Modda iste’moli buzilishi faqat moddani iste’mol qilayotgan shaxsning sog‘lig‘i va xulq-atvoriga ta’sir qilmaydi. Turmush o‘rtoqlar, bolalar va katta oila ham iqtisodiy yo‘qotishlar, noaniqlik, nizolar, ijtimoiy tamg‘alash va xavfsizlik muammolariga duch kelishi mumkin. Faryalla Farooq Parray va Saima Farhad tomonidan tayyorlangan ushbu sifat tadqiqoti modda iste’moli buzilishi bo‘lgan erkaklar bilan turmush qurgan ayollarning boshdan kechirgan tajribalarini ularning o‘z hikoyalari orqali o‘rganadi.

Tadqiqot Hindistonning Jammu va Kashmir Ittifoq hududidagi Srinagar mintaqasida joylashgan qaramlikni davolash markazida o‘tkazilgan. Maqsadli tanlov orqali tanlangan, 22-39 yosh oralig‘idagi o‘n ayol bilan o‘rtacha 60-90 daqiqa davom etgan chuqurlashtirilgan suhbatlar o‘tkazilgan. Ishtirokchilarning turmush o‘rtoqlari noqonuniy moddalar iste’mol qilgan, bitta yoki bir nechta modda iste’moli tarixi mavjud bo‘lgan va davolanish jarayonida bo‘lgan erkaklardir.

Suhbatlar Talqin qiluvchi fenomenologik tahlil (Interpretative Phenomenological Analysis, IPA) yordamida tahlil qilingan. Bu yondashuv tajriba jamiyat bo‘ylab qanchalik keng tarqalganini son jihatdan o‘lchashdan ko‘ra, odamlar boshdan kechirgan voqealariga qanday ma’no berishini batafsil o‘rganishni maqsad qiladi.

Tadqiqotda oltita asosiy mavzu aniqlangan:

• Ishonchning buzilishi va xiyonat,
• Moliyaviy beqarorlik va kelajak noaniqligi,
• Nikoh va katta oila nizolari,
• Bolalarning xavfsizligi va kelajagining tahdid ostida qolishi,
• Yaqin sherik zo‘ravonligi,
• Ajralish dilemmasi.

Ishtirokchilar hikoyalarida turmush o‘rtog‘ining modda iste’moli ko‘pincha nikohdan keyin ma’lum bo‘lgani, ayrim ayollar bu holat turmush o‘rtog‘ining oilasi tomonidan avvaldan ma’lum bo‘lgan deb o‘ylagani, oila daromadining modda va qarzlarga sarflangani, ayollar o‘z oilalariga qaram bo‘lib qolgani va bolalarni uydagi muhitdan uzoqlashtirishga majbur bo‘lgani bayon qilingan.

Yaqin sherik zo‘ravonligi haqidagi hikoyalar jismoniy hujumdan tashqari qo‘rqitish, pul talab qilish, iqtisodiy resurslarni egallab olish, haqoratlash, ayblash va ayol boshdan kechirgan travmani kamsitishni ham o‘z ichiga oladi. Shunga qaramay, ayollar ajralishni oson chiqish yo‘li sifatida ko‘rmagani; bolalarning kelajagi, iqtisodiy qaramlik, oila obro‘si, ajralish tamg‘asi va turmushga chiqmagan opa-singillarga salbiy ta’sir qilishi mumkinligi qo‘rquvi sabab nikohda qolishni ko‘rib chiqqani aniqlangan.

Tadqiqot bu ayollar faqat “qaram turmush o‘rtog‘i bilan yashash qiyinchiliklari”ni emas, balki bir-biriga bog‘liq ko‘plab bosimlarni bir vaqtda boshdan kechirayotganini ta’kidlaydi. Mualliflar bu holatni ko‘p o‘lchovli qamalib qolish sifatida talqin qilib, ayollar xavfsizlik, iqtisodiy mustaqillik, travmadan xabardor ruhiy salomatlik yordami, boshpana, huquqiy himoya va ijtimoiy tamg‘alashga qarshi kurash sohalarida integratsiyalashgan yordamga muhtojligini bildiradi.

