Mamlakat daromadi oshishi, maktabga qamrov darajasi ko‘tarilishi, raqamli xizmatlar ommalashishi va infratuzilmasi kengayishi mumkin. Shunga qaramay, o‘qituvchilar tayyorlash salohiyati, institutsional ishonch, milliy valyuta barqarorligi, oila va parvarish tizimlari, fuqarolarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari, demokratik e’tiroz yo‘llari hamda kelajak avlodlar foydalanadigan ekologik resurslar zaiflashib borayotgan bo‘lishi mumkin. Jan-Klod Havyarimananing (Jean Claude Havyarimana) tadqiqoti amaldagi taraqqiyot ko‘rsatkichlari bu kabi tizimli yemirilishni yetarlicha erta payqay olmasligi mumkinligini ilgari suradi.

Maqola ushbu muammoga javob sifatida Provident Development Studies (Kelajakni ko‘zlovchi taraqqiyot tadqiqotlari) deb nomlangan dasturiy taraqqiyot yondashuvini taklif etadi. O‘zbek tilida taxminan “istiqbolni ko‘zlovchi”, “kelajak shart-sharoitlarini asrovchi taraqqiyot tadqiqotlari” deb ifodalanishi mumkin bo‘lgan ushbu yondashuv taraqqiyotni faqatgina insonlar bugun qanday imkoniyatlarga ega ekanligi orqali baholamaydi. Asosiy savol — bu imkoniyatlarni yaratuvchi tizimlarning kelajak avlodlar uchun qayta tiklanayotgani yoki yo‘qligidir.

Tadqiqot markazidagi tushuncha subyektlik (harakat qilish salohiyati) uzluksizligidir. Bu tushuncha insonlarning kelajakda ham tushuna olishi, tanlov qila olishi, mehnat qilishi, g‘amxo‘rlik ko‘rsatishi, uyusha olishi, institutlarga e’tiroz bildira olishi va yangi hayot qura olishi uchun zarur bo‘lgan jismoniy, kognitiv, demokratik, institutsional, pul-moliya, ekologik va texnologik sharoitlarning uzluksiz ravishda qayta ishlab chiqarilishini (tiklanishini) anglatadi.

Muallif, shuningdek, taraqqiyot to‘lov qobiliyati yoki taraqqiyot solvabilligi deb tarjima qilinishi mumkin bo‘lgan developmental solvency tushunchasini ishlab chiqadi. Agar jamiyat bugungi turmush darajasini kelajak avlodlar foydalanadigan ta’lim, ishonch, infratuzilma, ekologiya, pul, parvarish va institutsional salohiyatni yeb bitirmasdan saqlab tura olsa, u taraqqiyot nuqtai nazaridan to‘lovga qodirdir (solvent). Agar bugungi yutuqlar ushbu tizimlarning sezdirmasdan yemirilishi hisobiga ushlab turilgan bo‘lsa, u taraqqiyot jihatidan to‘lovga qobiliyatsizdir (insolvent).

Maqola inson taraqqiyoti, imkoniyatlar (qobiliyatlar) yondashuvi, barqaror rivojlanish, qamrovli boylik, bardoshlilik va ijtimoiy qayta ishlab chiqarish yondashuvlarini rad etmaydi. Taklif qilinayotgan o‘zgarish ushbu yondashuvlar natijalarini “bugungi ko‘rsatkichlar” o‘rniga “natijalarni yaratishda davom etadigan tizimlarning uzluksizligi” atrofida qayta tashkil etishdan iboratdir.

Tadqiqot hali tasdiqlangan yangi taraqqiyot indeksini taqdim etmaydi. U taklif qilayotgan tushunchalar, ko‘rsatkichlar va Livan misoliga asoslangan retrospektiv sinov loyihasi kelajakda empirik tarzda tekshirilishi lozim bo‘lgan ilmiy dasturdir.

Tadqiqotning asosiy savoli

Taraqqiyot tadqiqotlari vaqt o‘tishi bilan oddiy iqtisodiy o‘sish doirasidan chiqib kengaydi. Daromad bilan bir qatorda sog‘liqni saqlash, ta’lim, erkinlik, institutlar, ko‘p o‘lchovli qashshoqlik, inson xavfsizligi, ekologik barqarorlik, bardoshlilik va kelajak avlodlar farovonligi baholashga kiritildi.

Tadqiqot ushbu kengayishlarga qaramay, taraqqiyot markazidagi baholash obyekti asosan bugungi natijalarga, bugungi erkinliklarga yoki saqlanishi kerak bo‘lgan aktivlar zaxirasiga tayanib qolayotganini ta’kidlaydi. Muallif markazga quyidagi savolni qo‘yadi:

Jamiyat insonlarning munosib tarzda tushuna olishi, tanlashi, harakat qilishi va institutlarni o‘zgartira olishi uchun zarur bo‘lgan tizimlarni avlodlar osha qayta ishlab chiqarmoqdami?

Bu savol muhimdir; chunki o‘lchangan yutuq bilan ushbu yutuqni yaratuvchi infratuzilmaning haqiqiy holati bir-biridan uzilib qolishi mumkin. Masalan:

• Maktabga qamrov ortgani holda tushunish, mantiqiy fikrlash va axborotni tekshirish ko‘nikmalari zaiflashishi mumkin.
• Raqamli xizmatlar kengaygani holda insonlar qaror qabul qiluvchi algoritmlarni tushunmaydigan bo‘lib qolishi mumkin.
• Saylovlar o‘tkazilayotgani holda axborotga erishish, uyushish va samarali e’tiroz bildirish yo‘llari qisqarishi mumkin.
• Iste’mol yuqoriligicha qolgani holda xonadonlarning jamg‘arma qilish qobiliyati va milliy valyutaga ishonchi pasayishi mumkin.
• Infratuzilma ko‘rinishidan ishlab turgani holda uni ta’mirlash salohiyati va texnik xodimlar tarkibi yangilanmasligi mumkin.
• Sun’iy intellekt vazifalarni tezlashtirgani holda insonlarning mustaqil baholash qobiliyati so‘nib borishi mumkin.
• Bugungi davlat xizmatlari qarz va kechiktirilgan ta’mirlash yuklarini kelajak avlodlarga yuklash orqali moliyalashtirilayotgan bo‘lishi mumkin.

Binobarin, bugungi yaxshi ko‘rsatkichlar kelajakda xuddi shu natijalarni yaratadigan tizimlarning sog‘lom ekanini avtomatik tarzda bildirmaydi.

“Provident” tushunchasi nimani anglatadi?

Maqoladagi provident so‘zi diniy ma’noda emas, balki kelajakni hisobga oluvchi va kelajakda harakat qilish imkoniyatlarini asrovchi dunyoviy taraqqiyot tushunchasi sifatida ishlatiladi. Yondashuvning maqsadi bugungi ehtiyojlarni kelajak nomidan bo‘g‘ib qo‘yish emas.

