Ushbu tadqiqot alkali, proton almashinuv membranali, anion almashinuv membranali, qattiq oksidli va proton o‘tkazuvchi keramika elektrolizatorlari bilan bir qatorda suv va karbonat angidridni birgalikda aylantiruvchi elektroliz tizimlarining texnologik yetukligi, xarajatlari, ishlab chiqarish infratuzilmasi, mintaqaviy tarqalishi va 2050-yilgacha bo‘lgan ehtimoliy qo‘llanish sohalarini taqqoslaydi. Tadqiqotchilar ilmiy nashrlar, xalqaro texnologik yo‘l xaritalari, sanoat hisobotlari, ishlab chiqaruvchi ma’lumotlari va namunaviy sanoat loyihalarini birlashtirgan qiyosiy baholashdan foydalangan. Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, yaqin muddatda alkali va proton almashinuv membranali elektrolizatorlar quvvat o‘sishiga yetakchilik qiladi; yuqori haroratli elektroliz va birgalikda elektroliz esa sanoat klasterlari, chiqindi issiqlikdan foydalanish, sintetik yoqilg‘ilar va Power-to-X qo‘llanmalari rivojlangani sari yanada sezilarli rol o‘ynashi mumkin. Biroq bu xulosalar standartlashtirilgan tajribalardan yoki yagona miqdoriy prognoz modelidan emas, balki turli manbalardan jamlangan ko‘rsatkich oraliqlari va mualliflarning qiyosiy baholaridan tashkil topgan.

Tadqiqotda global elektrolizator quvvati 2020-yillarning oxirida taxminan 20–50 GW, 2030-yillarning oxirida 200–500 GW va 2050-yilda 1 TW dan ortiq bo‘lishi mumkinligi prognoz qilingan. Birgalikda elektroliz quvvati uchun xuddi shu davrlarda mos ravishda 1 GW dan kam, 10–30 GW va 50–100 GW oraliqlari berilgan. Bular amalga oshgan quvvat qiymatlari emas; siyosiy qo‘llab-quvvatlash, arzon qayta tiklanuvchi elektr energiyasi, sanoat talabi, ishlab chiqarish miqyosi, infratuzilma va xarajatlarning pasayishi birgalikda rivojlanishi haqidagi farazga asoslangan kelajak prognozlaridir.

Sharh yondashuviga ko‘ra, bitta elektrolizator turi barcha qo‘llanmalarda ustun bo‘lishi kutilmaydi. Alkali elektrolizatorlar past kapital xarajatlari va ishlab chiqarish yetukligi bilan yirik markazlashgan inshootlarda; proton almashinuv membranali tizimlar tez javob va ixcham tuzilishi bilan o‘zgaruvchan qayta tiklanuvchi energiya manbalarida; qattiq oksidli tizimlar yuqori harorat va chiqindi issiqlik integratsiyasida; birgalikda elektroliz esa karbonat angidrid bilan suvni bevosita sintez gaziga aylantiruvchi yoqilg‘i va kimyoviy ishlab chiqarish zanjirlarida ajralib turadi.

Tadqiqot Turkiya uchun alohida quvvat, xarajat, ishlab chiqaruvchi yoki siyosat tahlilini taqdim etmaydi. Shu sababli global natijalar Turkiyaga xos investitsiya xulosasi sifatida talqin qilinmasligi kerak. Turkiya nuqtai nazaridan chiqarilishi mumkin bo‘lgan umumiy saboq shuki, elektrolizator tanlovi faqat hujayra samaradorligiga emas; elektr narxi, ish profilining o‘zgaruvchanligi, chiqindi issiqlik, suv, karbonat angidrid manbai, sanoat talabi va umumiy infratuzilmaga qarab amalga oshirilishi kerak.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqot elektrolizator va birgalikda elektroliz texnologiyalarining laboratoriya va pilot bosqichlardan keng ko‘lamli sanoat foydalanishiga qaysi yo‘llar bilan o‘tishi mumkinligini o‘rganadi. Asosiy savol faqat “Qaysi elektrolizator samaraliroq?” emas. Tadqiqotchilar texnologik yetuklik, kapital xarajat, chidamlilik, ishlab chiqarish imkoniyati, dinamik ishlash qobiliyati, xomashyo qaramligi, infratuzilma talabi va sanoat integratsiyasi kabi ko‘plab o‘zgaruvchilarni birgalikda baholaydi.

Bu yondashuv ortidagi asosiy sabab elektrolizatorning yolg‘iz ishlaydigan qurilma emasligidir. Katta miqyosli tizim elektr ta’minoti, suv tayyorlash, gaz ajratish, siqish, kuch elektronikasi, issiqlikni boshqarish, xavfsizlik, saqlash va mahsulot ishlatiladigan sanoat inshooti bilan birgalikda ishlaydi. Shu sababli hujayra yoki stack darajasidagi yuqori samaradorlik butun inshoot iqtisodiy va ishonchli bo‘lishini anglatmaydi.

Tadqiqotda qaysi usul qo‘llangan?

Tadqiqotchilar usulni “qiyosiy texnologik baholash” deb ta’riflaydi. Baholash quyidagi manba turlarini birlashtiradi:

• Peer-reviewdan o‘tgan ilmiy nashrlar,
• Xalqaro energiya va vodorod yo‘l xaritalari,
• Ochiq sanoat va bozor hisobotlari,
• Elektrolizator ishlab chiqaruvchilarining tijorat ma’lumotlari,
• Pilot va dastlabki tijorat qo‘llanma misollari,
• Mintaqaviy siyosat va investitsiya dasturlari.

Texnologiyalar elektrokimyoviy samaradorlik, ish harorati, dinamik javob, tizim kapital xarajati, texnologik tayyorgarlik darajasi, ishlab chiqarish miqyosi, tijoratlashuv salohiyati va sanoatga integratsiya jihatidan taqqoslangan.

Tadqiqot turli nashrlarda bildirilgan natijalar ish harorati, bosim, tok zichligi, stack dizayni, tizim tarkibiy qismlari va tajriba usullari bo‘yicha bir xil emasligini tan oladi. Shu sababli ma’lumotlar umumiy tajriba sharoitiga matematik tarzda normallashtirilmagan; vakillik qiluvchi oraliqlar va umumiy tendensiyalardan foydalanilgan. Natijalar mutlaq samaradorlik reytingi emas, balki nisbiy texnologik joylashuv sifatida o‘qilishi kerak.