Biroq tadqiqot faqat o‘n ayol bilan va bitta davolash markazida o‘tkazilgan. Ishtirokchilar turmush o‘rtoqlarining davolanishida faol qatnashayotgan ayollardan tanlangan. Natijalarni Kashmirda yoki boshqa jamiyatlarda modda iste’moli buzilishi bo‘lgan barcha erkaklarning turmush o‘rtoqlariga umumlashtirib bo‘lmaydi. Tadqiqot preprint bo‘lib, ekspert ko‘rigidan o‘tmagan.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Modda iste’moli buzilishi shaxsning modda iste’molini nazorat qilishda qiynalishi, moddaga hayotning boshqa sohalaridan ko‘ra ko‘proq ustuvorlik berishi va zarar yuzaga kelganiga qaramay iste’molni davom ettirishi mumkin bo‘lgan holat sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning asosiy yondashuvi bu buzilishning ta’siri faqat moddani iste’mol qilayotgan shaxs bilan cheklanmasligidir.

Turmush o‘rtog‘ining modda iste’moli uy ichidagi muloqot, iqtisodiy resurslarning taqsimlanishi, ota-onalik rollari, ishonch munosabati, oilaviy chegaralar va kuch muvozanatini o‘zgartirishi mumkin. Tadqiqot ayniqsa erkaklarning modda iste’moli buzilishining ayol turmush o‘rtoqlariga ta’siriga qaratilgan.

Tadqiqotchilar javob izlagan asosiy savol quyidagicha:

Modda iste’moli buzilishi bo‘lgan erkaklar bilan yashayotgan ayollar o‘z nikohlarini, oilaviy munosabatlarini, iqtisodiy hayotini, bolalarining kelajagini, xavfsizligini va ajralish qarorlarini qanday boshdan kechiradi va ma’nolantiradi?

Bu savol miqdoriy taqqoslashdan ko‘ra tajribaning ma’nosiga qaratilgan. Tadqiqot “turmush o‘rtog‘i zo‘ravonligi nechta ayolda uchraydi?” yoki “ajralish xavfi necha foizga oshadi?” degan savollarga javob bermaydi. Buning o‘rniga zo‘ravonlik, xiyonat, qarz, tamg‘alash va onalik mas’uliyati ayollarning hayot hikoyasida qanday birlashishini o‘rganadi.

Tadqiqot to‘ldirishni maqsad qilgan bo‘shliq

Modda iste’moli buzilishi bo‘yicha tadqiqotlarning muhim qismi tashxis qo‘yilgan shaxsning davolanishi, modda iste’moli naqshi, qaytalanish xavfi yoki sog‘liq natijalariga qaratiladi. Bu tadqiqot esa qaramlik bilan yashayotgan turmush o‘rtog‘ining ko‘rinmas yukini markazga olib chiqadi.

Mualliflar ayniqsa quyidagi masalalar birgalikda o‘rganilishi kerakligini ta’kidlaydi:

• Nikohdan oldin yoki nikoh davomida modda iste’molining yashirilishi,
• Katta oilaning ma’lumotni yashirish yoki ayolni ayblashdagi roli,
• Iqtisodiy resurslarning modda iste’moliga yo‘naltirilishi,
• Bolalarning zo‘ravonlik va tartibsizlikka guvoh bo‘lishi,
• Ayolning turmush o‘rtog‘ini tark etish erkinligini cheklaydigan ijtimoiy me’yorlar,
• Modda iste’moli, iqtisodiy qaramlik va yaqin sherik zo‘ravonligining birlashishi.

Tadqiqotning o‘ziga xos hissasi bu muammolarni bir-biridan uzilgan mavzular sifatida emas, balki ayol hayotini o‘rab turgan o‘zaro bog‘langan tizim sifatida talqin qilishidir.

Talqin qiluvchi fenomenologik yondashuv nimani anglatadi?

Tadqiqotda talqin qiluvchi fenomenologiya qo‘llangan. Mualliflar bu usulni uchta asosiy tamoyil bilan izohlaydi:

• Fenomenologiya: Odamlarning boshdan kechirgan tajribasi ongida qanday namoyon bo‘lishini o‘rganish,
• Germenevtika: Tushunish talqin jarayoni ekanini qabul qilish,
• Idiografiya: Katta namunalarda o‘rtacha natija izlash o‘rniga har bir holatni batafsil o‘rganish.

IPA yondashuvida ishtirokchi o‘z hayotiga ma’no berishga harakat qilayotgan bir paytda tadqiqotchi ham ishtirokchining ushbu ma’nolantirish jarayonini talqin qiladi. Bu “ikki tomonlama talqin” yoki “double hermeneutic” deb ataladi.

