Ushbu tadqiqot sun’iy intellekt davrida ta’lim bolani qanday mavqega qo‘yishi kerakligini falsafiy va konseptual usul bilan ko‘rib chiqadi. Xu Guoyin “Yangi ta’lim” deb atagan yondashuvini Adolatlilik tamoyili va Reallik tamoyiliga asoslaydi; bolalik davrida rivojlanish imkoniyatlarini saqlab qolishni, keyingi yosh bosqichlarida esa shaxsning haqiqiy qiziqishi, salohiyati, o‘rganish poydevori va hayot sharoitlariga mos yo‘llarni belgilashni taklif etadi. Tadqiqotning asosiy da’vosi shundan iboratki, ta’lim faqat bilim uzatish yoki imtihondagi muvaffaqiyatni oshirish o‘rniga mulohaza yuritish, mustaqillik, fazilat va umr bo‘yi rivojlanish salohiyatini shakllantirishi kerak. Biroq bu xulosalar eksperimental ma’lumotlarga emas, falsafiy fikrlashga va adabiyotdagi ayrim ta’lim nazariyalarining konseptual sinteziga tayanadi.

Tadqiqotchi inson salohiyatini uch qatlamda ko‘rib chiqadi: yo‘nalish va qadriyatni belgilashga xizmat qiladigan mulohaza yuritish yoki hukm chiqarish qobiliyati, qarorlarni rejalashtirilgan tarzda hayotga tatbiq etadigan ijro etish qobiliyati va aniq vazifalarni bajarishga imkon beradigan amaliy salohiyat. Bolalik ta’limida ustuvorlik faqat to‘g‘ri javobni topish yoki berilgan vazifani bajarishga emas, muammolarni tushunish, savol berish, variantlarni taqqoslash, oqibatlarni oldindan ko‘ra bilish va mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish ko‘nikmalariga berilishi kerakligi ilgari suriladi.

Tadqiqot, shuningdek, yodlash, ko‘p takrorlash, standart javob, tashqi nazorat va reytingga asoslangan “Mexanik ta’lim” bilan kuzatish, savol berish, kashf etish, qo‘llash, fikrlash, ifodalash va tuzatish jarayonlarini ilgari suradigan “Ilmiy ta’lim” o‘rtasida farq qiladi. Sun’iy intellekt bu doirada ikki tomonlama xususiyatga ega: u sifatli yo‘l-yo‘riqni ko‘proq bolaga yetkazishi mumkin; biroq faqat savol yechdirish, kuzatish, ball berish va nazorat qilish uchun ishlatilsa, mexanik ta’limni yanada samaraliroq holga keltirishi mumkin.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi ta’lim haqidagi bahslarda ko‘pincha e’tibordan chetda qoladigan asosiy savoldir: Ta’lim bolani qanday mavjudot sifatida mavqelantiradi? Agar bola faqat imtihonga tayyorlanadigan o‘quvchi, buyruqlarni bajaradigan passiv qabul qiluvchi yoki kelajakda ishlab chiqarish tizimiga qo‘shiladigan ishchi kuchi sifatida ko‘rilsa, ta’lim usullari ham shu qabulga ko‘ra shakllanadi. Bunday yondashuv takrorlash, taqqoslash, saralash, nazorat, tuzatish va tanlab chiqarish jarayonlarini markazga qo‘yadi.

Bola rivojlanish imkoniyatlari hali to‘liq namoyon bo‘lmagan inson sifatida qabul qilinganda esa ta’limning vazifasi o‘zgaradi. Ta’lim faqat hozirgi natijani o‘lchash o‘rniga bolaning qiziqishlarini, fikrlash usulini, mulohazasini, xarakterini va o‘z hayotini boshqarish qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilishi kerak.

Muallif shu sababli ko‘plab ta’lim muammolari faqat qo‘llaniladigan texnikalardan kelib chiqmasligini ta’kidlaydi. Ta’lim usullarining ortida bola haqidagi yanada fundamental inson konsepsiyasi mavjud. Bola passiv deb qabul qilinganda ta’lim uzatish va nazoratga; rivojlana oladigan subyekt deb qabul qilinganda esa yo‘l-yo‘riq, kashfiyot va mas’uliyatga asoslanadi.

“Yangi ta’lim” tushunchasi nimani anglatadi?