Usulning qayta ishlab chiqarilish chegarasi

Sharh keng qamrovli ko‘rinsa-da, tizimli ko‘rib chiqish protokolini taqdim etmaydi. Qaysi ma’lumotlar bazalari qaysi sanalar oralig‘ida qidirilgani, ishlatilgan qidiruv atamalari, nashrlarni kiritish yoki chiqarib tashlash mezonlari, manba sifati qanday baholangani va zid qiymatlar qanday muvofiqlashtirilgani tushuntirilmagan. Shu sababli xuddi shu manba havzasidan foydalangan boshqa tadqiqot guruhi ayni xarajat, TRL yoki quvvat natijalariga erisha oladimi — noma’lum.

1-shakldagi radar grafigi ham sonli o‘lchov emas. Grafik samaradorlik, kapital xarajat, chidamlilik, miqyoslanish imkoniyati va integratsiya qobiliyatini vizual taqqoslaydi, ammo o‘qlarda ballar, og‘irliklar yoki hisoblash formulalari mavjud emas. Mualliflar grafik adabiyotlarga asoslangan konseptual ekspert bahosi ekanini alohida ta’kidlaydi.

Elektrolizator nima?

Elektrolizator elektr energiyasidan foydalanib kimyoviy birikmani elektrokimyoviy tarzda aylantiradigan tizimdir. Ko‘rib chiqilgan texnologiyalarning aksariyatida asosiy maqsad suvdan vodorod ishlab chiqarishdir. “Yashil vodorod” ta’rifi esa faqat elektroliz jarayonining mavjudligiga emas, balki ishlatiladigan elektr energiyasi past uglerodli yoki qayta tiklanuvchi manbadan kelishiga bog‘liq.

Tadqiqotda beshta asosiy elektrolizator oilasi bilan bir qatorda birgalikda elektroliz yondashuvi baholangan:

• Alkali elektrolizator (AEL): Yetuk, nisbatan arzon va yirik markazlashtirilgan ishlab chiqarishga mos texnologiya.
• Proton almashinuv membranali elektrolizator (PEMEL): Yuqori tok zichligi, ixcham tuzilish va tez yuk kuzatuvini taqdim etadigan tizim.
• Anion almashinuv membranali elektrolizator (AEMEL): Alkali materiallarning xarajat afzalligini membranali tizimlarning moslashuvchanligi bilan birlashtirishni maqsad qilgan rivojlanayotgan texnologiya.
• Qattiq oksidli elektrolizator (SOEL): Yuqori haroratda ishlaydigan va sanoat chiqindi issiqligidan foydalana oladigan keramika asosidagi tizim.
• Proton o‘tkazuvchi keramika elektrolizatori (PCCEL): SOELdan pastroq, ammo past haroratli tizimlardan yuqoriroq haroratda ishlaydigan, rivojlanishning dastlabki bosqichidagi texnologiya.
• Birgalikda elektroliz: Suv bug‘i va karbonat angidridni bir tizimda aylantirib, vodorod va uglerod monoksiddan iborat sintez gazini ishlab chiqaradigan yondashuv.

Alkali elektrolizatorlarning roli

Alkali elektrolizatorlar tadqiqotda eng yetuk va keng miqyosda ishlab chiqarilishi mumkin bo‘lgan texnologiya sifatida joylashtiriladi. Arzon materiallar, uzoq ish tajribasi va rivojlangan ta’minot zanjiri yirik markazlashgan vodorod inshootlari uchun muhim afzalliklardir. Bosimli va zero-gap yangi dizaynlar klassik alkali tizimlarning elektr yo‘qotishlari va yordamchi inshootlar ehtiyojini kamaytirishni maqsad qiladi.

Tadqiqotga ko‘ra, alkali tizimlarning asosiy qo‘llanish sohalari uzluksiz ishlaydigan ammiak zavodlari, neftni qayta ishlash korxonalari, yirik vodorod markazlari va eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish inshootlaridir. Biroq proton almashinuv membranali tizimlarga nisbatan pastroq tok zichligida ishlashi kattaroq jismoniy maydon talab qilishi mumkin. Ularning javob tezligi nisbatan sekin bo‘lishi tez o‘zgaruvchi shamol yoki quyosh ishlab chiqarishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatishni ham cheklashi mumkin.

Proton almashinuv membranali elektrolizatorlarning roli

PEMEL tizimlari o‘zgaruvchan elektr kirishiga tez javob bera olgani uchun shamol va quyosh energiyasi bilan bevosita bog‘langan qo‘llanmalarda ajralib turadi. Yuqori tok zichligi ixchamroq inshoot va modulli kengaytirish imkonini berishi mumkin. Tadqiqot bu texnologiyani tarqatilgan vodorod ishlab chiqarish, vodorod markazlari, transport infratuzilmasi va tarmoq moslashuvchanligi nuqtai nazaridan muhim deb hisoblaydi.

PEMELning asosiy cheklovi yuqori xarajat va kritik xomashyolarga qaramlikdir. Ayniqsa iridiy kabi qimmatbaho metallarning katalizatorlarda ishlatilishi juda katta ishlab chiqarish hajmlariga chiqilganda ta’minot xavfini tug‘dirishi mumkin. Tadqiqot tendensiyalari qimmatbaho metall miqdorini kamaytirish, muqobil katalizatorlar ishlab chiqish va membrana umrini uzaytirishga qaratilgan.

Anion almashinuv membranali elektrolizatorlarning salohiyati

AEMEL past haroratda ishlagan holda qimmatbaho bo‘lmagan metall katalizatorlardan foydalanish imkonini maqsad qiladi. Bu xususiyat alkali elektrolizatorlarning material xarajati afzalligi bilan PEMELning modulli tuzilishi va moslashuvchan ishlashi o‘rtasida oraliq yo‘l hosil qilishi mumkin.

Biroq membrana umri, karbonat angidrid yutilishiga bog‘liq karbonat hosil bo‘lishi va sanoat sharoitlaridagi uzoq muddatli barqarorlik hali to‘liq hal etilmagan. Tadqiqot bu texnologiyani TRL 6–7 darajasida, kilovattdan megavattga o‘tayotgan, ammo hali keng ko‘lamli tijorat ishonchliligi isbotlanmagan variant sifatida baholaydi.

Qattiq oksidli elektrolizatorlar nega yuqori samaradorlik salohiyatiga ega?

SOEL tizimlari taxminan 700–1000 °C haroratda ishlaydi. Suvni aylantirish uchun zarur energiyaning bir qismi elektr o‘rniga issiqlik ko‘rinishida berilishi mumkinligi sababli, ayniqsa foydalanish mumkin bo‘lgan chiqindi issiqlik mavjud po‘lat, kimyo, ammiak va neftni qayta ishlash inshootlarida elektr sarfi bo‘yicha afzallik berishi mumkin.