Shuning uchun tadqiqotda paydo bo‘lgan “xiyonat”, “ontologik ishonchsizlik”, “uchburchaklashuv” yoki “chegaralangan agentlik” kabi tushunchalar ishtirokchilar qo‘llagan o‘lchov ballari emas. Bular tadqiqotchilar hikoyalarni ma’nolantirish uchun foydalangan talqin qiluvchi tushunchalardir.

Namuna va ishtirokchilarning xususiyatlari

Tadqiqotda o‘n ayol qatnashgan. Ishtirokchilarning umumiy xususiyatlari quyidagicha bildirilgan:

• Yoshlari 22 dan 39 gacha.
• Modda iste’moli buzilishi bo‘lgan erkaklar bilan turmush qurganlar.
• Turmush o‘rtoqlari bitta noqonuniy modda yoki bir nechta moddani iste’mol qilgan.
• Turmush o‘rtoqlari Srinagardagi qaramlikni davolash markazida davolanmoqda.
• Ayollar turmush o‘rtoqlarining davolanish jarayonida faol qatnashmoqda.
• To‘rt nafari savodsiz; olti nafari savodli deb ta’riflangan.
• Oilalarning oylik daromadi 10.000-30.000 oralig‘ida ekani bildirilgan; bu jumlada pul birligi aniq ko‘rsatilmagan.
• Ishtirokchilar qishloq va shahar hududlaridan kelgan.

Maqsadli tanlov ishlatilgan. Bu usulda ishtirokchilar butun jamiyatni statistik jihatdan ifodalash uchun tasodifiy tanlanmaydi. Ular tadqiqot savoliga bevosita aloqador tajribaga ega bo‘lgani uchun tanlanadi.

Davolash markazidan ishtirokchi tanlashning ma’nosi

Ishtirokchilarga qaramlikni davolash markazi orqali murojaat qilish nozik va tamg‘alangan mavzuda ayollar bilan xavfsiz aloqa o‘rnatishni osonlashtirgan. Mualliflar jamiyat ichida oilalar modda iste’molini oshkor qilishdan tortinishini va davolash markazi maqsadli guruhga yetishish uchun amaliy maydon bo‘lganini ta’kidlaydi.

Biroq bu tanlov usuli namunani ham cheklaydi. Tadqiqotga:

• Turmush o‘rtog‘i umuman davolanishga murojaat qilmagan ayollar,
• Turmush o‘rtog‘idan ajralgan yoki ajrashgan ayollar,
• Zo‘ravonlik sabab boshpanada bo‘lgan ayollar,
• Turmush o‘rtog‘ining davolanishida qatnashmaydigan ayollar,
• Modda iste’molini sog‘liq tizimiga bildirmagan oilalar

tizimli ravishda kiritilmagan bo‘lishi mumkin. Shu sababli tadqiqot davolanishga kira olgan va turmush o‘rtog‘ining davolanishida qatnashgan ayollarning tajribalarini ko‘proq aks ettiradi.

Suhbatlar qanday o‘tkazildi?

Tadqiqotchilar ijtimoiy ish sohasi vakillaridir. Suhbatlar Srinagardagi qaramlikni davolash markazida o‘tkazilgan va o‘rtacha 60-90 daqiqa davom etgan.

Ishtirokchilarga tadqiqot maqsadi tushuntirilgan va og‘zaki rozilik olingan. Ayrim ishtirokchilar audioyozuvga ruxsat bergan, boshqalari esa faqat yozma qayd yuritilishini afzal ko‘rgan. Audioyozuvlar tadqiqot yakunlangach yo‘q qilingani aytilgan.

Ishtirokchilarning haqiqiy ismlari ishlatilmagan, hikoyalar taxalluslar yoki ishtirokchi raqamlari bilan berilgan. Suhbat matnlarida sukut, yig‘lash va shunga o‘xshash holatlarni ko‘rsatish uchun ramziy belgilar ishlatilgani bildirilgan.

Til va tarjima jarayoni

Suhbatlar mahalliy tilda o‘tkazilgani, matnlar keyinchalik ingliz tiliga tarjima qilingani tushuniladi. Mahalliy va kundalik iboralar o‘ziga xos ma’no tashigan holatlarda ular saqlangan va keyin inglizcha izohlar berilgani aytilgan.