Tadqiqot ikkita qarama-qarshi xatoni rad etadi:

• Hozirparastlik (Presentism): Kelajak salohiyatini sarflab yuborish evaziga bugungi iste’mol, o‘sish yoki tashqi institutsional ko‘rinishni saqlab turish.
• Fidokorona futurizm (Sacrificial futurism): Kelajakka oid mavhum maqsadlarni asrash vajhi bilan bugun ochlik, kasallik, xavfsizlik yetishmasligi, uy-joysizlik va chetlatishni boshdan kechirayotgan insonlarni e’tibordan chetda qoldirish.

Muallifning fikricha, bugungi ochlik, davolanmagan xastalik, zo‘ravonlik, boshpanasizlik va savodsizlik shunchaki joriy farovonlik muammolari emas. Ular ayni paytda kelajakdagi harakat qilish (subyektlik) salohiyatini ham bevosita yo‘q qiladi. Shu sababli ayni damdagi inson qadr-qimmati kelajak uzluksizligining birinchi shartidir.

Tadqiqotning yettita asosiy hissasi

1. Bugungi imkoniyat (qobiliyat) bilan ushbu imkoniyatni yaratuvchi tizimlarning qayta ishlab chiqarilishini bir-biridan ajratadi.
2. Taraqqiyot to‘lov qobiliyati (solvabilligi) hamda uch hisobli Kelajakni ko‘zlovchi taraqqiyot daftarini taklif qiladi.
3. Tizimli yemirilish bilan qisqa muddatli xulq-atvor o‘rtasida aloqa o‘rnatuvchi rejalashtirish ufqining torayishi mexanizmini ishlab chiqadi.
4. Savodxonlik ekologiyasi, o‘zaro o‘qiluvchanlik va demokratik qayta aloqani tizimli uzluksizlikning ajralmas qismlari sifatida ko‘rib chiqadi.
5. Taraqqiyot o‘lchovlarining bir-birini to‘ldiruvchanlik, chegara (bo‘sag‘a) va zanjirli yemirilish mantig‘i bilan ishlashi mumkinligini ilgari suradi.
6. Indikatorlarni shunchaki o‘lchov vositasi emas, balki resurs va obro‘ taqsimlovchi boshqaruv infratuzilmalari deb baholaydi.
7. Yondashuvni sinovdan o‘tkazish mumkin bo‘lgan ilmiy bashoratlar va noto‘g‘riligini isbotlash (falsifikatsiya) shartlarini belgilaydi.

Amaldagi taraqqiyot yondashuvlari nimani ilg‘ay olgan?

Muallif o‘z taklifini amaldagi yondashuvlarning butunlay xato ekani haqidagi da’vo ustiga qurmaydi. Aksincha, har bir yondashuv muhim bir kamchilikni bartaraf etganini tan oladi.

Tadqiqot o‘ziga eng yaqin deb bilgan yondashuv 2019-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotidir. Ushbu hisobot daromad, o‘rtacha ko‘rsatkichlar va bugungi kun chegarasidan chiqishga uringan; iqlim o‘zgarishi bilan texnologik transformatsiyani yigirma birinchi asr tengsizliklarining asosiy kuchlari sifatida baholagan. Kelajakni ko‘zlovchi yondashuvning farqi — bugungi rivojlangan imkoniyatlar taqsimotidan ushbu imkoniyatlarni doimiy ravishda yaratib beruvchi tizimlarning holatiga e’tibor qaratishidir.

Nima uchun “qayta ishlab chiqarish” oddiy zaxira (stok) emas?

Maqolaning o‘ziga xos da’volaridan biri shuki, inson subyektligini yaratuvchi barcha sharoitlarni omborda saqlanadigan kapital zaxiralari kabi ko‘rib bo‘lmaydi.

Muallif bu qarashni uchta sabab bilan asoslaydi:

1. Munosabatlarga oid sharoitlar faqat amaliyot jarayonida mavjud bo‘ladi

Institutsional ishonch, jamoat muhokamasi yoki demokratik javobgarlik omborda saqlanadigan aktivlar emas. Ular insonlar qoidalarning amalda qo‘llanayotganini, institutlarning asosli dalillar taqdim etayotganini va e’tirozlarga javob berayotganini ko‘rgan sari qayta shakllanadi. O‘lchanadigan narsa qat’iy zaxiradan ko‘ra, qayta tiklanish jarayonining joriy samaradorligidir.

2. Ayrim tizimlar to‘g‘ri chiziqli tarzda eskirib bormaydi

Pulga va institutlarga ishonch uzoq vaqt mobaynida tashqaridan qaraganda saqlanib turgandek ko‘rinishi, so‘ngra ma’lum bir chegara buzilishi bilan bir zumda qulashi mumkin. O‘zgarmas amortizatsiya stavkalari ushbu to‘satdan yuz beruvchi, chegaraviy jarayonni tekislab, aslini yashirib qo‘yishi mumkin.

3. Salohiyatlar avlodlar o‘rtasida bir-birining o‘rnini to‘liq bosa olmaydi

Bitta avlodning chuqur bilim olgani keyingi avlodning ta’limidan voz kechilishini qoplab bera olmaydi. Bugun mavjud bo‘lgan o‘qituvchilik, mantiqiy fikrlash yoki fuqarolik salohiyati kelajakka avtomatik ravishda o‘tib qolmaydi. Har bir avlodda uni boshqatdan yaratish talab etiladi.

Maqola zaxira (stok) atamasi mutlaqo foydasiz deb aytmaydi. Asosiy g‘oya shuki, ma’lum bir nuqtadan keyin zaxira o‘xshatishi munosabatlarga asoslangan va chegaraviy jarayonlarni noto‘g‘ri ifodalashi mumkin.

Subyektlik uzluksizligi nima?

Subyektlik (harakat qilish salohiyati) uzluksizligi — insonlarning munosib va mazmunli amallarni bajarishiga imkon beruvchi tizimlarning vaqt o‘tishi bilan ishonchli tarzda qayta tiklanishi holatidir.

Kelajak avlodlarning faqat daromad, tabiiy resurslar yoki jismoniy infratuzilmaga merosxo‘r bo‘lishi yetarli emas. Ular ayni paytda quyidagi sharoitlarga ham muhtojdir:

• Sog‘lom va xavfsiz tana;
• Tushunarli va e’tiroz bildirish mumkin bo‘lgan institutlar;
• O‘z qiymatini va hisob-kitob birligi vazifasini saqlay oladigan pul;
• Ijtimoiy ishtirok etish mumkin bo‘lgan tillar;
• Ishlaydigan va ta’mirlab turiladigan infratuzilma;
• Yashash uchun yaroqli ekologik sharoitlar;
• Axborotni tekshirish va o‘z xulosasini shakllantirish salohiyati;
• Uyushish, fikr bildirish va qarorlarni shubha ostiga olish erkinligi;
• Parvarish, ta’lim va ijtimoiy qadriyatlarni uzatish institutlari.

Tadqiqot munosib subyektlikni cheksiz maksimallashtirish maqsadi sifatida emas, balki minimal chegara yondashuvi bilan ta’riflaydi. Insonlardan umumiy ijtimoiy maqsadlar yo‘lida oddiy vosita sifatida foydalanib bo‘lmaydi va har bir inson uchun o‘z qadr-qimmati hamda asosiy imkoniyatlarining ijtimoiy kafolatlari ta’minlanishi shart.