Yuqori harorat shu bilan birga muhim muhandislik muammolarini ham yuzaga keltiradi. Keramika materiallar harorat o‘zgarishlari, redoks sikllari, germetiklik muammolari va uzoq muddatli material degradatsiyasidan ta’sirlanishi mumkin. Shu sababli SOEL hujayra darajasidagi yuqori samaradorlik salohiyatiga qaramay, integratsiyalashgan tizim darajasida TRL 6–7 oralig‘ida baholangan.

Tadqiqotga ko‘ra, SOEL tizimlari bugungi kunda pilot va dastlabki tijorat loyihalarida ishlatilmoqda; 2030-yildan keyin megavatt miqyosidan gigavatt miqyosiga o‘tishi mumkin bo‘lgan texnologiyalar qatorida ko‘rsatiladi. Bu o‘tishning amalga oshishi uzoq muddatli chidamlilik va sanoat ish sikllarining muvaffaqiyatli tasdiqlanishiga bog‘liq.

Proton o‘tkazuvchi keramika elektrolizatorlarining o‘rni

PCCEL tizimlari taxminan 400–600 °C haroratda ishlaydi. Bu oraliq harorat yuqori haroratli qattiq oksid tizimlariga nisbatan termal zo‘riqishni kamaytirgan holda yuqori elektrokimyoviy samaradorlik salohiyatini saqlab qolishni maqsad qiladi.

Tadqiqotda PCCEL TRL 4–6 darajasida va prototipdan dastlabki kilovatt miqyosiga o‘tayotgan texnologiya sifatida taqdim etiladi. Material barqarorligi, stack ishlab chiqarish va integratsiyalashgan tizim validatsiyasi yetarlicha yetuklikka erishmagani sababli yaqin muddatda global quvvatga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi kutilmaydi. Mualliflar texnologiyaning ahamiyati 2035-yildan keyin ortishi mumkinligini prognoz qiladi.

Birgalikda elektroliz qanday farqlanadi?

Birgalikda elektroliz faqat vodorod ishlab chiqarmaydi. Odatda qattiq oksidli hujayralardan foydalanib suv bug‘i va karbonat angidrid bir vaqtning o‘zida aylantiriladi; mahsulot sifatida vodorod va uglerod monoksiddan iborat sintez gazi olinadi. Sintez gazining vodorod/uglerod monoksid nisbati keyingi kimyoviy jarayonga qarab sozlanishi mumkin.

Sintez gazi metanol, metan, Fischer–Tropsch yoqilg‘ilari, barqaror aviatsiya yoqilg‘ilari va yuqori uglevodorodlar ishlab chiqarishda oraliq xomashyo bo‘lishi mumkin. Shu tariqa birgalikda elektroliz qayta tiklanuvchi elektr energiyasi, ushlangan karbonat angidrid va kimyoviy yoqilg‘i ishlab chiqarish o‘rtasida bevosita aloqa yaratadi.

Bu yondashuvning tizim darajasidagi mumkin bo‘lgan afzalligi vodorodni alohida ishlab chiqarish va keyin uglerod monoksid bilan aralashtirish kabi ayrim oraliq bosqichlarni kamaytirishi mumkinligidir. Biroq karbonat angidridga chidamli elektrodlar, aralash gaz boshqaruvi, yanada qat’iy harorat nazorati, mahsulot nisbatini boshqarish va uzoq muddatli stack chidamliligi qo‘shimcha xarajat va murakkablik keltiradi.

Tadqiqot birgalikda elektrolizni 700–1000 °C oralig‘ida ishlaydigan, TRL 6–7 darajasida va pilot miqyosdan dastlabki megavatt qo‘llanmalariga o‘tayotgan texnologiya sifatida baholaydi. Keng qo‘llanish 2030-yildan keyin boshlanishi, 2040-yillarda esa yanada kengroq sanoat qo‘llanishiga erishishi prognoz qilinadi.

Power-to-X nimani anglatadi?

Power-to-X elektr energiyasining vodorod, ammiak, metanol, metan yoki suyuq sintetik yoqilg‘ilar kabi boshqa energiya tashuvchisi yoki kimyoviy mahsulotga aylantirilishini anglatadi. Bu yerdagi “X” hosil bo‘lgan mahsulot yoki qo‘llanish sohasini ifodalaydi.

Tadqiqot yondashuvida vodorod elektrolizi elektr energiyasini vodorod molekulasiga olib o‘tadigan birinchi bosqichdir. Birgalikda elektroliz esa karbonat angidridni ham jarayonga qo‘shib, uglerod saqlovchi yoqilg‘i va kimyoviy moddalarga yanada bevosita yo‘l yaratadi. Shu sababli birgalikda elektrolizning umumiy quvvati vodorod elektrolizidan kichikroq prognoz qilinsa-da, aviatsiya, dengiz transporti va neft-kimyo kabi uglerodli molekulalarga ehtiyoj sezadigan tarmoqlarda strategik ahamiyati yuqoriroq bo‘lishi mumkin.

Stack arxitekturasi nega muhim?

Elektrolizator stacki ko‘plab elektrokimyoviy hujayralar elektr va suyuqlik ulanishlari bilan birlashtirilgan asosiy ishlab chiqarish birligidir. Bir xil elektroliz kimyosi turli stack arxitekturalari bilan amalga oshirilishi mumkin va arxitektura tanlovi quvvat zichligi, germetiklik, mexanik chidamlilik, termal sikllarga qarshilik, ishlab chiqarish xarajati va texnik xizmat ehtiyojiga ta’sir qiladi.

Tekis va zero-gap tuzilmalar

AEL, PEMEL va AEMEL tizimlarida tekis zero-gap dizaynlar keng tarqalgan. Elektrodlar bilan ajratgich yoki membrana o‘rtasidagi masofani kamaytirish elektr qarshiligini pasaytiradi. Tekis qismlarning ommaviy ishlab chiqarish va avtomatlashtirishga mosligi ishlab chiqarish hajmi ortgani sari kilovatt boshiga xarajatning kamayishiga yordam berishi mumkin.

Anod yoki elektrolit bilan tayanchlangan keramika tuzilmalari

SOEL tizimlarida hujayraning mexanik tayanchi anod yoki qalinroq elektrolit qatlami bo‘lishi mumkin. Bu tuzilmalar yuqori quvvat zichligi va issiqlik integratsiyasini ta’minlashi mumkin; biroq keramika tarkibiy qismlar harorat gradientlari, termal sikllar va germetiklik nuqsonlariga sezgir.