Bu yondashuv madaniy ma’noni saqlashni maqsad qilsa-da, tarjima jarayoni ayrim xavflarga ega. Bir iboraning ohangi, majozi yoki oilaviy munosabatlardagi maxsus ma’nosini ingliz tiliga to‘liq ko‘chirish har doim ham mumkin emas. Tadqiqot tarjimani kim bajargani, mustaqil ikkinchi tarjimon bo‘lgan-bo‘lmagani yoki qayta tarjima amalga oshirilganmi, buni batafsil tushuntirmaydi.

Tahlil jarayoni

Ma’lumotlar induktiv tarzda tahlil qilingani bildirilgan. Jarayon quyidagi bosqichlardan iborat:

1. Suhbat matnlarini qayta-qayta o‘qib, ma’lumot bilan tanishish,
2. Ma’noli qismlarni aniqlab kodlash,
3. O‘xshash kodlarni dastlabki mavzular ostida jamlash,
4. Mavzularni kengroq yuqori kategoriyalarga ajratish,
5. Ma’lumot va mavzular o‘rtasida qayta-qayta borib, talqinlarni ko‘rib chiqish,
6. Turli holatlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni umumiy natijalar tuzilmasida birlashtirish.

Tadqiqotda til ravshanligini oshirish va kichik grammatik xatolarni tuzatish uchun Grammarly’ning bepul versiyasi ishlatilgan. Mualliflar vosita faqat til tahriri uchun ishlatilganini, asosiy g‘oya va talqinlar tadqiqotchilarga tegishli ekanini bildirgan.

Sifat tadqiqotida ishonchlilikni oshirish uchun nimalar qilindi?

Tadqiqotda uchta ishonchlilik amaliyoti qayd etilgan:

• Ishtirokchi tasdig‘i: Dastlabki natijalar ikki ishtirokchiga ko‘rsatilgan va talqinlar ularning tajribalariga mos keladimi, deb so‘ralgan.
• Audit izi: Suhbat matnlari, kodlangan ma’no birliklari, tahlil qaydlari va qaror yozuvlari saqlangani aytilgan.
• Refleksiv kundalik: Tadqiqotchilar suhbatlar va tahlil davomida o‘z taxminlari va hissiy reaksiyalarini qayd etgani bildirilgan.

Bu amaliyotlar talqinlar faqat tadqiqotchilarning oldindan mavjud qarashlariga tayanishi xavfini kamaytirishni maqsad qiladi. Biroq kodlashni nechta tadqiqotchi bajargani, ikki tadqiqotchining kodlar bo‘yicha qanday kelishgani va mavzular orasidagi kelishmovchiliklar qanday hal qilingani tushuntirilmagan.

Birinchi mavzu: Ishonchning buzilishi va xiyonat

Ishtirokchilarning muhim qismi turmush o‘rtoqlarining modda iste’molini nikohdan keyin bilib qolganini aytgan. Ayollar uchun muammo faqat modda iste’moli emas. Nikoh qarorini qabul qilayotganda ulardan muhim haqiqat yashirilgani haqidagi fikr munosabatlarning o‘tmishini va o‘z qarorlarini qayta shubha ostiga olishiga sabab bo‘lgan.

Ayrim ishtirokchilar sevib turmush qurgan, ayrimlari kelishilgan nikoh qilgan, bir ishtirokchi esa qarindoshi bilan turmush qurganini aytgan. Turli nikoh shakllariga qaramay, umumiy tajriba ishonilgan inson muhim ma’lumotni yashirgani haqidagi fikr bo‘lgan.

Kelishilgan nikoh hikoyalarida xiyonat faqat turmush o‘rtog‘iga yuklanmaydi. Ayrim ayollar erining oilasi modda iste’molini bilgani va nikohdan oldin buni yashirganini o‘ylaydi. Tadqiqotchilar bu holatni “jamoaviy xiyonat” deb talqin qiladi.

Bu talqinda nikoh faqat ikki kishining shaxsiy munosabati emas. Oilalar bir-biriga kafolat beradigan ijtimoiy kelishuv sifatida ko‘riladi. Turmush o‘rtog‘i oilasining ma’lumotni yashirishi nafaqat ayol, balki uning oilasi ham aldanib, kamsitilgandek his qilishiga olib keladi.

