Portlovchi moddalarni aniqlovchi itlarni o‘rgatish va sinovdan o‘tkazish uchun haqiqiy portlovchi moddalardan foydalanish xavfsizlik, narx, qonunchilik va logistika sababli har doim ham imkonli emas[cite: 7]. Shu sababli tadqiqotchilar uzoq vaqtdan beri portlamaydigan, biroq itning burnida haqiqiy portlovchi moddaga o‘xshash hid taassurotini uyg‘otuvchi xavfsiz hid imitatorlarini yaratish ustida ishlamoqdalar[cite: 7]. Biroq bozordagi ko‘plab sun’iy imitatorlar yetarli o‘xshashlik hosil qila olmagani uchun o‘rgatilgan itlarda past sezgirlik ko‘rsatadi[cite: 7].

Ushbu tadqiqot C4 plastik portlovchi moddasining bug‘ fazasidagi uchuvchi birikmalarini nafaqat kimyoviy konsentratsiyasiga, balki itlarning ushbu moddalarga nisbatan hid bilish sezgirligiga qarab baholovchi Hid qiymati birligi (Odor Value Unit — OVU) yondashuvidan foydalandi[cite: 7]. Tadqiqotchilar turli C4 turlari uchun imitatorlar tayyorlab, ularni 8 ta laboratoriya itida mustahkamlanmagan umumlashtirish sinovlaridan o‘tkazdilar va eng yaxshi namunani 57 ta xizmat iti ishtirokida real operatsion sharoitda baholadilar[cite: 7].

Eng muvaffaqiyatli C4-A imitatori C4-A ga o‘rgatilgan laboratoriya itlarida dastlabki sinovda 100% ogohlantirish (alert) reaksiyasini berdi[cite: 7]. Biroq itlar rag‘batlantirilmagan takroriy sinovlar davomida imitator bilan haqiqiy C4 o‘rtasidagi nozik farqlarni o‘rganib oldilar va javob darajasi vaqt o‘tishi bilan nolga yaqinlashdi[cite: 7]. Aksincha, amalda xizmat qilayotgan va C4 ni aniqlashga sertifikatlangan 27 ta professional itning 89 foizi ham haqiqiy C4-A ga, ham ushbu imitator hidiga birdek ijobiy reaksiya bildirdi[cite: 7]. Faqat RDX ga o‘rgatilgan 30 ta itdan esa atigi bittasi haqiqiy C4 ga reaksiya berdi, imitatorga esa hech biri reaksiya bildirmadi[cite: 7].

Tadqiqot ishlab chiqilgan imitator C4 ning mukammal nusxasi emasligini, ammo haqiqiy portlovchi moddadan foydalanish imkonsiz bo‘lgan joylarda xizmat itlarining shayligini tekshirish uchun istiqbolli sinov vositasi bo‘la olishini ko‘rsatadi[cite: 7].

Haqiqiy hid va kimyoviy tarkib o‘rtasidagi farq

Portlovchi moddaning asosiy energetik komponenti it sezadigan asosiy hid bo‘lishi shart emas[cite: 7]. C4 ning asosiy portlovchi moddasi RDX hisoblanadi, ammo RDX ning uchuvchanligi juda past[cite: 7]. Itlar sezadigan hid profili ishlab chiqarish jarayoni, plastifikatorlar, bog‘lovchilar, markirovka qiluvchi moddalar (DMNB) va saqlashdagi uchuvchi organik birikmalar yig‘indisidan hosil bo‘ladi[cite: 7].

Faqat sof RDX ga o‘rgatilgan itlarning haqiqiy C4 ga va imitatorga deyarli reaksiya bermagani aynan shu narsa bilan izohlanadi: itlar portlovchi kimyoviy moddani emas, butun mahsulotning uchuvchi hid imzosini taniydi[cite: 7].

Hid qiymati birligi (OVU) yondashuvi

Tadqiqot oziq-ovqat va aromatlar sanoatida qo‘llaniladigan formulani moslashtirdi[cite: 7]:

\[ OVU_i = \frac{C_i}{T_i} \]

Bu yerda[cite: 7]:

• OVU_i — i-uchuvchi moddaning Hid qiymati birligi[cite: 7],
• C_i — birikmaning bug‘ fazasidagi konsentratsiyasi[cite: 7],
• T_i — itlarning ushbu moddaga nisbatan hid bilish sezgirligi chegarasi (threshold)[cite: 7].

Agar \(OVU > 1\) bo‘lsa, modda itning sezish chegarasidan yuqori bo‘lib, umumiy hid idrokida muhim rol o‘ynaydi[cite: 7].

Laboratoriya va operatsion sinovlar natijalari

1-tajribada 8 ta it olfaktometr yordamida avtomatlashtirilgan ko‘r-ko‘rona tizimda tekshirildi[cite: 7]. C4-A ga o‘rgatilgan itlar C4-A Taklit 1 ga ilk uchrashuvda 100% javob berdi[cite: 7]. Biroq 4 ta rag‘batlantirilmagan sessiyadan so‘ng bu ko‘rsatkich 41% ga va keyinroq nolga tushdi (z = 11,67; p < 0,001), ya’ni itlar takroriy taqqoslashda nozik farqlarni ajrata oldi[cite: 7].

SPME-GC/MS tahlili haqiqiy C4-A da 6 ta asosiy uchuvchi moddani (siklogeksanon, 2-etil-1-geksanol, DMNB, BHT, geksadekan, nonadekan) aniqladi[cite: 7]. Imitatorda ushbu moddalar bo‘lsa-da, ularning umumiy konsentratsiyasi haqiqiy C4 dan yuqoriroq bo‘lgan[cite: 7].

2-tajribada San-Antoniolik 57 ta xizmat iti 16 ta qutidan iborat qidiruv tizimida sinab ko‘rildi[cite: 7]:

Xulosa natijalari:

• OVU yondashuvi bo‘yicha ishlab chiqilgan C4-A imitatori professional C4 itlarida haqiqiy portlovchi bilan bir xil (89%) natija berdi[cite: 7].
• Imitator xizmat itlarining shayligini tekshirish (test) uchun a’lo vosita hisoblanadi, biroq uni noldan yangi itlarni o‘rgatishda qo‘llash samaradorligi hali alohida isbotlanmagan[cite: 7].

Manba va uslubiy izoh

Ushbu sharh K. T. Lambert (C.T. Lambert), G. N. Kapp (G.N. Cupp), N. J. Xoll (N.J. Hall) va boshqalar tomonidan tayyorlangan “Development of a C4 Odor Mimic for Explosive-Detection Canines” nomli maqolaga asoslangan[cite: 7].

Ushbu ish SSRN platformasidagi preprint maqola bo‘lib, rasmiy taqrizdan o‘tmagan[cite: 7]. Taqdim etilgan natijalar amaliy sinov vositasini yaratish doirasidagi dastlabki ilmiy xulosalardir[cite: 7].