Tadqiqotda qo‘llanilgan “Yangi ta’lim” iborasi muayyan tarixiy ta’lim harakatining yoki mavjud muassasaning nomi emas. Muallif bu tushunchani inson rivoji, mulohaza yuritish, mustaqillik, fazilat va realistik rivojlanish yo‘llarini markazga qo‘yuvchi nazariy ta’lim yo‘nalishi sifatida ta’riflaydi.

Taklif etilgan tizim besh asosiy tarkibiy qismdan iborat:

• Bolalarning hali namoyon bo‘lmagan rivojlanish imkoniyatlarini himoya qiluvchi Adolatlilik tamoyili,
• Keyingi yosh bosqichlarida haqiqiy qiziqish va salohiyatlarga mos yo‘llarni shakllantiruvchi Reallik tamoyili,
• Mulohaza va mustaqillikni rivojlantirishga qaratilgan Ilmiy ta’lim,
• Salohiyat qaysi maqsadlar uchun ishlatilishini belgilaydigan fazilat ta’limi,
• Ta’lim resurslariga kirishni kengaytirish salohiyatiga ega inson markazli sun’iy intellekt.

Model inson rivojini o‘zgarmas deb qabul qilmaydi. O‘quvchining ma’lum bir davrdagi ko‘rsatkichi, qiziqishi yoki hayot sharoiti uning doimiy shaxsiyati sifatida ko‘rilmasligi kerak. Realistik yo‘naltirish zarur bo‘lsa-da, bu yo‘naltirish umr bo‘yi o‘zgarmaydigan hukmga aylantirilmasligi lozim.

Adolatlilik tamoyili nimani himoya qiladi?

Adolatlilik tamoyili bolalarning rivojlanish imkoniyatlari yetarlicha ko‘rinadigan bo‘lishidan oldin har bir bola rivojlana oladigan inson sifatida qabul qilinishi kerakligini himoya qiladi. Bu yerdagi adolatlilik barcha bolalarning bir xil natijaga erishishi yoki bir xil yo‘ldan borishi degani emas. Tamoyil oilaviy sharoit, hudud, maktab imkoniyatlari, erta yoshdagi baholar, shaxsiy xususiyatlar yoki vaqtinchalik qiyinchiliklar sababli bolalarning rivojlanish imkoniyatlari toraytirilmasligini talab qiladi.

Muallif vaqtinchalik natijaning doimiy salohiyat sifatida talqin qilinishiga ayniqsa qarshi chiqadi. Imtihonda past ball olish, bir muddat darslarga qiziqmaslik, sekin gapirish yoki muayyan o‘rganish sohasida qiynalish bolaning uzoq muddatli salohiyatini o‘zi alohida ko‘rsatmaydi. Xuddi shuningdek, yuqori baho oladigan bolani faqat imtihon raqobatiga yo‘naltirish ham uning boshqa rivojlanish sohalarini toraytirishi mumkin.

Adolatlilik bolaga faqat ijobiy so‘zlar aytishdan iborat emas. Muallif yondashuvida haqiqiy adolatlilik resurs, muhit, qo‘llab-quvvatlash, yo‘l-yo‘riq, kashf qilish imkoniyati va rivojlanish uchun vaqt taqdim etishni talab qiladi. Bolaga ishonilayotgani aytilishi, agar zarur o‘rganish sharoitlari yaratilmasa, o‘zi yetarli emas.

Tamoyilning maqsadi barcha bolalarni bir xil qilish emas, balki turli rivojlanish yo‘llarining erta bosqichda yopilib qolishining oldini olishdir. Akademik faoliyat, texnik amaliyot, san’at, sport, tashkilotchilik, ijtimoiy xizmat, ishlab chiqarish yoki boshqa sohalar turli bolalar uchun turli rivojlanish yo‘llarini shakllantirishi mumkin.

Reallik tamoyili nega zarur?

Adolatlilik tamoyili rivojlanish ehtimolini himoya qilsa, Reallik tamoyili shaxsning keyingi yosh bosqichlarida ko‘rinadigan bo‘lib boradigan haqiqiy xususiyatlarini hisobga oladi. Kech o‘smirlik, universitet, kasb tanlash va voyaga yetganlik davrlarida qiziqishlar, o‘rganish poydevori, kuchli va zaif tomonlar, hayotiy mas’uliyatlar hamda moddiy sharoitlar yanada aniq bo‘ladi.