Biror sohaning subyektlik uzluksizligiga kiritilishi uchun uchta mezon

Yondashuv “istalgan ijobiy narsa”ni taraqqiyot sharti deb hisoblashining oldini olish uchun uchta qabul testi taklif etiladi.

Uy-joy nima uchun qabul qilinadi, milliy nufuz nima uchun qabul qilinmaydi?

Maqola ushbu testlarni uy-joy misolida tushuntiradi. Xavfsiz va yetarli uy-joyning qulashi ish, ta’lim, salomatlik, oila qurish va fuqarolik ishtirokini to‘sib qo‘yadi. Boshqa sohadagi boylik ko‘chada yashash yoki o‘ta xavfli boshpanasizlik ta’sirini to‘liq bartaraf eta olmaydi. Uy-joy fondi, qurilish salohiyati, ta’mirlash va mulk-ijara institutlari kelajak avlodlar uchun muntazam yangilanib turishi lozim. Shu sababli uy-joy barcha uchta testdan o‘tadi.

Milliy nufuz esa insonlarning munosib faoliyati uchun majburiy emas, boshqa qadriyatlar bilan osongina o‘rni bosilishi mumkin va kelajak avlodga meros qilib qoldirilishi shart bo‘lgan salohiyat hisoblanmaydi. Hashamatli arxitektura, elita sport yutuqlari yoki madaniy ustunlik qadrli bo‘lishi mumkin; ammo subyektlik uzluksizligining asosiy sharti sanalmaydi.

A ilovadagi sohalar tahlili

Taraqqiyot solvabilligi (to‘lov qobiliyati) nima?

Taraqqiyot solvabilligi — jamiyatning bugungi inson qadr-qimmati va imkoniyatlarini asragan holda, ularni yaratuvchi kelajak tizimlarini yeb bitirmasligidir.

Taraqqiyot insolvabilligi esa bugungi yutuqlarning quyidagi salohiyatlarni yo‘qotish hisobiga saqlab turilishidir:

• O‘qituvchi va mutaxassislarni tayyorlash;
• Davlat moliyasi va kelajakda investitsiya kiritish maydoni;
• Milliy valyutaga va jamg‘armalarga bo‘lgan ishonch;
• G‘amxo‘rlik va demografik yangilanish;
• Mustaqil fikrlash va kognitiv salohiyat;
• Institutsional ishonch va qonunlarning amalda ishlashi;
• Ekologik bardoshlilik;
• Infratuzilmani ta’mirlash va saqlash salohiyati.

Mamlakat byudjet ko‘rsatkichlari bo‘yicha to‘lovga qodir (solvent) ko‘ringani holda, taraqqiyot jihatidan to‘lovga qobiliyatsiz (insolvent) bo‘lishi mumkin. Texnologik jihatdan ilg‘or bo‘lib, kognitiv jihatdan nochor bo‘lishi mumkin. Ko‘plab insonlar bank hisobvarag‘iga ega bo‘lsa-da, pul qadrini saqlamasa, jamg‘arma qilib bo‘lmasa va moliyaviy qarorlar tushunarsiz bo‘lsa, pul-moliya subyektligi zaif bo‘lib qolaveradi. Saylovlarning o‘tkazilishi ham ishonchli axborot va samarali e’tiroz yo‘llari bo‘lmagan taqdirda demokratik solvabillikni kafolatlamaydi.

Bu tushuncha moliyaviy tejamkorlik (austerity) degani emas. Davlat qarzi kelajakdagi salohiyatni oshiradigan infratuzilma yoki ta’lim investitsiyalarini moliyalashtirishi mumkin. Migratsiya jamiyatlarni yoshartirishi mumkin. Ijtimoiy xarajatlar o‘tmishdagi tengsizliklarni tuzatishi mumkin. Hal qiluvchi savol — bugungi majburiyatlar kelajakdagi harakat tizimlarini kengaytiradimi yoki yo‘qmi?

Yondashuvning noto‘g‘riligini isbotlovchi (falsifikatsiya) to‘rtta shart

Muallif yondashuvning tanqiddan yopiq normativ safsataga aylanib qolmasligi uchun to‘rtta muvaffaqiyatsizlik shartini belgilaydi:

1. Agar taklif etilgan asosiy sohalardagi jiddiy yemirilish uzoq muddatli xulq-atvor yoki taraqqiyot natijalaridagi keskin pasayishni oldindan ko‘rsata olmasa, sababiyat arxitekturasi xato hisoblanadi.
2. Agar o‘rnini bosib bo‘lmaydi deb hisoblangan sohalar past darajada bo‘lsa ham boshqa sohalar orqali osongina qoplanishi aniqlansa, to‘ldiruvchanlik da’vosi puchga chiqadi.
3. Agar kelajakni ko‘zlovchi indikatorlar amaldagi taraqqiyot va beqarorlik indekslariga qaraganda ertaroq yoki aniqroq ogohlantirish bera olmasa, yondashuv shunchaki yangi so‘zlar to‘plami bo‘lib qoladi.
4. Agar yondashuv subyektlikni asrovchi uzluksizlik bilan majburlovchi ijtimoiy nazoratni bir-biridan ajrata olmasa, normativ jihatdan rad etilishi lozim.

Rejalashtirish ufqining torayishi

Turli taraqqiyot muammolarini bir-biri bilan bog‘lovchi asosiy mexanizm — rejalashtirish ufqining torayishidir.

Insonlar ta’lim oladi, jamg‘arma qiladi, investitsiya kiritadi, oila quradi, infratuzilmani asraydi va qonunlarga bo‘ysunadi; chunki ular bugungi mehnatining kelajakda samara berishiga ishonadilar. Kelajakning ishonchliligi shu sababli muhim taraqqiyot resursidir.

Quyidagi sharoitlar kelajakka bo‘lgan ishonchni zaiflashtiradi:

• Pulning doimiy qadrsizlanishi;
• Korrupsiyaning odatiy holga aylanishi;
• Uy-joyning yetib bo‘lmas darajada qimmatlashishi;
• Ta’limning real ko‘nikma o‘rniga shunchaki qog‘oz (diplom) berishi;
• Ekologik ofatlarning to‘xtovsiz takrorlanishi;
• Davlat qarorlarining izohlanmasligi yoki ularga e’tiroz bildirib bo‘lmasligi;
• Pensiya, qarz va parvarish yuklarining noaniqlashishi.

Bunday muhitda qisqa muddatli manfaatlar bilan yashash axloqiy nuqson emas, balki oqilona (ratsional) moslashuv shakliga aylanadi. Insonlar jamg‘arma qilish o‘rniga borini sarflab yuborishi, qonunlarga ishonish o‘rniga tanish-bilish qidirishi, uzoq muddatli sarmoya o‘rniga mamlakatdan chiqib ketish yo‘lini izlashi yoki o‘z mantiqiy fikrlashini tezkor natija beruvchi tizimlarga topshirib qo‘yishi mumkin.