Quvursimon tuzilmalar

Quvur shaklidagi qattiq oksidli hujayralar germetiklik va termal zo‘riqish jihatidan chidamliroq bo‘lishi mumkin. Biroq birlik hajmdagi quvvat zichligi pastroq, ishlab chiqarish jarayonlari murakkabroq va xarajatlari yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Shu sababli tadqiqot quvursimon SOEL arxitekturasining xarajatlarni kamaytirish salohiyatini cheklangan deb baholaydi.

Metall tayanchli tuzilmalar

Metall tayanchli tekis hujayralar keramika hujayralarning elektrokimyoviy xususiyatlarini metall tayanchning mexanik chidamliligi bilan birlashtirishni maqsad qiladi. Tadqiqot bu yondashuv tez harorat o‘zgarishlariga chidamlilikni oshirishi va ishlatiladigan keramika miqdorini kamaytirishi mumkinligini ta’kidlaydi. Biroq ishlab chiqarish hali dastlabki bosqichda bo‘lgani sababli xarajat afzalligi amalga oshgan natija emas, balki uzoq muddatli kutilmadir.

Tadqiqotda berilgan xarajat oraliqlari qanday o‘qilishi kerak?

CAPEX tizimni qurish uchun zarur bo‘lgan dastlabki kapital xarajatni anglatadi. Elektrolizator tizimida faqat stack emas; kuch elektronikasi, suv tayyorlash, gaz ajratish, sovitish, siqish va boshqa yordamchi inshootlar ham xarajatga kiradi. Bu yordamchi tarkibiy qismlar “inshoot balansi” yoki balance-of-plant (BoP) deb ataladi.

Tadqiqotning izoh matni 1-jadvaldagi qiymatlarni stack va inshoot balansini qamrab oluvchi tizim CAPEX oraliqlari sifatida ta’riflaydi, jadvalning tegishli ustunida esa “stack xarajati” ifodasidan foydalanadi. Bu terminologik nomuvofiqlik muhim: faqat stack xarajati bilan butun tizim xarajati bir xil emas. Shu sababli quyidagi qiymatlar aniq xarid narxlari emas, balki tadqiqotning texnologiya taqqoslashida ishlatgan taxminiy xarajat ko‘rsatkichlari sifatida baholanishi kerak.

• Alkali elektrolizator: taxminan 300–600 €/kW
• PEM elektrolizator: taxminan 700–1.200 €/kW
• AEM elektrolizator: taxminan 500–1.000 €/kW
• Tekis SOEL: taxminan 1.000–2.000 €/kW
• Metall tayanchli SOEL yoki PCCEL: prognoz qilingan taxminan 800–1.500 €/kW
• Quvursimon SOEL: 2.000 €/kW dan yuqori
• SOEL asosidagi birgalikda elektroliz: taxminan 1.200–2.500 €/kW

Xarajat oraliqlari inshoot kattaligi, mamlakat, ishlab chiqarish hajmi, elektr infratuzilmasi, tizim bosimi, issiqlik integratsiyasi, xizmat muddati va yangilash oralig‘iga qarab o‘zgarishi mumkin. Tadqiqot bu qiymatlar loyiha taklifi yoki standartlashtirilgan bozor narxi sifatida ishlatilmasligi kerakligini aniq ta’kidlaydi.

1-shakl nimani ko‘rsatadi?

1-shakldagi radar grafigi AEL, AEMEL, PEMEL, SOEL va PCCEL texnologiyalarini samaradorlik, CAPEX, chidamlilik, miqyoslanish imkoniyati va tizim integratsiyasi bo‘yicha vizual taqqoslaydi. Grafik AEL xarajat va miqyoslanish; SOEL samaradorlik va integratsiya; PEMEL esa moslashuvchanlik va qo‘llanma integratsiyasi jihatidan kuchli joylashganini tushuntiradi.

Biroq grafikda sonli o‘q shkalasi, ball jadvali yoki o‘zgaruvchi og‘irliklari mavjud emas. Rangli maydonlarning kattaligi o‘lchangan samaradorlik farqini ifodalamaydi. Grafik mualliflarning adabiyotlar sinteziga asoslangan konseptual texnologiya xaritasidir.

Global ishlab chiqarish va mintaqaviy rollar

Tadqiqotga ko‘ra, dunyo yagona tipdagi vodorod tarqalish modeliga amal qilmaydi. 2-shakldagi global xarita turli mintaqalarni siyosat, ishlab chiqarish, tabiiy resurslar, sanoat infratuzilmasi va eksport maqsadlari jihatidan joylashtiradi.

• Xitoy: Alkali elektrolizator ishlab chiqarish hajmi va arzon seriyali ishlab chiqarish jihatidan ajratib ko‘rsatiladi.
• Yevropa: Siyosiy qo‘llab-quvvatlash, vodorod vodiylari, sanoat klasterlari, SOEL va birgalikda elektroliz integratsiyasi bo‘yicha yetakchi sifatida ko‘rsatiladi.
• Shimoliy Amerika: Ishlab chiqarish, saqlash, sanoat iste’moli va uglerod boshqaruvini birlashtiruvchi vodorod markazlari bilan tavsiflanadi.
• Avstraliya va Yaqin Sharq: Katta quyosh va shamol resurslari bilan eksportga yo‘naltirilgan vodorod va ammiak ishlab chiqarishga mos mintaqalar sifatida ko‘rib chiqiladi.
• Afrika va Lotin Amerikasi: Qayta tiklanuvchi resurslarga asoslangan ishlab chiqarish, port ulanishlari va eksport koridorlari bilan rivojlanayotgan bozorlar sifatida baholanadi.
• Yaponiya va Sharqiy Osiyo: Yuqori samarali texnologiyalar, uglerodni qayta aylantirish, sintetik yoqilg‘i va xalqaro vodorod ta’minot zanjirlarida texnologiyaga yo‘naltirilgan rolni bajaradi.

2-shakl ham miqdoriy quvvat xaritasi emas. Xaritada inshootlar soni, o‘rnatilgan quvvat, xarajat yoki vaqt qatori shkalasi mavjud emas. Mintaqaviy rollar umumiy siyosat va sanoat tendensiyalarining konseptual xulosasidir.

Ishlab chiqaruvchilar xaritasi nimani anglatadi?