Bu bosqichda barchani bitta akademik yoki kasbiy yo‘lga yo‘naltirish realistik bo‘lmasligi mumkin. Muallif ayrim shaxslar mavhum akademik ishlarda, boshqalari amaliy texnik ishlarda, tashkilotchilikda, muloqotda, estetik ishlab chiqarishda, muhandislik amaliyotlarida, davlat xizmatida yoki ijtimoiy faoliyatda kuchliroq bo‘lishi mumkinligini qayd etadi.

Reallik tamoyili standartlarni pasaytirish yoki rivojlanishdan voz kechishga chaqiriq emas. Maqsad shaxsning real holatidan kelib chiqadigan amalga oshiriladigan yo‘lni yaratishdir. Shaxsni boshqa odamlarning muvaffaqiyat qoliplariga majburlash o‘rniga uning o‘z qiziqishlari va salohiyati tuzilishiga mos boshlang‘ich nuqta belgilanishi kerak.

Muallif bu tamoyilni fatalizm bilan adashtirmaslik kerakligini alohida ta’kidlaydi. Bugungi reallik boshlang‘ich nuqtadir; umr bo‘yi o‘zgarmaydigan yakuniy nuqta emas. Salohiyatlar rivojlanishi, qiziqishlar chuqurlashishi, tajriba to‘planishi va yangi imkoniyatlar paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababli realistik mavqelantirish shaxsni muayyan kasb yoki ijtimoiy rolga doimiy ravishda qamab qo‘ymasligi kerak.

Adolatlilik va reallik o‘rtasida qanday muvozanat o‘rnatiladi?

Ikki tamoyil turli rivojlanish bosqichlarida turli og‘irlikka ega. Bolalikda ustuvorlik salohiyati hali namoyon bo‘lmagan shaxsning tanlovlarini ochiq saqlashdir. Yoshlik va voyaga yetganlikda esa real sharoitlar, kompetensiyalar va mas’uliyatlarga mos yo‘llarni yaratish ko‘proq ahamiyat kasb etadi.

Muallif ta’biri bilan aytganda, faqat adolatlilikka tayangan, biroq real sharoitlarni hisobga olmaydigan ta’lim yaxshi niyat darajasida qolishi mumkin. Faqat reallikni hisobga olgan, biroq adolatli rivojlanish imkoniyatlari taqdim etilgan-etilmaganini so‘roq qilmaydigan ta’lim esa sovuq, chetlashtiruvchi va fatalistik bo‘lib qolishi mumkin.

Shu sababli o‘quvchini yo‘naltirishdan oldin quyidagi savol muhimlashadi: O‘quvchining bugungi holati yetarli rivojlanish imkoniyati berilgandan keyin yuzaga kelganmi yoki resurs va qo‘llab-quvvatlash yetishmovchiligi haqiqiy yetishmovchilik sifatida talqin qilinyaptimi?

Nega salohiyat uch qatlamga ajratiladi?

Tadqiqot “iqtidorli” yoki “muvaffaqiyatli” kabi umumiy iboralar inson aslida nimani qila olishini yetarli darajada tushuntirmasligini ta’kidlaydi. Salohiyat bajarilayotgan ishning xususiyati va zimmasiga olinadigan mas’uliyatga ko‘ra uch funksional qatlamda baholanadi.

Bu tasnif odamlar o‘rtasida qadriyat yoki sha’n ierarxiyasi o‘rnatish uchun ishlatilmaydi. Bir shaxs turli sharoitlarda yo‘nalish belgilashi, tizimni yuritishi yoki muayyan texnik vazifani bajarishi mumkin. Qatlamlar odamlarni doimiy kasb guruhlariga ajratishdan ko‘ra, bir ish ichida qaysi salohiyat oldinga chiqishini tushunishga qaratilgan.

Muallif bolalikda eng avvalo mulohaza yuritishni rivojlantirish kerakligini ilgari suradi. Kelajakda qaysi kasblar yoki muammolar paydo bo‘lishini oldindan aniq bilish mumkin bo‘lmasa-da, bolalarning yangi holatlarni baholash, variantlar orasida qaror qilish va tanlovlari uchun mas’uliyat olish ehtiyoji davom etadi.

Ijtimoiy mavqe qanday yo‘llar bilan shakllanadi?