Rejalashtirish ufqi torayishining taklif etilgan zanjiri

\[ \text{Tuzilmaviy yemirilish} \rightarrow \text{Kelajak ishonchliligining pasayishi} \rightarrow \text{Rejalashtirish ufqining torayishi} \rightarrow \text{Himoyaviy xulq-atvor} \rightarrow \text{Yanada ko‘proq tuzilmaviy yemirilish} \]

Ushbu ifoda tadqiqot ilgari surgan sabab-oqibat zanjirini tushunishni osonlashtirish uchun keltirilgan.

Muallif qashshoqlik va yetishmovchilik kognitiv yukni oshirib, qarorlarni yaqin muddatga yo‘naltirib qo‘yishini ko‘rsatgan individual adabiyotlarni kengroq tizimli darajaga ko‘chiradi. Hali sinab ko‘rilishi lozim bo‘lgan yangi g‘oya shuki: Pul, huquq, davlat boshqaruvi va demokratik e’tiroz tizimlari ishonchini yo‘qotganda, moddiy jihatdan kambag‘al bo‘lmagan insonlarda ham butun jamiyat miqyosida shunga o‘xshash vaqt ufqining qisqarishi yuzaga kelishi mumkin.

Rejalashtirish ufqining demokratik o‘lchovi

Fuqarolar fikr bildirish, uyushish, ovoz berish, shikoyat qilish yoki sudga murojaat qilish biror natija berishiga ishonsalar, jamoat hayotiga vaqt va kuch sarflaydilar. Agar institutlar axborot to‘plasa-da, amalda javob qaytarmasa yoki e’tiroz bildirish xarajati yuqori bo‘lib, samarasi past bo‘lsa, siyosiy vaqt ufqi torayadi.

Bunday muhitda quyidagi xatti-harakatlar mantiqiy bo‘lib qoladi:

• Siyosatdan butunlay chekinish;
• Davlat muassasalariga nisbatan keskin loqaydlik (sinizm);
• Mijozparastlik (klientelizm) va shaxsiy tanish-bilishlarga tayanish;
• Qisqa muddatli fursatparastlik;
• Tashkilotni yoki mamlakatni tark etish.

Shu sababli demokratik uzluksizlik nafaqat fuqarolarning ma’lumotga ega bo‘lishiga, balki ushbu bilimli harakatning institutlarni tuzatishga qodirligiga bog‘liqdir.

To‘rtta diagnostik qatlam

Kelajakni ko‘zlovchi taraqqiyot tadqiqotlari ayni bir baholash obyektini to‘rtta turli qatlam orqali o‘rganadi:

Birinchi qatlam: Tuzilmaviy uzluksizlik

Ushbu qatlam uzoq muddatli harakatni ishonchli qiluvchi chuqur tizimlarni qamrab oladi:

• Biologik va sog‘liqni saqlash poydevorlari;
• Insonni tarbiyalash va ta’lim tizimlari;
• Savodxonlik va kognitiv infratuzilma;
• Oila va parvarish salohiyati;
• Demografik yangilanish;
• Huquq va qoidalarning ishonchliligi;
• Pul va moliya tizimlari;
• Xavfsizlik va uy-joy;
• Energetika, transport, suv va aloqa;
• Infratuzilmani ta’mirlash va saqlash salohiyati;
• Qarz, pensiya, kafolat va ekologik yuklarning avlodlararo boshqaruvi.

Ushbu bo‘limda erkin foydalanish imkoniyati (access) bilan undan amalda foydalanish salohiyati (usable capacity) o‘rtasidagi farq alohida ta’kidlanadi. Maktabga yozilish savodxonlikni, internetga ulanish axborotni tekshirish qobiliyatini, bank hisobvarag‘i pul-moliya subyektligini, sud binosi adolatdan foydalanishni, sun’iy intellekt yordamchisi esa mustaqil mantiqiy fikrlashni kafolatlamaydi.

Savodxonlik nima sababdan ekologiya sifatida ko‘rib chiqiladi?

Maqola savodxonlikni shunchaki insonning o‘qiy va yoza olishi deb emas, balki insonlar o‘zlarini boshqarayotgan murakkab dunyoni tushunib, baholay oladigan tarmoqlangan tizim sifatida qaraydi.

Ushbu savodxonlik ekologiyasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Boshlang‘ich o‘qish, yozish va hisoblash ko‘nikmalari;
• Moliya, salomatlik, huquq, raqamli tizimlar va statistika bo‘yicha funksional savodxonlik;
• Axborot va da’volarni tekshirish ko‘nikmasi;
• Fuqarolik va davlat institutlari savodxonligi;
• Ekspertlarga yoki mashinalarga nima topshirilayotganini tushunish;
• O‘z shaxsiy fikri va maqsadini shakllantira olish;
• Qarorlarga asosli e’tiroz bildira olish;
• Bilim va mantiqiy fikrlashni keyingi avlodga yetkaza olish;
• Oilalar, maktablar, kutubxonalar, ommaviy axborot vositalari va kasbiy uyushmalar kabi yangilovchi institutlar.

Savodxonlik ekologiyasining subyektlik zanjiri

Tadqiqotning qisqa xulosalari quyidagicha:

• Erkin kirish imkoni bo‘lmasa, tushunish boshlanmaydi.
• Tushunish bo‘lmasa, kirish imkoniyati shunchaki tobelikdir.
• Tekshirish qobiliyati bo‘lmasa, tushunish qaramlikni keltirib chiqarishi mumkin.
• So‘z erkinligi bo‘lmasa, tekshirilgan bilim shaxsiy doirada qolib ketadi.
• Institutsional javob bo‘lmasa, e’tiroz rasmiyatchilikka aylanadi.
• Plyuralizm (fikrlar xilma-xilligi) bo‘lmasa, bilim uzatish ta’limdan targ‘ibotga (indoktrinatsiyaga) aylanib qolishi mumkin.

Sun’iy intellektning savodxonlikka ikki tomonlama ta’siri

Maqola sun’iy intellektni mutlaq ijobiy yoki salbiy deb tasniflamaydi. Sun’iy intellekt quyidagi yo‘llar bilan imkoniyatlarni kengaytirishi mumkin:

• Ovozli interfeyslar;
• Tarjima;
• Matnni ovozga aylantirish va vizual tushuntirish;
• Moslashtirilgan o‘qitish;
• Ma’muriy arizalar bo‘yicha yo‘l-yo‘riq berish;
• Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun qulaylik yaratish;
• Kam qo‘llaniladigan tillarda xizmat ko‘rsatish.

Biroq inson vazifani bajargani holda yaratilgan mazmunni o‘zi tushunmayotgan yoki nazorat qila olmayotgan bo‘lsa, yangi muammo tug‘iladi.

Sintetik savodxonlik nima?

Sintetik savodxonlik — insonning asosiy bilim va ko‘nikmani egallamasdan yoki uni saqlab qolmasdan, mashina orqali go‘yo savodli insondek vazifani bajarib qo‘yishidir.

Bunga misollar:

• Inson o‘zi tushunmaydigan arizaning sun’iy intellekt tomonidan yozib berilishi;
• Shartlari anglanmagan ijtimoiy yordam arizasining to‘ldirilishi;
• Farazlari tekshirilmagan moliyaviy maslahatning amalga oshirilishi;
• Manbasi tasdiqlanmagan ilmiy yoki kasbiy matn yaratilishi;
• Qaror mantig‘i tushunilmasdan avtomatlashtirilgan xulosaga ishonilishi.