Tadqiqot yetuk texnologiyalar bilan rivojlanayotgan texnologiyalarning ishlab chiqaruvchi tuzilmasi o‘rtasida aniq farq borligini ta’kidlaydi. Alkali va PEM elektrolizatorlarda ko‘plab tijorat ishlab chiqaruvchilari va yuzlab megavattdan gigavattlarga o‘tayotgan ishlab chiqarish liniyalari mavjud. SOEL va birgalikda elektrolizda ishlab chiqarish kamroq sonli ixtisoslashgan kompaniyalar atrofida jamlangan. PCCEL esa asosan milliy laboratoriyalar, universitetlar va tadqiqot konsorsiumlari darajasidadir.

Tadqiqotda misol tariqasida quyidagi ishlab chiqaruvchilar sanab o‘tilgan:

• AEL: LONGi Hydrogen, PERIC, Tianjin Mainland, Sungrow Hydrogen, Thyssenkrupp Uhde va McPhy
• PEMEL: Siemens Energy, ITM Power, Plug Power, Cummins va Nel Hydrogen
• AEMEL: Enapter, Versogen va dastlabki bosqichdagi ishlab chiquvchilar
• SOEL: Sunfire, Topsoe va Bloom Energy
• Birgalikda elektroliz: Sunfire, Topsoe va Bloom Energy
• PCCEL: Muayyan yirik tijorat ishlab chiqaruvchilari o‘rniga tadqiqot tashkilotlari va konsorsiumlar

Bu ro‘yxat global ishlab chiqaruvchilarning to‘liq inventari emas. Kompaniyalarning sanab o‘tilishi ko‘rsatilgan quvvat yoki tijorat muvaffaqiyati mustaqil tasdiqlanganini anglatmaydi; tadqiqot ochiq ishlab chiqaruvchi ma’lumotlaridan foydalangan.

Nega sanoat elektrolizator tarqalishining asosiy dvigateli?

Mualliflarning asosiy qarashi shuki, yirik elektrolizator investitsiyalari faqat vodorod ishlab chiqarish maqsadida emas, balki uzluksiz va prognoz qilinadigan talabi mavjud sanoat inshootlari bilan integratsiyalashganda iqtisodiy jihatdan yanada amalga oshiriladigan bo‘ladi. Uzluksiz mahsulot xaridori inshootning yuqoriroq quvvat omili bilan ishlashini va uzoq muddatli savdo shartnomalari tuzilishini ta’minlashi mumkin.

Ammiak va o‘g‘it

Ammiak ishlab chiqarish allaqachon vodorod ishlatadigan yirik sanoat jarayonidir. Alkali va PEM elektrolizatorlardan olingan vodorod Haber–Bosch sinteziga berilishi mumkin. Tadqiqot eksportga yo‘naltirilgan yashil ammiak markazlarini yaqin muddatdagi eng katta elektrolizator bozorlaridan biri sifatida baholaydi.

Matnda ammiak sektori yiliga 180 million tonnadan ortiq vodorod iste’mol qilishi aytiladi. Biroq bu qiymatning hisoblash usuli yoki manba ma’lumoti tadqiqot ichida tushuntirilmagan. Shu sababli son mustaqil o‘lchov natijasi sifatida ishlatilmasligi kerak.

Po‘lat ishlab chiqarish

Vodorod bilan bevosita temirni qaytarish ko‘mir yoki qazilma kelib chiqishli qaytaruvchi moddalarning bir qismini vodorod bilan almashtirishni maqsad qiladi. Bu jarayon uzluksiz va katta hajmdagi vodorodni talab qilishi mumkin. Tadqiqotda PEMEL va SOEL po‘lat inshootlari bilan integratsiyalanishi mumkin bo‘lgan texnologiyalar qatorida ko‘rsatiladi.

SOELning yuqori haroratli vodorod ishlab chiqarishi va chiqindi issiqlikdan foydalanishi metallurgiya inshootlarida tizim samaradorligini oshirishi mumkin. Birgalikda elektrolizdan olingan sintez gazi ham ayrim integratsiyalashgan issiqlik va kimyoviy jarayonlarda ishlatilishi mumkin. Biroq tadqiqot muayyan po‘lat inshootining to‘liq energiya va massa balansini hisoblamagan.

Neftni qayta ishlash va neft-kimyo

Neftni qayta ishlash korxonalari gidrokreking va oltingugurtni olib tashlash kabi jarayonlarda allaqachon vodoroddan foydalangani sababli, elektrolitik vodorod uchun mavjud iste’mol infratuzilmasini taqdim etadi. Tadqiqot 10–100 MW oralig‘idagi dastlabki loyihalarni qazilma manbali vodorod bosqichma-bosqich almashtirilishi mumkin bo‘lgan past xavfli kirish yo‘nalishlari sifatida baholaydi.

Birgalikda elektroliz va ushlangan karbonat angidriddan foydalanish neftni qayta ishlash korxonalarining kelajakda sintetik yoqilg‘i yoki kimyoviy oraliq mahsulot markazlariga aylanishiga yordam berishi mumkin. Biroq tadqiqot bu o‘zgarish barcha neftni qayta ishlash korxonalarida iqtisodiy jihatdan amalga oshirilishini isbotlamaydi.

Sintetik yoqilg‘ilar

Aviatsiya va dengiz transporti kabi sohalarda faqat vodorod emas, balki yuqori energiya zichligiga ega uglerod saqlovchi suyuq yoqilg‘ilar ham talab qilinishi mumkin. Birgalikda elektroliz sintez gazi orqali e-metanol, Fischer–Tropsch yoqilg‘ilari va barqaror aviatsiya yoqilg‘ilari ishlab chiqarishning birinchi bosqichini tashkil qilishi mumkin.

Tadqiqotga ko‘ra, sintetik yoqilg‘ilar birgalikda elektrolizning uzoq muddatli eng muhim bozoridir. Biroq 2020-yillardagi qo‘llanmalar pilot va dastlabki tijorat miqyosidadir. Ushlangan karbonat angidrid manbai, tozaligi, tashilishi va hayot sikli emissiya hisoblari hal etilmasdan, tizimning past uglerodli ekani faqat elektrolizator mavjudligi bilan aytilmaydi.

Vodorod markazlari va sanoat klasterlari

Tadqiqot elektrolizatorlarni ishlab chiqarish inshootidan alohida va yolg‘iz o‘rnatish o‘rniga ishlab chiqarish, saqlash, quvur liniyasi, karbonat angidrid manbai va bir nechta sanoat iste’molchilari bir hududda to‘plangan markazlarni ilgari suradi. Rotterdam, Texas Gulf Coast, H₂H Saltend va Shanghai Green Hydrogen Valley bu yondashuv misollari sifatida tilga olinadi.