Tadqiqot odamlarning ijtimoiy shaxsiyat va mavqe kasb etish yo‘llarini tarixiy jihatdan uch umumiy sarlavha ostida ko‘rib chiqadi: kuch, meros va imtihon. Dastlabki ijtimoiy tuzilmalarda jismoniy kuch, jasorat, tashkilotchilik va xavfni baholash qobiliyati muhim bo‘lgan bo‘lsa; boylik va hokimiyat tuzilmalari barqarorlashishi bilan oila va meros yanada belgilovchi bo‘lib borgan. Keyingi davrlarda imtihonlar, hujjatlar, darajalar va rasmiy baholashlar ijtimoiy harakatchanlik uchun yangi yo‘llarni yaratgan.

Muallif bu uch yo‘l bir-birini butunlay yo‘q qilmaganini, zamonaviy jamiyatlarda ular birgalikda ishlashini qayd etadi. Bir shaxs oilaviy resurslar bilan boshlang‘ich ustunlik, imtihonlar bilan rasmiy mavqe va real salohiyati bilan kasbiy muvaffaqiyatga erishishi mumkin.

Tadqiqotda Xitoyning tarixiy imperatorlik imtihon tizimi misol sifatida ishlatiladi. Biroq tadqiqotning asosiy modeli Xitoy ta’lim tizimiga xos emas. Bu tarixiy misol tug‘ilish bilan belgilanadigan mavqedan imtihon bilan belgilanadigan mavqega o‘tish ijtimoiy harakatchanlik nuqtai nazaridan nimani anglatishini ko‘rsatish uchun qo‘llanadi.

Bourdieu va Passeronning ta’lim orqali ijtimoiy qayta ishlab chiqarish yondashuvidan foydalangan muallif maktab har doim ham xolis baholash maydoni emasligini eslatadi. Madaniy kapital, til qo‘llanilishi, baholash standartlari va institutsional tanlov jarayonlari muhitdagi farqlarni ta’limdagi muvaffaqiyat farqiga aylantirishi mumkin. Shu sababli o‘quvchining imkoniyat yetishmovchiligi bevosita shaxsiy yetishmovchilik sifatida o‘qilmasligi kerak.

Mexanik ta’lim nima?

Mexanik ta’lim muallif yodlash, ko‘p takrorlash, standart javob, tashqi nazorat, saralash va itoatga urg‘u beradigan amaliyotlar uchun ishlatadigan nazariy tushunchadir. Bu yerdagi “mexanik” so‘zi bolalarga nisbatan axloqiy ayblov emas, uzoq davom etgan ta’lim natijasida shakllanishi mumkin bo‘lgan o‘rganish usulini ifodalaydi.

Mexanik o‘rganuvchi shaxs muammoni tushunishdan oldin tayyor qolip izlash, ma’lumot nega muhimligini o‘ylashdan oldin imtihonda chiqadimi-yo‘qmi deb so‘rash, vazifaga duch kelganda o‘z tashabbusidan foydalanish o‘rniga ko‘rsatma kutish va vaziyat o‘zgarganda standart javob izlashga moyil bo‘lishi mumkin.

Muallif mexanik ta’lim qisqa muddatda hech qanday natija bermaydi, demaydi. Takrorlash ayrim ma’lumotlarni eslab qolishni osonlashtirishi, savol turlariga tanishlikni oshirishi va muntazam ishlash odatini shakllantirishi mumkin. Tanqid bu vositalarning butun ta’limning o‘ziga aylanishiga qaratilgan.

Uzoq vaqt davomida faqat standart javob va tashqi nazorat bilan ishlagan bola o‘rganishni bilimda faol ishtirok etish o‘rniga o‘ziga berilgan narsalarni qabul qilish deb tushunishi mumkin. U xato qilishdan qo‘rqishi, savol ishlab chiqishdan qochishi va o‘z qadrini boshqalarning reytingdagi o‘rni bilan o‘lchay boshlashi mumkin.

Tadqiqotning asosiy ogohlantirishi bitta savolni noto‘g‘ri qilishdan ko‘ra, doimiy o‘rganish namunasining shakllanishidir. Ma’lumotdagi bo‘shliq keyinchalik to‘ldirilishi mumkin; biroq qiziqish, tashabbus, mulohaza va mustaqil fikrlash uzoq vaqt zaiflashtirilsa, bu yanada chuqurroq rivojlanish muammosini keltirib chiqarishi mumkin.

Ilmiy ta’lim nimani anglatadi?