Agar sintetik savodxonlik to‘siqlarni yengishda foydalanuvchining nazorat, tushuntirish talab qilish va e’tiroz bildirish huquqini asrasa, u ozod qiluvchi kuch bo‘lishi mumkin. Agar institutlar mashina yordamida bajarilgan vazifani to‘liq ongli rozilik deb hisoblasa, insoniy xizmat muqobilini bekor qilsa yoki yordamchini foydalanuvchi emas, xizmat ko‘rsatuvchining manfaatiga moslab sozlasa, u xavfli tus oladi.

Bilimli insonlar ham tizimli ravishda “o‘qiy olmaydigan” bo‘lib qolishi mumkinmi?

Yuqori malakali mutaxassis murakkab kitoblarni o‘qiy olishi mumkin; ammo avtomatlashtirilgan risk modelini, sun’iy yaratilgan manbaning haqqoniyligini yoki idoraning qarorlar zanjirini tushunolmasligi mumkin. Texnologik jihatdan zich jamiyatlarda inson ayrim sohalarda yuksak savodli, boshqa sohalarda esa tizimli bilimsiz bo‘lib qolishi mumkin.

Tadqiqotga ko‘ra, savodxonlik muammosi faqat qashshoq yoki o‘qimagan jamiyatlar bilan bog‘lanmasligi lozim. Institutlar insonlar tushunishidan ko‘ra murakkabroq, shaffofmas va tezkor bo‘lib ketganda, ma’lumotli insonlar ham o‘z hayotini belgilovchi tizimlar qarshisida axborot asimmetriyasiga duch keladi.

Huquqlar savodxonlikdan oldin keladi

Maqola inson huquqlarining qat’iy ketma-ketligini belgilaydi:

• Shartnomani o‘qiy olmaydigan shaxsning ekspluatatsiya qilinmaslik huquqi saqlanib qoladi.
• Davlat moliyasini tushuntirib berolmaydigan fuqaro teng siyosiy maqomini yo‘qotmaydi.
• Algoritmni tushunmaydigan inson asosli izoh talab qilish, e’tiroz bildirish va tovon olish huquqiga ega bo‘lib qolaveradi.

Savodxonlik huquqlardan foydalanishni kuchaytiradi; biroq huquqlarga ega bo‘lishning dastlabki shartiga aylantirilishi mumkin emas.

O‘qiluvchanlik asimmetriyasi va o‘zaro o‘qiluvchanlik

Zamonaviy institutlar insonlarni identifikatsiya tizimlari, biometriya, amallar, xulq-atvor ma’lumotlari va bashorat modellari orqali borgan sari chuqurroq “o‘qimoqda”. Bunga qarshi o‘laroq, insonlar o‘zlarini toifalarga ajratuvchi va ular haqida qaror chiqaruvchi tizimlarni xuddi shunday darajada o‘qiy olmayapti.

Tadqiqot bu holatni o‘qiluvchanlik asimmetriyasi deb ataydi. Taklif qilinayotgan o‘zaro o‘qiluvchanlik tamoyili quyidagicha umumlashtiriladi:

\[ \text{Muassasaning shaxsni tasniflash va unga ta’sir qilish kuchi ortgani sari} \Rightarrow \text{tushuntirish, dalil, e’tiroz va mustaqil nazorat majburiyati oshishi lozim} \]

To‘liq simmetriyaga erishish imkonsiz bo‘lishi mumkin, ammo keskin asimmetriyaga oddiy axborot farqi sifatida qarab bo‘lmaydi.

Ikkinchi qatlam: Jismoniy qadr-qimmat

Jismoniy qadr-qimmat qatlami taraqqiyot insonlarning kundalik tanasiga yetib boryaptimi yoki yo‘qmi degan savolni qo‘yadi. Daromad va xizmat ko‘rsatkichlari oshgani holda quyidagi muammolar chuqurlashishi mumkin:

• Uy-joysizlik va boshpanasizlik xavfi;
• To‘yib ovqatlanmaslik;
• Davolanmagan kasalliklar;
• Giyohvandlik va qaramlik;
• Zo‘ravonlik;
• Yolg‘izlik va ruhiy tushkunlik;
• Xavfli mehnat sharoitlari;
• Surunkali charchoq;
• Dam olish va parvarish uchun vaqtning yo‘qligi.

Tadqiqot kasallik, nogironlik, qaramlik, qashshoqlik yoki tana o‘lchamini axloqiy nuqson deb hisoblamaydi. O‘rganilayotgan narsa — ijtimoiy va tijoriy tizimlarning insonlarga jismoniy faoliyat maydoni qoldirayotgani yoki qoldirmayotganidir.

Jismoniy qadr-qimmat vaqt bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Rasmiy huquqlarga ega shaxs transport, xavfsizlik, parvarish yoki aniq ish vaqti bo‘lmagani sababli bu huquqlardan foydalana olmasligi mumkin. Shu sababli vaqt qashshoqligi daromad va xizmatlar qashshoqligi bilan birga baholanishi lozim.

Uchinchi qatlam: Institutsional-axloqiy sifat

Institutlar shunchaki xizmat ishlab chiqarmaydi. Ular insonlarga halol mehnat, haqgo‘ylik, sabr-toqat, qonuniylik va munosiblikning qadr topishi yoki topmasligini o‘rgatadi.

Korrupsiya shu sababli faqatgina samarasizlik emas. U huquqlarni sotib olinadigan narsaga aylantiradi, davlat xizmatini xususiy vositachilarga qaram qiladi va uzoq muddatli halol faoliyatni jazolaydi. Tez ishlaydigan muassasa baribir talonchi, raqamli idora yopiq va qog‘ozda mustaqil sud erishib bo‘lmas bo‘lishi mumkin.

Ushbu qatlam ayni paytda insonlar mas’uliyat, birdamlik, xizmat va himoyachilikni shakllantiradigan ixtiyoriy axloqiy va fuqarolik amaliyotlarini ham o‘z ichiga oladi. Ular diniy, falsafiy, oilaviy, ma’rifiy yoki madaniy bo‘lishi mumkin. Yondashuv muayyan bir ta’limotni boshqasidan ustun qo‘ymaydi.

Demokratiya ham shunchaki siyosiy rejim yorlig‘i yoki saylov taqvimi emas. U ishonchli axborot, so‘z erkinligi, uyushish, e’tiroz bildirish va davlat tomonidan asosli javob qaytarish tizimi bo‘lishi lozim. Agar bilim tizimni tuzatishga aylanmasa, demokratik sifat zaiflashadi.

To‘rtinchi qatlam: Kelajakka tayyorgarlik

Bu qatlam inson subyektligini tubdan o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan yangi sharoitlarni ko‘rib chiqadi:

• Sun’iy intellekt;
• Iqlim va ekologik inqiroz;
• Demografik o‘zgarishlar;
• Migratsiya va integratsiya;
• Biologik texnologiyalar;
• Iqtisodiy tashkil etishning yangi shakllari.