Umumiy infratuzilma har bir loyiha alohida saqlash yoki tashish tizimini qurish ehtiyojini kamaytirishi mumkin. Bir ishlab chiqaruvchi vaqtincha kamroq vodorod iste’mol qilganida uni boshqa iste’molchiga yo‘naltirish ham inshootdan foydalanish koeffitsiyentini oshirishi mumkin. Biroq bu afzalliklar quvur liniyasi, ruxsat, xavfsizlik va uzoq muddatli mahsulot xarid shartnomalarini talab qiladi.

2020-yillardan 2050-yilgacha prognoz qilingan rivojlanish

3-shakl texnologik rivojlanishni uch davrga ajratadi:

• 2020-yillar – dastlabki tijoratlashuv: AEL va PEMEL quvvat o‘sishiga yetakchilik qiladi. SOEL va birgalikda elektroliz pilot yoki dastlabki namoyish bosqichida qoladi. PCCEL tadqiqot va prototip darajasidadir.
• 2030-yillar – sanoat miqyosida tarqalish: Vodorod markazlari kengayadi; SOEL, birgalikda elektroliz va Power-to-X dastlabki tijorat qo‘llanishiga o‘tadi.
• 2040-yillar va undan keyin – ommaviy qabul: Elektrolizatorlar sanoat energiya tizimlariga yanada chuqur bog‘lanadi; PCCELning ayrim qo‘llanmalarda o‘rin egallashi va birgalikda elektrolizning sintetik yoqilg‘i ishlab chiqarishda o‘sishi prognoz qilinadi.

Bu vaqt jadvali amalga oshgan loyiha taqvimi emas, mualliflarning texnologiya yetuklashuvi haqidagi ssenariysidir. Har bir texnologiya ko‘rsatilgan sanada bir vaqtning o‘zida va barcha mintaqalarda tijoratlashadi degani emas.

Global quvvat prognozlari

Tadqiqotda berilgan asosiy quvvat prognozlari quyidagicha:

• 2020-yillarning oxiri: Umumiy elektrolizator quvvati taxminan 20–50 GW; birgalikda elektroliz 1 GW dan kam
• 2030-yillarning oxiri: Umumiy elektrolizator quvvati taxminan 200–500 GW; birgalikda elektroliz 10–30 GW
• 2050: Umumiy elektrolizator quvvati 1 TW dan ortiq; birgalikda elektroliz taxminan 50–100 GW

Bu qiymatlar ehtimollik taqsimoti, ishonch oralig‘i yoki iqtisodiy optimallashtirish modelining natijasi sifatida taqdim etilmagan. Tadqiqot turli bozor ko‘rinishlari va yo‘l xaritalarini birlashtiruvchi sintezdan foydalanadi. Qayta tiklanuvchi energiya investitsiyalarining kechikishi, elektr narxlari, ruxsat jarayonlari, suvga kirish, mahsulot talabi yoki moliyalashtirish sharoitlari quvvatni sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.

2050-yil uchun mintaqaviy prognozlar

Tadqiqot sinteziga ko‘ra, Yevropa 2050-yilda 300 GW dan ortiq, Xitoy taxminan 400 GW va AQSh taxminan 250 GW ga yetishi mumkinligi prognoz qilinadi. Avstraliya va Yaqin Sharq uchun jami taxminan 250 GW darajasida eksportga yo‘naltirilgan quvvat ko‘rsatiladi.

Bu mintaqaviy sonlar amalga oshgan milliy majburiyatlar yoki majburiy quvvat dasturlari emas. Bundan tashqari, turli manbalardan olingan prognozlarning qamrovi bir xil bo‘lmasligi mumkin. Ayrim qiymatlar faqat suv elektrolizini, ayrimlari loyiha quvurini yoki e’lon qilingan maqsadlarni qamrab olishi mumkin. Tadqiqot bu farqlarni yagona statistik model bilan normallashtirmagan.

Strategik imkoniyatlar qaysi to‘rt darajada ko‘rib chiqilgan?

4-shakl elektrolizator tarqalishini to‘rt qatlamli piramida bilan tushuntiradi:

1. Hamkorlik: Ishlab chiqaruvchilar, muhandislik kompaniyalari, sanoat iste’molchilari va tarmoq operatorlari o‘rtasida umumiy loyiha ishlab chiqish.
2. Infratuzilma: Elektr ulanishi, vodorod saqlash va tashish, suv, karbonat angidrid va mahsulot taqsimlash tizimlari.
3. Texnologiya va bozor: Standartlashtirilgan stacklar, ishlab chiqarish miqyosi, ishonchli samaradorlik ma’lumotlari, kafolat va uzoq muddatli mahsulot talabi.
4. Siyosat: Sertifikatlash, uglerod hisobi, talab yaratish, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va ruxsat jarayonlari.

Piramidaning asosiy xabari shuki, faqat rag‘bat berish yoki samaraliroq hujayra ishlab chiqishning o‘zi yetarli emas. Tijoratlashuv texnologiya, ishlab chiqarish, infratuzilma, talab va tartibga solishning bir vaqtda rivojlanishiga bog‘liq.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Besh xil elektrolizator texnologiyasi va birgalikda elektrolizni bir doirada ko‘rib chiqadi.
• Hujayra samaradorligi bilan cheklanmay, stack arxitekturasi, xarajat, ishlab chiqarish, mintaqaviy siyosat va sanoat integratsiyasini birgalikda baholaydi.
• Bitta texnologiyani barcha qo‘llanmalarning g‘olibi sifatida ko‘rsatmaydi, foydalanish sharoitiga bog‘liq texnologik to‘ldiruvchanlikni ta’kidlaydi.
• TRL qiymatlari bitta hujayraga emas, integratsiyalashgan sanoat tizimiga tegishli ekanini aniq aytadi.
• Birgalikda elektrolizni faqat vodorod ishlab chiqarishning davomi emas, balki uglerod saqlovchi yoqilg‘i va kimyoviy moddalar uchun alohida qiymat zanjiri sifatida ko‘rib chiqadi.
• Xarajat va quvvat qiymatlari taxminiy va shartlarga bog‘liq ekanini ko‘plab bo‘limlarda eslatadi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