Tadqiqotdagi Ilmiy ta’lim tushunchasi faqat tabiiy fanlar, fizika, kimyo yoki biologiyani o‘qitishni anglatmaydi. Muallif bu atamani ilmiy asoslarga tayangan, rivojlanish darajasini hisobga oladigan va mulohaza bilan mustaqillikni shakllantirishga yo‘naltirilgan ta’lim uchun ishlatadi.

Ilmiy ta’lim kuzatish, savol berish, kashf etish, qo‘llash, fikrlash, mantiqiy xulosa chiqarish, ifodalash, tekshirish va tuzatish jarayonlarini ilgari suradi. O‘quvchi tayyor bilimni butunlay rad etmaydi; balki uni tushunishga, qo‘llashga va kerak bo‘lsa yangi vaziyatlarga ko‘chirishga harakat qiladi.

Bu yondashuvda mustaqil o‘quvchi hech qanday yo‘l-yo‘riq olmaydigan yoki xohlagan hamma ishini qiladigan o‘quvchi emas. Mustaqillik vaqt o‘tishi bilan o‘z o‘rganishini boshqarish, variantlar orasida asosli qaror qabul qilish va qabul qilgan qarorlari uchun mas’uliyat olishni anglatadi.

Muallif Deweydan foydalanadigan nuqta ta’limning mazmunli tajriba orqali rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashidir. Vygotskyning yaqin rivojlanish zonasi yondashuvi esa bolani faqat hozirgi darajasida tashlab qo‘yishni ham, rivojlanish sharoitlaridan oshib ketadigan majburlashga duchor qilishni ham qo‘llab-quvvatlamaydi. Freirening “bank ta’lim modeli” tanqidi ham o‘quvchini bilim bilan to‘ldiriladigan passiv idish sifatida ko‘rishga qarshi konseptual asos beradi.

Sun’iy intellekt ta’limda adolatlilikni oshira oladimi?

Muallif bahosiga ko‘ra, sifatli sun’iy intellekt yordamidagi ta’lim vositalari yaxshi o‘qituvchilar, o‘rganish resurslari va oilaviy yo‘l-yo‘riqqa kirishdagi ayrim farqlarni kamaytirish salohiyatiga ega. Uzoq yoki resurslari cheklangan muhitda yashaydigan bola mos ravishda ishlab chiqilgan ta’lim vositasidan o‘rganish strategiyasi, mavzu izohi va rivojlanish bo‘yicha yo‘l-yo‘riq olishi mumkin.

Biroq tadqiqot bu imkoniyatni eksperimental ravishda o‘lchamaydi. Sun’iy intellektdan foydalanuvchi va foydalanmaydigan o‘quvchi guruhlari taqqoslanmagan; muvaffaqiyat, mulohaza, motivatsiya yoki tengsizlikka ta’sir bo‘yicha raqamli ma’lumot taqdim etilmagan. Sun’iy intellekt tengsizlikni kamaytirishi mumkin, degan qarash nazariy imkoniyat va dizayn taklifi sifatida ilgari surilgan.

Tadqiqotda “Tianzhi” nomli ta’lim agenti misol qilib ko‘rsatiladi. Muallif bu tizimni faqat javob beruvchi yoki uy vazifasini bajaruvchi vosita sifatida emas, o‘rganish holatini aniqlash, strategiya yaratish, qiziqish sohalarini kashf etish, salohiyatni rivojlantirish va ota-onalarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishga qaratilgan qo‘llab-quvvatlash tizimi sifatida loyihalaydi. Shunga qaramay, tadqiqotda Tianzhining texnik arxitekturasi, algoritmi, ma’lumotlar xavfsizligi, foydalanish natijalari yoki mustaqil baholashi berilmagan.

Sun’iy intellektning asosiy xavfi mavjud ta’lim falsafasini avtomatlashtirishidir. Agar tizim faqat ko‘proq savol yuborish, o‘quvchini yanada batafsil kuzatish, xatti-harakatni ballash, saralash va nazorat qilish uchun ishlatilsa, mexanik ta’lim yanada tez va keng qamrovli bo‘lib qolishi mumkin. Bu holatda texnologiya ta’lim haqidagi tushunchani o‘zgartirmaydi; mavjud tushunchaning kuchini oshiradi.

Shu bois muallif uchun asosiy savol “Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish kerakmi?” savolidan oldin keladi: Sun’iy intellektni qaysi ta’lim maqsadi boshqaradi? Xuddi shu texnologiya o‘quvchining mustaqilligini qo‘llab-quvvatlash uchun ham, doimiy tashqi nazorat o‘rnatish uchun ham ishlatilishi mumkin.