Texnologik tayyorgarlik shunchaki yangi texnologiyaga ega bo‘lish yoki uni tezda joriy etish emas. Jamiyat ayni paytda texnologiyani tushunadigan, boshqaradigan, cheklaydigan va uning xatolariga e’tiroz bildira oladigan insoniy salohiyat hamda huquqlarni asrashi shart.

Iqlim o‘zgarishi issiqlik, qurg‘oqchilik, toshqinlar, oziq-ovqat tizimlarining buzilishi, majburiy ko‘chish va infratuzilma zararlari orqali kundalik rejalashtirishning ishonchliligini yo‘qotadi. Demografik yangilanish esa shunchaki tug‘ilish ko‘rsatkichi emas; u migratsiya, integratsiya, parvarish, uy-joy, ta’lim va yangi avlodlarning jamiyatga qo‘shilishini birgalikda o‘z ichiga oladi. Tadqiqot buni majburiy aholi siyosati yoki etnik davomiylik deb talqin qilmaydi.

Kelajakni ko‘zlovchi taraqqiyot daftari

Tadqiqot bugungi natijalar bilan ushbu natijalarni yaratish sharoitlarini va kelajakka qoldirilayotgan yuklarni bir-biridan ajratish uchun uch hisobli daftarni taklif etadi.

Ushbu daftar pul ko‘rinishidagi balans hisoboti emas. U barcha narsani pulga aylantirishni taklif qilmaydi. Bu tasniflash va hisobdorlik tilidir. Qayd qilish qoidalari, birliklari, vaqt intervallari va umumlashtirish usullari hali ishlab chiqilishi lozim.

To‘ldiruvchanlik va o‘rnini bosib bo‘lmaslik

Tadqiqot taraqqiyotning barcha o‘lchovlari bir-birining o‘rnini erkin qoplay oladi degan farazni rad etadi:

• Yuqori daromad korrupsion talonchilik o‘rnini to‘liq bosa olmaydi.
• Raqamli qulaylik boshlang‘ich savodxonlikning yo‘qolishini qoplay olmaydi.
• Infratuzilma pul tizimining qulashini qoplab bera olmaydi.
• Sun’iy intellekt samaradorligi insoniy e’tiroz yo‘lining yo‘qolishini to‘ldira olmaydi.

Ayrim sohalar ma’lum bir chegaradan yuqorida qisman bir-birini to‘ldirishi mumkin bo‘lsa-da, kritik darajadan pastda minimal majburiy shartga aylanadi. Shu sababli qaysi sohalar qo‘shiluvchi, ko‘paytiriluvchi, chegaraviy yoki minimal shart asosida ishlashi empirik tekshirilishi lozim.

Chegaralar va o‘z-o‘zini kuchaytiruvchi yemirilish

Ayrim tizimlarda inqiroz to‘g‘ri chiziqli kechmaydi:

• Korrupsiya odatiy holga aylanganda, halol ishlash inson uchun qimmatga tushishi mumkin.
• O‘qituvchilar tayyorlash tizimi qulasa, tizimni tuzatishi mumkin bo‘lgan insoniy salohiyat ham yo‘qoladi.
• Ishonch kritik darajadan pastga tushganda, hatto foydali islohotlar ham manipulyatsiya deb qabul qilinishi mumkin.
• Insonlar o‘zlari tekshira olmaydigan sun’iy intellekt tizimlariga tobe bo‘lib qolsa, mustaqil fikrlashni qayta tiklash qobiliyati so‘nishi mumkin.

Bunday jarayonlarda tizimni avvalgi holatiga qaytarish yo‘qotishni oddiy qoplashdan ko‘ra ancha katta kuch talab qiladi.

Zanjirli yemirilish

Maqola quyidagi ehtimoliy zanjirni misol sifatida keltiradi:

\[ \text{Pul beqarorligi} \rightarrow \text{rejalashtirish ufqining torayishi} \rightarrow \text{jamg‘arma va investitsiyaning so‘nishi} \rightarrow \text{moliyaviy tanglik} \rightarrow \text{ta’lim va parvarishning orqaga ketishi} \rightarrow \text{institutsional salohiyat boy berilishi} \rightarrow \text{korrupsiya va ishonch inqirozi} \]

Ushbu zanjir isbotlangan universal qoida emas, balki qiyosiy tadqiqotlar bilan tekshirilishi lozim bo‘lgan ilmiy gipotezadir.

Indikatorlar nima sababdan boshqaruv infratuzilmasi hisoblanadi?

Ko‘rsatkichlar shunchaki dunyoni tasvirlab bermaydi. Ular xalqaro yordam, kreditlar, qarz olish narxi, mezonlarga muvofiqlik, xalqaro obro‘, davlat rejalari va investitsiya qarorlari bilan bog‘langanida insonlar va jamiyatlarni muayyan qolipga soladi.

Shu sababli har bir o‘lchov bo‘yicha quyidagi savollar berilishi lozim:

• Indikator nimani rag‘batlantirmoqda?
• Nimani ko‘rinmas qilib qoldirmoqda?
• Kimni jazolamoqda?
• Chegarani kim belgilamoqda?
• Qaysi axborot haqiqiy deb tan olinmoqda?
• Ta’sirlangan insonlar ma’lumotlarga va talqinga e’tiroz bildira oladimi?
• O‘lchov mahalliy tashabbusni kuchaytiradimi yoki tashqi nazoratni oshiradimi?

Tadqiqot ko‘rsatkichlarning avtomatik jazo vositasi sifatida ishlatilishini rad etadi. O‘lchovlar huquq, yordam, kredit yoki institutsional maqomni mexanik ravishda bekor qilmasligi kerak. Ularning to‘g‘ri qo‘llanish sohasi — tashxis, jamoat muhokamasi, erta ogohlantirish, ilmiy izlanish va hisobdor islohotlardir.

O‘lchov dasturining o‘nta asosiy qoidasi

1. Nazariyasiz reyting tuzilmasligi kerak: Har bir o‘zgaruvchi subyektlik uzluksizligiga bog‘langan mantiqiy mexanizmga ega bo‘lishi lozim.
2. Indeksdan oldin ko‘rsatkichlar paneli (dashboard) yaratilishi kerak: Qatlamli tashxis va chegara ogohlantirishlari bitta umumiy balldan oldin turishi kerak.
3. To‘ldiruvchanlik faraz qilinmasligi, aniq belgilanishi lozim.
4. Vaznlar shaffof tarzda asoslanishi, jamoatchilik fikri va bardoshlilik testlari qo‘llanilishi kerak.
5. Noaniqlik darajasi natijalar bilan birga hisobot qilinishi lozim.
6. Hudud, tabaqa, jins, yosh, nogironlik, migratsiya, til va shahar-qishloq kesimidagi tahlillar majburiy bo‘lishi kerak.
7. Sifatli dalillar qo‘llanilishi lozim: Ishonch, qadr-qimmat va muassasa tajribasini faqat ma’muriy ma’lumotlardan bilib bo‘lmaydi.
8. Erkin kirish, ko‘makdagi malaka va mustaqil malaka bir-biridan ajratilishi lozim.
9. Fuqarolik ko‘nikmasi bilan institutlarning javob berish salohiyati alohida o‘lchanishi kerak.
10. Yuqori ta’sirga ega o‘lchov qarorlarida ma’lumotlar va modellarning inson tomonidan tekshirilishi mumkin bo‘lgan asosi bo‘lishi shart.