• Ushbu tadqiqot peer-reviewdan o‘tmagan.
• Yangi tajriba, dala sinovi yoki original elektrokimyoviy ma’lumot ishlab chiqarmaydi.
• Tizimli adabiyotlarni qidirish protokoli, qidiruv atamalari va manba tanlash oqimi tushuntirilmagan.
• Radar grafigi sonli ballash o‘rniga mualliflarning konseptual bahosiga asoslangan.
• TRL va miqyos tayyorgarligi qiymatlari qaysi manbalarga qanday og‘irlik bilan tayanganligi batafsil ko‘rsatilmagan.
• Xarajat jadvalida “stack xarajati” bilan “butun tizim CAPEX’i” iboralari o‘rtasida terminologik noaniqlik mavjud.
• Quvvat prognozlari uchun ehtimollik, sezgirlik yoki noaniqlik tahlili taqdim etilmagan.
• 5-jadvalda sintetik yoqilg‘ilar uchun 2030–2050 oralig‘i 10–100 GW sifatida berilgan bo‘lsa, 6-jadvalda 2050 qiymati taxminan 150 GW sifatida ko‘rsatilgan.
• Ayrim sektoral quvvat toifalari o‘zaro ustma-ust tushishi mumkin; masalan, sintetik yoqilg‘i inshooti ayni paytda vodorod markazining bir qismi bo‘lishi mumkin.
• Turkiyaga xos elektr narxi, qayta tiklanuvchi resurs, suv, sanoat talabi, port infratuzilmasi yoki siyosat tahlili mavjud emas.
• Tadqiqotda berilgan ayrim yirik sektoral sonlar uchun hisoblash usuli yoki bevosita ma’lumot jadvali taqdim etilmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Elektrolizator tanlovi qo‘llanmaga bog‘liq; bitta texnologiya barcha xarajat, moslashuvchanlik va samaradorlik talablarini bir vaqtda qondirmaydi.
• AEL va PEMEL mavjud tijorat yetukligi sababli yaqin muddatli quvvat o‘sishining asosiy nomzodlaridir.
• SOEL foydalanish mumkin bo‘lgan yuqori haroratli issiqlik mavjud sanoat inshootlarida muhim integratsiya salohiyatiga ega.
• Birgalikda elektroliz suv va karbonat angidriddan sintez gazi ishlab chiqarish orqali Power-to-X zanjirlariga ulanishi mumkin.
• Ishlab chiqarish miqyosi bilan bir qatorda sanoat talabi, infratuzilma, ruxsat, xomashyo va moliyalashtirish sharoitlari ham tijoratlashuv tezligini belgilaydi.
• Texnologiyaning laboratoriya samaradorligi bilan integratsiyalashgan tijorat tizimi yetukligi bir xil narsa emas.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• Global elektrolizator quvvati 2050-yilda albatta 1 TW dan oshishini isbotlamaydi.
• Birgalikda elektroliz sintetik yoqilg‘i ishlab chiqarishda iqtisodiy jihatdan aniq ustun ekanini ko‘rsatmaydi.
• Ko‘rsatilgan CAPEX qiymatlari joriy loyiha uchun taklif narxi ekanini ko‘rsatmaydi.
• Muayyan ishlab chiqaruvchi tizimi uchun mustaqil samaradorlik yoki chidamlilik validatsiyasini taqdim etmaydi.
• Yashil vodorod har qanday sharoitda past emissiyali yoki iqtisodiy ekanini isbotlamaydi; elektr manbai va butun tizim chegarasi muhim.
• Barcha mintaqalar bir xil tezlikda vodorod iqtisodiyotiga o‘tishini ko‘rsatmaydi.
• Turkiyada qaysi elektrolizator texnologiyasi eng mos investitsiya ekanini belgilamaydi.
• Siyosat maqsadlari, e’lon qilingan loyihalar yoki ishlab chiqarish quvvati rejalarining barchasi amalga oshishini ko‘rsatmaydi.

Turkiya nuqtai nazaridan qanday o‘qilishi kerak?

Tadqiqot Turkiyani alohida bozor sifatida o‘rganmasa-da, qaror qabul qilish doirasidan umumiy foydalanish mumkin. Yirik va uzluksiz ishlaydigan o‘g‘it, neftni qayta ishlash yoki kimyo inshooti bilan o‘zgaruvchan qayta tiklanuvchi ishlab chiqarishga bog‘langan kichikroq vodorod loyihasi bir xil elektrolizator texnologiyasini tanlashi shart emas. Mos texnologiya elektr narxi va ishlab chiqarish profili, inshootning yillik ish vaqti, mavjud bug‘ yoki chiqindi issiqlik, mahsulot bosimi, suv sifati, texnik xizmat imkoniyati va vodorod qayerda iste’mol qilinishi birgalikda baholanib tanlanishi kerak.

Turkiya uchun aniq xarajat yoki quvvat natijasi ishlab chiqarilishi uchun mamlakatga xos qayta tiklanuvchi elektr narxlari, tarmoq ulanish sharoitlari, suv resurslari, sanoat iste’mol markazlari, vodorod tashish masofalari, uskuna importi, mahalliy ishlab chiqarish quvvati va tartibga soluvchi doira alohida o‘rganilishi kerak. Yuklangan tadqiqot bu ma’lumotlarni taqdim etmagani sababli Turkiya bo‘yicha qat’iy investitsiya tavsiyasi chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqot usuli va natijalari

Elektrolizator texnologiyalarini taqqoslash

Quyidagi jadval tadqiqotda integratsiyalashgan tizim darajasida berilgan vakillik qiluvchi texnologiya xususiyatlarini umumlashtiradi. “Samaradorlik” va “xarajat” tavsiflari sonli standart sinov natijalari emas, balki nisbiy tasniflardir.

Jadvalning asosiy xabari texnologik to‘ldiruvchanlikdir. AEL xarajat va miqyos, PEMEL moslashuvchanlik, SOEL yuqori haroratli integratsiya, birgalikda elektroliz esa uglerod saqlovchi mahsulot zanjirlari jihatidan turli rollarni bajaradi.

Tadqiqotda bildirilgan taxminiy xarajat ko‘rsatkichlari

Tadqiqotda ustun nomi va izoh matni o‘rtasida stack xarajati hamda butun tizim CAPEX’i bo‘yicha noaniqlik mavjud bo‘lgani sababli qiymatlardan faqat kattaliklarni taqqoslash uchun foydalanish kerak.

Texnologik tayyorgarlik va miqyoslanish yo‘li

Mintaqaviy tarqalish tendensiyalari

Turkiya tadqiqotning mintaqaviy jadvalida alohida baholanmagan.