Nega salohiyat va fazilat birgalikda ko‘rib chiqiladi?

Tadqiqotda salohiyat shaxsning bir ishni qila olish kuchini; fazilat esa bu kuch qaysi maqsad, chegara va mas’uliyat doirasida ishlatilishini belgilaydi. Kuchli mulohaza, ijro va amaliy salohiyatga ega, biroq halollik, mas’uliyat va o‘zini boshqarishdan mahrum shaxs o‘z imkoniyatini aldash, ekspluatatsiya, nazorat yoki zarar yetkazish uchun ishlatishi mumkin.

Boshqa tomondan, yaxshi niyatning o‘zi ham murakkab vazifalarni bajarish uchun yetarli emas. Fazilatli, biroq zarur bilim va salohiyatlarni rivojlantirmagan shaxs o‘z ijobiy maqsadini samarali natijaga aylantira olmasligi mumkin. Yangi ta’lim shu sababli faqat “yaxshi inson” yoki faqat “muvaffaqiyatli inson” tarbiyalash maqsadlaridan birini tanlamaydi.

Muallif fazilatni mavhum axloqiy nasihatlardan iborat deb bilmaydi. Halollik mulohazaning shaxsiy manfaat bilan buzilishini cheklaydi; mas’uliyat bajarilgan ishning oqibatlarini zimmasiga olishni talab qiladi; o‘zini boshqarish aqlning manipulyatsiyaga aylanishining oldini oladi; adolat kuchlining zaifni ezishiga chegara qo‘yadi; rahm-shafqat muvaffaqiyatni ijtimoiy sezgirlikdan uzib qo‘ymaslikka yordam beradi.

Yetuk mulohaza faqat “Buni qilish mumkinmi?” savolini emas, “Buni qilish kerakmi?”, “Kimga foyda yoki zarar yetkazadi?”, “Qisqa va uzoq muddatli oqibatlari nimalar?” va “Yanada adolatli yo‘l topish mumkinmi?” savollarini ham qamrab oladi.

Ta’lim bosqichlariga ko‘ra taklif etilgan model

Modelning yakuniy maqsadi mustaqillik, o‘zini rivojlantirish va o‘z hayoti uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish qobiliyatidir. Muallif bolaning faqat kattalar nazorati ostida o‘rgana olishini, tashqi bosimsiz ishlay olmasligini yoki o‘zi uchun qaror bera olmasligini ta’limning yanada chuqur vazifasi bajarilmaganining belgisi deb hisoblaydi.

Tadqiqot Turkiya nuqtai nazaridan nimani anglatadi?

Tadqiqot Turkiyaga xos siyosat, maktab tizimi yoki o‘quvchi namunasini o‘rganmaydi. Shunga qaramay, imtihon natijasi bilan erta yorliq yopishtirish, bir tipdagi muvaffaqiyat tushunchasi, akademik va kasbiy yo‘llar o‘rtasidagi qiymat farqi, maktab va oila resurslarining o‘quvchi kelajagiga ta’siri hamda ta’limda sun’iy intellektning roli kabi mavzular Turkiyada tadqiq qilinishi va ta’lim amaliyotlariga moslashtirilishi mumkin.

Taklif etilgan doira Turkiya nuqtai nazaridan ayniqsa uch savolni ko‘rinadigan qiladi:

• O‘quvchining ko‘rsatkichi baholanganda u yetarli o‘rganish va rivojlanish imkoniyatiga ega bo‘lgan-bo‘lmaganligi hisobga olinadimi?
• Kasbiy, texnik, san’atga oid, akademik va ijtimoiy salohiyatlar bitta muvaffaqiyat mezoniga kamaytirilmasdan baholana oladimi?
• Sun’iy intellekt o‘quvchining mulohazasi va mustaqilligini rivojlantirish uchunmi yoki ko‘proq savol, kuzatuv va saralash ishlab chiqarish uchunmi ishlatilmoqda?

