroq qiladi.

Qisqartirish va suv tashlamasi haqiqatdan bir-birini to‘ldiruvchi ko‘rsatkichlarmi?

Tadqiqot natijalari bu ikki ko‘rsatkichni birgalikda kuzatish kerakligini qo‘llab-quvvatlaydi. Faqat qisqartirishga qaralganda S7 deyarli mukammal ko‘rinadi; qisqartirish atigi 0,07 GWh. Biroq o‘sha ssenariyda 26.482 GWh gidrologik energiya tashlab yuborilgan.

Xuddi shuningdek faqat tashlamaga qaralganda asosiy ssenariy ideal ko‘rinadi; tashlama nol. Shunga qaramay, 28.646 GWh foydalanish mumkin bo‘lgan qayta tiklanuvchi elektr energiyasi qisqartirilgan.

Shu sababli bitta yo‘qotish ko‘rsatkichi tizimdagi ortiqcha energiyaning elektr, suv ombori yoki talab tomonida qayerga o‘tganini tushuntirish uchun yetarli emas.

Turkiyaga moslashtirish uchun qanday model kerak?

Usulni Turkiyaga ko‘chirish uchun quyidagi o‘zgartirishlar kerak:

• Daryo havzalari va to‘g‘onlar zanjirlarining haqiqiy gidrologik bog‘lanishlari
• Suv omborli gidroelektr va nasosli gidroelektrning alohida texnologiya sinflari
• Quyosh va shamolni birgalikda ifodalash
• Quruq, normal va nam yillarni qamrab olgan ko‘p yillik gidrologiya
• Uzatishni kengaytirishni ishlab chiqarish investitsiyasi bilan birgalikda optimallashtirish
• Elektr importi, eksporti va transchegaraviy quvvat
• Sanoat, bino va elektr transport vositalari talab moslashuvchanligi
• Batareya, nasosli saqlash va boshqa moslashuvchanlik manbalari
• Ekologik oqim, sug‘orish va ichimlik suvi cheklovlari
• Haqiqiy bozor narxlari va nomuvozanat xarajatlari

Tadqiqotning Turkiya uchun eng kuchli xabari muayyan jarima miqdori emas, balki investitsiya rejalarida qisqartirish, gidrologik yo‘qotish va yetarlilik ko‘rsatkichlarini bir vaqtning o‘zida kuzatish zarurligidir.

Natijalarni tasdiqlash uchun qaysi qo‘shimcha tadqiqotlar kerak?

• Model kodi va barcha raqamli kirishlarni nashr etish
• Suv tashlamasi tengsizliklarini fizik toshib ketishni kafolatlaydigan tarzda qayta qurish
• PRoR va suv omborli gidroelektrda nasos qobiliyatini aniq ajratish
• Turli gidrologik yillar bilan stoxastik yoki mustahkam optimallashtirish
• Texnologiya xarajatlari va diskont stavkasiga sezgirlik
• Uzatish quvvati va uzatish investitsiyasiga sezgirlik
• Jarima darajasi bilan jami tizim xarajati o‘rtasidagi munosabatni hisobot qilish
• Jarima o‘rniga fizik qisqartirish maqsadi yoki ko‘p maqsadli optimallashtirishni taqqoslash
• Yukni uzish yuqori chegarasi va VoLL qiymatining sezgirlik tahlili
• Bir nechta meteorologik va gidrologik yildan foydalanish
• Nasosli saqlash, batareya va talab tomoni moslashuvchanligi bilan texnologiyani diversifikatsiya qilish

Manba va Usul Haqida Izoh

• Tadqiqotning to‘liq asl nomi: Flexibility-oriented Generation Expansion Planning in a Hydro-dominated Power System with Solar PV Integration
• Mualliflar: Sagar Dharel, Sambeet Mishra, Shailendra Kumar Jha, Basanta Raj Pokhrel, Thomas Øyvang
• Mualliflar tartibi: Sagar Dharel birinchi, Sambeet Mishra ikkinchi, Shailendra Kumar Jha uchinchi, Basanta Raj Pokhrel to‘rtinchi va Thomas Øyvang beshinchi muallifdir.
• Teng birinchi muallif: Teng hissa yoki teng birinchi mualliflik bayonoti tasdiqlanmagan.
• Aloqa muallifi: Sagar Dharel
• Muassasa 1: Department of Electrical and Electronics Engineering, Kathmandu University, Nepal
• Muassasa 2: Department of Electrical, IT and Cybernetics, University of South-Eastern Norway, Norway
• Muassasa 3: Department of Electric Energy, Norwegian University of Science and Technology, Trondheim, Norway
• DOI:10.2139/ssrn.7111694
• Nashr platformasi: SSRN
• SSRN ulashilgan sana: 13 Iyul 2026
• Sahifalar soni: 28
• Jurnal: Muayyan ekspert taqrizidan o‘tgan jurnal yoki qabul qilingan nashr versiyasi tasdiqlanmagan.
• Nashr yili: 2026
• Manba turi: Chiziqli energetika tizimi optimallashtirish va ssenariy tahlilini o‘z ichiga olgan preprint tadqiqot
• Ekspert taqrizi holati: Ekspert taqrizidan o‘tmagan.
• Rasmiy tadqiqot havolasi:SSRN rasmiy tadqiqot sahifasi

Xuddi shu sarlavha uchun SSRN da 29 Iyul 2026 sanali 7117639 raqamli ikkinchi yozuv ko‘rinadi. Ushbu izohda yuklangan 28 sahifalik versiyaga mos keladigan va rasmiy topshirish yozuvida ko‘rsatilgan 7111694 raqamli manba ishlatilgan. Ikki yozuv bir xil bibliografik versiya deb qabul qilinib, yashirincha birlashtirilmagan.

Tadqiqotning muallif hissasi bayonoti, tadqiqot moliyalashtirish ma’lumoti yoki generativ sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti yuklangan versiyada mavjud emas. Mualliflar ma’lum raqobatdosh moliyaviy manfaat yoki shaxsiy munosabat haqida xabar bermagan. Tadqiqot ma’lumotlari so‘rov bo‘yicha ulashilishi aytilgan.

Ushbu turkcha izoh tadqiqotning asosiy matni, matematik tenglamalari, Nepal elektr tizimi xaritasi, usul sxemasi, oylik ishlab chiqarish va qisqartirish grafiklari, quvvat investitsiyasi grafiklari, qisqartirish-suv tashlamasi taqqoslashlari, moslashuvchanlik jadvallari va xulosa bo‘limi o‘rganilib tayyorlangan.

Ilmiy mazmun faqat ko‘rib chiqilgan tadqiqotga asoslangan. Tashqi manbalar faqat mualliflarning to‘liq ismlari va tartibi, muassasalari, DOI, rasmiy SSRN yozuvi, ulashilgan sana va ekspert taqrizi holatini bibliografik tasdiqlash uchun ishlatilgan. Tadqiqotda mavjud bo‘lmagan yangi energetika tizimi natijasi, texnologiya xarajati yoki mamlakat ko‘rsatkichi qo‘shilmagan.

Natijalar Nepalni ifodalovchi besh hududli, o‘zgarmas uzatish quvvatli, bir yillik va quvvat bilan masshtablanadigan gidrologik kirimga ega rejalashtirish modeliga xosdir. Suv tashlamasi mantiqi, gidroelektr zaryad farazi, yetishmayotgan xarajat kirishlari, VoLL bilan jarima kattaliklarining o‘zaro ta’siri va manbadagi ssenariy yorliqlash nomuvofiqliklari natijalarni talqin qilishda alohida hisobga olinishi kerak.