Sanoat tarmoqlari bo‘yicha quvvat prognozlari

Sektoral toifalar bir-biridan to‘liq mustaqil emas va qiymatlarni qo‘shib aniq global quvvat hisoblamaslik kerak. Bundan tashqari, tadqiqotning oldingi jadvalida sintetik yoqilg‘ilar uchun 2050-yil yuqori qiymati 100 GW sifatida berilgan bo‘lsa, bu jadvalda 150 GW ishlatilgan.

Siyosat va tadqiqot ustuvorliklari

• Vodorod va e-yoqilg‘ilar uchun uzoq muddatli, o‘lchanadigan sanoat talabini yaratish
• Hayot sikli emissiyalari va vodorod sertifikatlarini uyg‘unlashtirish
• Dastlabki tijorat loyihalarida daromad noaniqligini kamaytiradigan farq shartnomalari va ishlab chiqarish qo‘llab-quvvatlashlari
• Ruxsat, tarmoq ulanishi, suvdan foydalanish va ekologik baholash jarayonlarini soddalashtirish
• Stack formatlari, yordamchi inshoot ulanishlari va sinov protokollarini standartlashtirish
• PEMEL uchun kritik katalizator miqdorini kamaytirish va qayta ishlashni rivojlantirish
• SOEL va birgalikda elektrolizni haqiqiy sanoat ish sikllarida uzoq muddatli sinash
• Vodorod markazlarida ishlab chiqarish, saqlash, tashish va iste’mol infratuzilmasini birgalikda rejalashtirish
• Power-to-X loyihalari uchun karbonat angidrid manbai, tozaligi va hisob qoidalarini aniqlashtirish
• 100 kW darajasidan ko‘p megavattli integratsiyalashgan namoyishlarga o‘tish

Tadqiqot tavsiyalari texnologiyaga neytral tizim yondashuviga asoslangan. Mualliflar faqat hujayra samaradorligini oshirish yetarli emasligini; ishlab chiqarish, kafolat, infratuzilma, inson resurslari va mahsulot talabi bir vaqtda rivojlantirilishi kerakligini ta’kidlaydi.

Manba va usul bo‘yicha izoh

Tadqiqotning to‘liq asl nomi: Global Roll-Out of Electrolyzers and Co-Electrolyzers: Technology, Markets, and Industry

Mualliflar va to‘g‘ri tartibi: Mariya E. Ivanova, Asrar Sheikh, Kwati Leonard, Blagoy Burdin va Daria Vladikova.

Teng birinchi muallif: Teng hissa yoki teng birinchi mualliflik haqida ma’lumot ko‘rsatilmagan.

Mas’ul muallif: Mariya E. Ivanova.

Muassasa bog‘liqliklari:

• Center of Excellence for Hydrogen Technologies H2Start, Stara Zagora, Bulgaria
• Trakia University, Students Campus, 6000 Stara Zagora, Bulgaria
• Bulgarian Association for Hydrogen, Fuel Cells and Energy Storage, Sofia, Bulgaria
• Center for Energy System Design, International Institute for Carbon-Neutral Energy Research (I2CNER), Kyushu University, Fukuoka, Japan
• Institute of Electrochemistry and Energy Systems – Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, Bulgaria

Mariya E. Ivanova birinchi, ikkinchi va uchinchi muassasa bilan; Asrar Sheikh birinchi va ikkinchi muassasa bilan; Kwati Leonard to‘rtinchi muassasa bilan; Blagoy Burdin birinchi va beshinchi muassasa bilan; Daria Vladikova birinchi, ikkinchi va uchinchi muassasa bilan bog‘langan deb ko‘rsatilgan.

DOI: Maqolaga tegishli DOI ushbu versiyada mavjud emas va rasmiy nashr yozuvi orqali tasdiqlanmagan. H2START loyihasiga tegishli 10.3030/101136692 DOI’si tadqiqot maqolasining DOI’si emas.

Jurnal: Peer-reviewli jurnal nomi ko‘rsatilmagan va peer-reviewli nashr versiyasi tasdiqlanmagan.

Nashriyot: Peer-reviewli jurnal nashriyoti mavjud emas.

Nashr platformasi: SSRN.

SSRN annotatsiya raqami: 7196695.

Nashr yili: 2026.

Manba turi: Qiyosiy texnologik baholash va narrativ sharh xususiyatidagi preprint.

Peer-review holati: Ushbu tadqiqot peer-reviewdan o‘tmagan preprintdir; texnologiya reytinglari, xarajatlar va quvvat prognozlari bu cheklov hisobga olinib o‘qilishi kerak.

Rasmiy havola:https://ssrn.com/abstract=7196695

Moliyalashtirish: Mariya E. Ivanova, Asrar Sheikh, Blagoy Burdin va Daria Vladikova Yevropa Ittifoqining Horizon Europe dasturidagi 101136692 raqamli H2Start loyihasi va Bolgariya Milliy tiklanish va barqarorlik rejasi doirasidagi BG-RRP-2.004-0006-C02 raqamli loyiha ko‘magini bildirgan. Kwati Leonard Yaponiyadagi I2CNER va MEXT World Premier International Research Center Initiative qo‘llab-quvvatlashini ko‘rsatgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar raqobatdosh manfaatlar mavjud emasligini va moliyalashtiruvchi tashkilotlar tadqiqot dizayni, manbalar tahlili, matn yozilishi yoki nashr qilish qarorida rol o‘ynamaganini bayon qilgan.

Ushbu turkcha maqola yuklangan tadqiqotning 51 sahifalik to‘liq matni, oltita jadvali, texnologiya radar grafigi, global mintaqa xaritasi, tijoratlashuv vaqt chizig‘i va strategik imkoniyatlar piramidasi ko‘rib chiqilib tayyorlangan. Tashqi manbalar faqat tadqiqot yozuvi, nashr sanasi va ko‘rsatilgan Yevropa Ittifoqi loyiha identifikatorini bibliografik tasdiqlash uchun ishlatilgan; ilmiy va texnologik mazmunga tashqaridan topilma qo‘shilmagan.

Tadqiqot yangi eksperimental ma’lumot ishlab chiqarmaydigan sharhdir. Xarajat, TRL, ishlab chiqaruvchi, quvvat va mintaqaviy tarqalish ma’lumotlari turli nashrlar va sanoat manbalarining sinteziga asoslangan. Tizimli qidiruv protokoli berilmagani, ayrim xarajat atamalaridagi noaniqlik, sektoral quvvat jadvallaridagi farqlar va 2050 prognozlarida miqdoriy noaniqlik tahlili mavjud emasligi asosiy uslubiy cheklovlardir.