Bu savollar Turkiya uchun mazmunli bo‘lsa-da, tadqiqot Turkiyada muayyan bir amaliyot ishlashini isbotlamaydi. Takliflarning Turkiyadagi ta’sirini baholash uchun o‘quvchi, o‘qituvchi, ota-ona va maktab darajasidagi dala tadqiqotlari; turli ta’lim modellarini taqqoslaydigan izlanishlar hamda uzoq muddatli baholashlar talab etiladi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

• Ta’lim usullarini bolaning qanday mavqelantirilishi haqidagi yanada fundamental falsafiy savol bilan bog‘laydi.
• Imkoniyat yaratish bilan realistik yo‘naltirish o‘rtasida ko‘pincha qarama-qarshi deb ko‘riladigan ikki yondashuvni rivojlanish bosqichlariga ko‘ra birlashtiradi.
• Salohiyatni bitta imtihon natijasi yoki texnik ko‘nikma sifatida emas, mulohaza, ijro va amaliyot qatlamlari bilan ko‘rib chiqadi.
• Sun’iy intellektni faqat samaradorlik vositasi sifatida emas, ta’lim falsafasini kuchaytirishi yoki buzishi mumkin bo‘lgan tizim sifatida baholaydi.
• Mustaqillik va fazilatni bir-biridan ajratmay, mas’uliyatli mulohaza g‘oyasini ilgari suradi.

Tadqiqotning cheklovlari nimalar?

• Tadqiqot eksperimental yoki kuzatuv tadqiqoti emas; konseptual ish hisobotidir.
• O‘quvchi, o‘qituvchi, ota-ona yoki maktab namunasiga ega emas.
• Adolatlilik va Reallik tamoyillarining o‘rganish muvaffaqiyati, psixologik rivojlanish yoki hayotiy natijalarga ta’siri o‘lchanmagan.
• Mexanik ta’lim va Ilmiy ta’lim tushunchalari uchun o‘lchanadigan shkalalar yoki operatsion baholash mezonlari ishlab chiqilmagan.
• Manbalarni ko‘rib chiqish qanday amalga oshirilgani, qaysi nashrlar qaysi mezonlar asosida tanlangani ko‘rsatilmagan; tadqiqot tizimli sharh emas.
• Sun’iy intellekt ta’lim tengsizliklarini kamaytiradi degan da’vo bevosita ma’lumotlar bilan sinovdan o‘tkazilmagan.
• Sun’iy intellektdan foydalanishda ma’lumotlar maxfiyligi, algoritmik tarafkashlik, kirish narxi, o‘qituvchi mas’uliyati va texnik infratuzilma kabi amaliy muammolar batafsil modellashtirilmagan.
• Taklif etilgan ta’lim agentining texnik xususiyatlari va haqiqiy foydalanuvchi natijalari taqdim etilmagan.
• Modelning turli madaniyatlar, mamlakatlar va ta’lim tizimlarida qanday qo‘llanishi empirik ravishda taqqoslanmagan.
• Tadqiqot hakamlar baholashidan o‘tmagan ish hisoboti/preprintdir.

Tadqiqot nimani qo‘llab-quvvatlaydi, nimani isbotlamaydi?

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot miqdoriy, sifatli dala tadqiqoti yoki eksperimental ish emas. Muallif ta’lim falsafasi, inson rivoji va sun’iy intellekt yordamidagi ta’lim bo‘yicha konseptual argument ishlab chiqadi. Asosiy usul tushuncha yaratish, tushunchalar o‘rtasida funksional farq qilish, tarixiy misollardan foydalanish va mavjud ta’lim nazariyalari bilan nazariy aloqa o‘rnatishdan iborat.