Maqola o‘lchash jarayonining shoshilmasdan amalga oshirilishini kamchilik emas, balki himoya deb baholaydi. Indikatorlar hisobdor bo‘lmasdan turib qudratli kuchga aylanmasligi kerak.

O‘lchov memorandumi taklifi

Har bir ko‘rsatkich qo‘llanilishidan avval e’lon qilinadigan memorandiumda quyidagilar ochiqlanishi taklif etiladi:

• Qaysi qayta tiklanish shartini ifodalashi;
• Kutilayotgan o‘zgarish yo‘nalishi;
• Ta’sirning kutilayotgan kechikish vaqti;
• Kritik chegara bo‘lsa, uning asosi;
• Ma’lum xato va muvaffaqiyatsizlik shakllari;
• Ma’lumotlar yangilanishiga sezgirligi;
• Natija bilinmasdan oldin belgilangan retrospektiv test.

Tadqiqotning o‘ziga xos ilmiy bashoratlari

1. Bugungi imkoniyatlarning yuqori darajasi ta’lim, moliya, kognitiv soha yoki institutlarning qayta tiklanish salohiyati yemirilayotgan bir paytda ham vaqtincha saqlanib turishi mumkin.
2. Moliyaviy xizmatlar qamrovi kengaygani holda pul qadrini saqlamasa, jamg‘arma va iste’molchi himoyasi zaiflashsa, pul-moliya subyektligi pasayishi mumkin.
3. Sun’iy intellekt samaradorligi oshgani holda insonlarning mustaqil va barqaror malakasi kamayishi mumkin.
4. Past daromadli mamlakat ishonchli institutlar, parvarish tizimlari, barqaror pul va uzoq rejalashtirish ufqlari tufayli boyroq mamlakatga qaraganda kuchliroq qayta tiklanish salohiyatiga ega bo‘lishi mumkin.
5. Huquqlar, moddiy imkoniyatlar va institutsional javob bo‘lmagan joyda savodxonlik loyihalari subyektlik bo‘yicha kamroq samara berishi mumkin.
6. Qayta tiklanish salohiyati va avlodlararo yuklarni kuzatuvchi indikatorlar faqatgina joriy natijalarga tayangan indekslarga qaraganda ancha erta tizimli ogohlantirish bera olishi lozim.

Muallif dastlabki beshta bashoratning ayrim qismlari mavjud yondashuvlar tomonidan ham aytilishi mumkinligini tan oladi. Yondashuvni haqiqatan ajratib ko‘rsatadigan sinov — oltinchi bashoratdir. Agar yangi indikatorlar oldinroq yoki aniqroq ogohlantirish bera olmasa, yondashuv o‘zining asosiy ilmiy imtihonidan o‘ta olmagan hisoblanadi.

Livan bo‘yicha taklif etilgan retrospektiv sinov

Tadqiqot kelajakda yaratiladigan indikatorlar o‘tmishdagi inqirozlardan oldin o‘zini qanday tutgan bo‘lishi mumkinligini tekshirish uchun Livanning 2019-yilgacha bo‘lgan davrini misol qilib keltiradi.

Taklif qilingan loyihada ikkita ma’lumotlar guruhi solishtiriladi:

Livan 2018-yilgi ma’lumotlar bilan yuqori inson taraqqiyoti toifasida ko‘ringan bir paytda, moliya tizimi tayangan depozitlar oqimi, zaxiralar, bank-davlat aloqasi, davlat qarzi va milliy valyutaga ishonch borasida jiddiy xavfli belgilar yuzaga chiqqan edi. Tadqiqotda keltirilgan ma’lumotlar quyidagilardan iborat:

• 2018-yilgi Inson taraqqiyoti indeksi 0,730 va 189 mamlakat ichida 93-o‘rin;
• 2015-yildan keyin depozitlar oqimining sekinlashishi;
• 2016-yilda zaxiralarning o‘n yildan ortiq vaqt ichida ilk bor sezilarli kamayishi;
• 2016-yildagi markaziy bankning “moliyaviy muhandislik” amaliyotlari;
• 2018-yilda foiz hisoblanishidan tashqari sof depozitlar o‘sishining manfiy tomonga o‘tishi;
• 2019-yilgacha bo‘lgan davrda zaxiralar yetarliligining pasayishi;
• Banklarning davlat va markaziy bankka bog‘liqligi o‘z kapitaliga nisbatan haddan tashqari oshib ketishi;
• Depozitlar dollarizatsiyasining 2017-yildan keyin tezlashishi;
• Davlatga va parlamentga ishonchning uzoq muddatli pasayishi;
• Shifokorlar emigratsiyasining inqirozdan ko‘p yillar oldin yuqori bo‘lgani.

Tadqiqot barcha ko‘rsatkichlar bir xil yo‘nalishda harakat qilmaganini ham yashirmaydi. Umumiy emigratsiya qilish istagi 2007 va 2018-yillar oralig‘ida kamaygan va erta ogohlantirish bermagan. 2018-yilda xususiy banklarga bo‘lgan ishonch ham asosiy moliyaviy muammolarga qaramay nisbatan yuqori saqlanib qolgan. Muallif ushbu qarshi misollarni retrospektiv tahlil faqat o‘zini oqlovchi ma’lumotlardan iborat bo‘lib qolmasligi uchun alohida ta’kidlaydi.

Retrospektiv sinovda o‘tmishni qayta yozmaslik qoidasi

Ikkita qat’iy talab qo‘yiladi:

• Indikatorlar keyinchalik to‘g‘rilangan qiymatlar bilan emas, balki o‘sha paytda qaror qabul qiluvchilar ko‘ra olgan e’lon qilingan ko‘rinishida ishlatilishi shart.
• Qiyoslash faqat sekin o‘zgaruvchi inson taraqqiyoti ko‘rsatkichlari bilan emas, balki tez harakatlanuvchi beqarorlik va boshqaruv indikatorlari bilan ham amalga oshirilishi lozim.

Shuningdek, inqirozni boshdan kechirmagan, ammo shunga o‘xshash xavfli belgilarga ega bo‘lgan mamlakatlar ham o‘rganilishi kerak. Aks holda modelning xato ogohlantirish (false positive) berish darajasini aniqlab bo‘lmaydi. Shri-Lankaning 2022-yilgacha bo‘lgan davri va Venesuelaning 2010-yillar boshidagi holati boshqa ehtimoliy misollar sifatida keltirilgan.

Tadqiqotga bildirilishi mumkin bo‘lgan yettita e’tiroz

1. Yondashuv mavjud tushunchalarni shunchaki qayta nomlayaptimi?

Muallif bu xavf haqiqiy ekanini tan oladi. U kelajak, institutlar, parvarish, bardoshlilik yoki imkoniyatlar tashvishini yangidan kashf qilganini da’vo qilmaydi. Uning hissasi — ushbu tushunchalarni subyektlik uzluksizligi atrofida qayta tartibga solish, qabul testlarini kiritish hamda joriy natijalar bilan qayta tiklanish salohiyatini bir-biridan ajratishdir. Agar bu tartib yaxshiroq tashxis bermasa, undan voz kechish lozim.