Ishtirokchilar o‘tmishdagi sevgisi yoki ishonchini xato sifatida ko‘ra boshlagan; ayrimlari odamlarga va yaqin munosabatlarga yana ishona olmasligini bildirgan. Tadqiqotchilar bu holatni faqat nikohdan qoniqishning pasayishi emas, balki shaxsning o‘z hayot hikoyasiga bo‘lgan ishonchining yemirilishi sifatida tushuntiradi.

Ikkinchi mavzu: Moliyaviy beqarorlik va kelajak noaniqligi

Iqtisodiy yo‘qotishlar haqidagi hikoyalar tadqiqotning eng kuchli umumiy nuqtalaridan biridir. Ayollar turmush o‘rtoqlari ish haqini, oilaviy jamg‘armalarni, qarzga olingan pulni va ayrim hollarda ayolga tegishli oltin kabi shaxsiy boyliklarni modda iste’moliga sarflaganini aytgan.

Iqtisodiy bosim turli shakllarda namoyon bo‘ladi:

• Asosiy oziq-ovqat ehtiyojlarini qondira olmaslik,
• Ayolning o‘z oilasidan doimiy ravishda pul so‘rashga majbur bo‘lishi,
• Bolalarning ta’lim xarajatlari ona yoki ona tomonidan bobosi-buvilari tomonidan qoplanishi,
• Ayolning kam haq to‘lanadigan va kafolatsiz ishlarda ishlashi,
• Turmush o‘rtog‘ining modda uchun olgan qarzlari ayol zimmasida qolishi,
• Oilaning kelajak uchun jamg‘arma yoki reja qila olmasligi.

Tadqiqotchilar bu holatni faqat qashshoqlik emas, balki “ontologik ishonchsizlik” tushunchasi bilan talqin qiladi. Bu tushuncha insonning kundalik hayot ertaga ham ma’lum darajada davom etishiga bo‘lgan asosiy ishonchining buzilishini anglatadi.

Ishtirokchilar turmush o‘rtoqlari ertasi kuni qayerda bo‘lishini, uyga qanday holatda qaytishini, ishlash-ishlamasligini yoki zo‘ravonlik qiladimi-yo‘qmi oldindan bila olmasligini aytgan. Demak, kelajak nafaqat iqtisodiy jihatdan yomon, balki rejalashtirib bo‘lmaydigan holga keladi.

Ayollarning aqliy energiyasi uzoq muddatli rivojlanishga emas, shu kunlik oziq-ovqatni topishga, qarzni boshqarishga, turmush o‘rtog‘ining xatti-harakatini kuzatishga va bolalar xavfsizligini ta’minlashga yo‘naltiriladi. Tadqiqot bu holatni doimiy inqirozni boshqarish ichida yashash deb ta’riflaydi.

Iqtisodiy zo‘ravonlik o‘lchovi

Tadqiqotda “iqtisodiy zo‘ravonlik” uchun alohida o‘lchov qilinmagan. Biroq ishtirokchilar hikoyalarida oila resurslarining ruxsatsiz sarflanishi, ayol mulkining modda uchun ishlatilishi, qarzning ayol zimmasiga yuklanishi va ayolning asosiy ehtiyojlardan mahrum qilinishi kabi naqshlar mavjud.

Bu hikoyalar iqtisodiy yo‘qotish tasodifiy yon ta’sirdan chiqib, ayolning harakat maydonini cheklaydigan mexanizmga aylanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ayolning o‘z daromadi, xavfsiz uy-joyi yoki oilasidan mustaqil resurslari bo‘lmasa, zo‘ravon nikohdan chiqish imkoniyati ham zaiflashadi.

Uchinchi mavzu: Nikoh va oilaviy nizolar

Ishtirokchilar nikohda mehr, yaqinlik, e’tibor va birga o‘tkazilgan vaqt kamayganini aytgan. Ayrim ayollar turmush o‘rtoqlari uzoq vaqt uyga kelmagani sabab boshqa munosabatga ega deb gumon qilganini, keyin esa modda iste’molini bilib qolganini bildirgan.

Nizo faqat turmush o‘rtoqlar orasida qolmaydi. Ayolning oilasi va turmush o‘rtog‘ining oilasi ham jarayonga qo‘shiladi; ayrim qaynota-qaynona oilalari o‘g‘lining modda iste’molida ayolni ayblaydi.