Tadqiqotning asosiy nazariy xulosalari

1. Ta’limiy mavqelantirish usullardan oldin keladi: Bolaning qanday ko‘rilishi qaysi o‘qitish va baholash usullari tanlanishini belgilaydi.
2. Bolalikda rivojlanish ehtimoli himoya qilinishi kerak: Erta baholar, oilaviy sharoitlar yoki vaqtinchalik muammolar bolaning doimiy salohiyati sifatida baholanmasligi kerak.
3. Keyingi yosh bosqichlarida realistik yo‘llar yaratilishi kerak: Qiziqish, salohiyat, o‘rganish poydevori va hayot sharoitlari ko‘rinadigan bo‘lganda amalga oshiriladigan yo‘naltirish qilinishi lozim.
4. Salohiyat bir o‘lchovli emas: To‘g‘ri yo‘nalishni belgilaydigan mulohaza, qarorni hayotga tatbiq etadigan ijro va aniq ishni yakunlaydigan amaliy salohiyat birgalikda ishlaydi.
5. Bolalikda mulohaza ustuvor: Standart vazifalarni bajarish ko‘nikmasi savol berish va qaror qabul qilish qobiliyatining o‘rnini egallamasligi kerak.
6. Takrorlash va nazorat vositadir, maqsad emas: Mexanik usullar qisqa muddatli vazifa muvaffaqiyatini ta’minlashi mumkin bo‘lsa-da, butun ta’limga aylanganda mustaqillik uchun xavf tug‘diradi.
7. Sun’iy intellekt natijasi uni boshqaradigan ta’lim falsafasiga bog‘liq: Xuddi shu texnologiya yo‘l-yo‘riq va kashfiyot uchun ham, kuzatuv va intensiv mashq uchun ham ishlatilishi mumkin.
8. Salohiyat fazilat bilan boshqarilishi kerak: Bir ishni qila olishning o‘zi bu ish axloqiy jihatdan to‘g‘ri yoki ijtimoiy jihatdan mas’uliyatli ekanini ko‘rsatmaydi.
9. Inson rivoji dinamik: Realistik yo‘naltirish shaxsning hozirgi holatini umr bo‘yi davom etadigan taqdirga aylantirmasligi kerak.

Bu bandlar tadqiqotning eksperimental “natijalari” emas, muallif falsafiy fikrlash orqali shakllantirgan nazariy takliflardir. Ularning haqiqiyligini baholash uchun o‘lchanadigan o‘zgaruvchilarga aylantirilishi va turli ta’lim muhitlarida sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Manba va usul haqida izoh

Tadqiqotning asl nomi: Ability, Virtue, and New Education: The Principle of Fairness and the Principle of Reality

Muallif: Xu Guoyin

Mualliflar tartibi: Tadqiqot bitta muallif tomonidan yozilgan.

Teng birinchi muallif: Mavjud emas.

Mas’ul/aloqa muallifi: Hujjatda yozishma manzili Xu Guoyin nomiga berilgan.

Muassasa: Hujjatda Xu Guoyin Southwest Minzu University, Chengdu, China tarkibida “Visiting Professor” sifatida ko‘rsatilgan. Bu lavozim haqidagi ma’lumot mustaqil institutsional sahifadan tasdiqlanmagan.

Manba turi: Falsafiy va konseptual ish hisoboti; SSRNda chop etilgan preprint/working paper.

Nashr yili: 2026.

Hujjatdagi sana: May 2026.

DOI:10.2139/ssrn.6820758

Jurnal: Hakamlikdan o‘tgan jurnal nomi mavjud emas.

Nashr platformasi: Social Science Research Network (SSRN).

Platforma provayderi: Elsevier SSRN Preprint Services.

Rasmiy tadqiqot havolasi:SSRN tadqiqot sahifasi

Hakamlik holati: Hakamlikdan o‘tgan jurnal nashri tasdiqlanmagan. Tadqiqot hakamlar baholashidan o‘tmagan ish hisoboti/preprint sifatida o‘qilishi kerak.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: Muallif tarjima, til tahriri va uslubni yaxshilashda sun’iy intellekt yordamidagi vositalardan foydalanganini; konseptual doira, asosiy da’volar va yakuniy mazmun uchun javobgarlik o‘ziga tegishli ekanini bildirgan.

Ushbu o‘zbekcha izoh yuklangan 18 sahifalik ish boshidan oxirigacha ko‘rib chiqilib tayyorlandi. Ilmiy va konseptual mazmun tadqiqotning o‘z da’volariga tayantirildi; hujjatdan tashqari yangi eksperimental natija, ta’lim muvaffaqiyati haqidagi da’vo yoki sun’iy intellekt samaradorligi ma’lumoti qo‘shilmadi. Tashqi manbalardan faqat DOI, SSRN qaydi, nashr platformasi va manba turini bibliografik tasdiqlash uchun foydalanildi.

Tadqiqotda namuna, ma’lumotlar to‘plami, dala amaliyoti, tajriba, statistik tahlil, formula, grafik yoki miqdoriy taqqoslash mavjud emas. Shu sababli taklif etilgan Adolatlilik tamoyili, Reallik tamoyili, salohiyat tasnifi va ta’lim modeli tasdiqlangan aralashuv dasturi sifatida emas, keyinchalik empirik tadqiqotlar bilan sinab ko‘rilishi mumkin bo‘lgan nazariy doira sifatida baholanishi kerak.