2. Qamrov haddan tashqari kengmi?

Uchta qabul testi va to‘rtta diagnostik qatlam qamrovni cheklash maqsadida ishlab chiqilgan. Qadrli bo‘lgan har bir narsa avtomatik ravishda asosiy ustun hisoblanmaydi.

3. Yondashuv paternalistik (haddan tashqari vasiylik) tarzda suiiste’mol qilinishi mumkinmi?

“Tarbiyalash”, “oila”, “savodxonlik” va “uzluksizlik” tushunchalari majburlovchi siyosat uchun ishlatilishi mumkin. Tadqiqot bunga qarshi huquqlar ustuvorligi, plyuralizm, tamg‘alamaslik va insonning texnologiyaga qarshi bo‘lmagan holda kognitiv mustaqilligini asrash tamoyillarini ilgari suradi.

4. Aholi sonini majburiy oshirish yoki nativistik siyosatga aylanib ketishi mumkinmi?

Demografik yangilanish faqat tug‘ilish yoki etnik davomiylik degani emas. U migratsiya, integratsiya, parvarish, uy-joy va ta’lim bilan birgalikda qaraladi.

5. Avtoritar tuzumlar tezkor taraqqiyot bera olmaydimi?

Tadqiqot ma’muriy muvaffaqiyatlarni inkor etmaydi. Biroq infratuzilma va xizmatlar ko‘rsatkichlari jamoatchilikning e’tiroz bildirish va tizimni tuzatish salohiyatini muntazam bostirish hisobiga qo‘lga kiritilgan-kiritilmaganini alohida baholaydi.

6. Tushunchalarni o‘lchash haddan tashqari qiyin emasmi?

Ishonch, qashshoqlik, imkoniyatlarni kengaytirish va beqarorlik ham murakkab aralash usullar bilan o‘lchanadi. Qiyinchilik ushbu sohalarni chetda qoldirishni emas, balki ancha ehtiyotkor tadqiqotlarni talab qiladi.

7. Kelajak nomidan bugungi kambag‘allar qurbon qilinishi mumkinmi?

Yondashuv buni qat’iyan rad etadi. Bugungi qashshoqlik va himoyasizlik kelajakdagi salohiyatni ham yo‘q qiladi. Bugungi inson qadr-qimmati uzluksizlikning ilk sarmoyasidir.

Ilmiy dasturning oltita yo‘nalishi

1. Subyektlik uzluksizligi ko‘rsatkichlari panellarini tuzish va mavjud indekslar bilan erta ogohlantirish samaradorligini solishtirish;
2. Sohalarga xos chegaralarni va aloqalarning qo‘shiluvchi, ko‘paytiriluvchi yoki minimal shartga asoslanganligini tekshirish;
3. Rejalashtirish ufqining torayishini longityud tadqiqotlar, tabiiy eksperimentlar va tarixiy holatlar orqali sinash;
4. Sun’iy intellekt ko‘magidagi malaka bilan mustaqil barqaror malakani ajratuvchi savodxonlik ekologiyasi auditlarini ishlab chiqish;
5. Uch hisobli Kelajakni ko‘zlovchi taraqqiyot daftarini tanlangan mamlakatlarda qo‘llab ko‘rish;
6. Indikatorlarni kim loyihalashtirayotgani, kim e’tiroz bildira olishi va o‘lchovlarning xatti-harakatlarni qanday o‘zgartirayotganini o‘rganish.

Muallif birinchi kuchli amaliyot mamlakatlarni tartiblovchi global indeks bo‘lmasligi kerakligini uqtiradi. Buning o‘rniga bugungi natijalari o‘xshash, ammo qayta tiklanish salohiyatlari turlicha bo‘lgan kam sonli davlatlar yoki hududlar qiyoslanishi lozim.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Bugungi yutuq bilan ushbu yutuqni yaratuvchi tizimlarning sog‘lomligini bir-biridan ajratgani;
• Mavjud taraqqiyot yondashuvlarining hissalarini inkor etmasdan, ularni yagona savol atrofida birlashtirgani;
• Tushunchaning cheksiz kengayishini oldini olish uchun zaruriylik, o‘rnini bosib bo‘lmaslik va uzatiluvchanlik testlarini ishlab chiqqani;
• Yondashuv qaysi sharoitlarda xato deb topilishini ochiq e’lon qilgani;
• Sun’iy intellekt bahsini faqat qulaylik va samaradorlik bilan cheklab qo‘ymasdan, mustaqil insoniy salohiyatga bog‘lagani;
• Inson huquqlarini savodxonlik yoki texnik mahorat shartiga bog‘lab qo‘ymagani;
• Iqtisodiy, kognitiv, demokratik, pul-moliya va ekologik sohalar o‘rtasida tekshirilishi mumkin bo‘lgan zanjirlarni taklif etgani;
• Ko‘rsatkichlar siyosiy va institutsional kuch yaratishini o‘z yondashuvi uchun ham tan olgani;
• Livan misolida yondashuvni to‘liq tasdiqlamagan emigratsiya niyati va banklarga ishonch ma’lumotlarini ham ochiq muhokama qilgani;
• Global reytinglar tuzishdan avval nazariya, ko‘rsatkichlar paneli va retrospektiv sinovlarni talab qilgani.

Tadqiqotning cheklovlari

• Konseptual tadqiqotdir: Taklif etilgan model yangi ma’lumotlar bazasi bilan bevosita tekshirilmagan.
• Yangi indikatorlar yaratilmagan: O‘zgaruvchilar, hisobga olish qoidalari, birliklar va vaznlar hali belgilanmagan.
• Erta ogohlantirish da’vosi tasdiqlanmagan: Mavjud indekslardan ko‘ra ertaroq ogohlantirish berish qobiliyati kelajakda tekshirilishi lozim.
• Rejalashtirish ufqining tizimli miqyosga ko‘chirilishi farazdir: Boshlang‘ich qashshoqlik adabiyotidan butun jamiyat miqyosiga o‘tish yangi dalillarni talab qiladi.
• Sohalararo aloqalar qat’iy belgilanmagan: Qaysi o‘zgaruvchilar qo‘shiluvchi, ko‘paytiriluvchi yoki chegaraviy ishlashi noma’lum.
• Atamalar yuki yuqori: Subyektlik uzluksizligi, taraqqiyot solvabilligi, sintetik savodxonlik va o‘zaro o‘qiluvchanlik kabi ko‘plab yangi tushunchalar kiritilgan.
• Diagnostik qamrov juda keng: Pul, oila, demokratiya, sun’iy intellekt, ekologiya va ta’lim kabi turli sohalarni bitta dasturda o‘rganish amaliyotda qiyin bo‘lishi mumkin.
• Normativ chegaralar hali operatsionalizatsiya qilinmagan: “Munosib subyektlik” uchun qat’iy va madaniyatlararo o‘lchov standarti berilmagan.
• Livan tahlili amaliyot emas