Tadqiqotchilar bu tuzilmani oilaviy tizimlar yondashuvidagi “uchburchaklashuv” tushunchasi bilan talqin qiladi. Ikki kishi o‘rtasidagi keskinlikka uchinchi shaxs yoki guruhning qo‘shilishi dastlab vaziyatni yumshatgandek ko‘rinishi mumkin. Ammo ushbu tadqiqot hikoyalarida katta oilalar tarafga aylanadi va ayol ikki oila o‘rtasidagi mojaroning markazida qoladi.

Ayrim ishtirokchilar qaynota-qaynona oilalari:

• Ayolni o‘g‘lining modda iste’moliga sabab bo‘lishda ayblaganini,
• Ayolning ruhiy holatini savol ostiga qo‘yib, uning gaplarini haqiqiy emasdek ko‘rsatganini,
• Turmush o‘rtog‘ining xatti-harakatini kamsitgan yoki yashirganini,
• Farzand ko‘rish nikoh muammolarini hal qiladi degan bosim o‘tkazganini

bayon qilgan.

Farzand ko‘rish bosimiga uchraganini aytgan bir ishtirokchi esa qaramlik, qarz va beqarorlik davom etayotgan paytda farzand dunyoga keltirish muammoni hal qilmaydi deb hisoblagan va farzand ko‘rishni rad etgan. Bu hikoya ayolning onalik haqidagi qarori ham oila tomonidan nikohni saqlab qolish vositasi sifatida ko‘rilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

To‘rtinchi mavzu: Bolalarning xavfsizligi va kelajagi

Farzandli ishtirokchilarning hikoyalarida eng kuchli tashvish o‘z hayotlaridan ko‘ra bolalarining kelajagidir. Onalar bolalarning:

• Zo‘ravonlikka guvoh bo‘lishidan,
• Otaning modda ta’siridagi xatti-harakatlarini ko‘rishidan,
• Maktabda tengdoshlari tomonidan tamg‘alanishidan,
• Ta’limi iqtisodiy muammolar sabab uzilishidan,
• Otaning xatti-harakatlarini o‘rnak olishidan,
• Xavfsiz ota-bola munosabatidan mahrum bo‘lishidan

xavotir oladi.

Ayrim ayollar bolalarini o‘z ota-onasi yoniga yuborgan, bir ishtirokchi farzandini internat maktabga joylashtirganini aytgan. Bu qarorlar bolalarni uydagi zo‘ravonlik va noaniqlikdan uzoqlashtirishga qaratilgan himoya chorasi sifatida taqdim etiladi.

Biroq bu himoya strategiyalarining ham narxi bor. Ona bolasidan jismonan ajraladi, bola katta oila yordamiga qaram bo‘lib qoladi va ta’lim xarajatlari ayolning oilasiga o‘tadi. Shunday qilib, xavfsizlikni ta’minlash uchun yadro oila parchalanadi.

Tadqiqotda onalar bolalar kuzatgan xatti-harakatlarni o‘rganishi mumkinligi haqidagi qo‘rquvlarini mahalliy maqollar bilan ifodalagan. Tadqiqotchilar bu hikoyalarni ijtimoiy o‘rganish yondashuvi bilan bog‘laydi. Biroq tadqiqot bolalarda xulqiy baholash, psixiatrik tekshiruv yoki uzoq muddatli kuzatuv o‘tkazmagan. Avlodlararo o‘tish ishtirokchilarning qo‘rquvi va tadqiqotchilarning talqini darajasidadir.

Beshinchi mavzu: Yaqin sherik zo‘ravonligi

Ishtirokchilarning ayrimlari sochidan sudralish, kaltaklanish, qo‘li sinishi, ko‘karishlar va pul bermagani uchun hujumga uchrash kabi og‘ir jismoniy zo‘ravonlik tajribalarini bayon qilgan.

Zo‘ravonlik faqat modda ta’siri ostidagi nazoratsiz xatti-harakat sifatida ta’riflanmaydi. Pul topa olmaslik, moddaga kira olmaslik, abstinensiya, g‘azab va uy ichidagi kuch munosabatlari ham zo‘ravonlik yuzaga keladigan kontekstlar qatoridadir.

Ishtirokchilar hikoyalari quyidagi zo‘ravonlik shakllarini o‘z ichiga oladi:

• Jismoniy hujum,
• Pul yoki qimmatbaho buyumlar uchun bosim,
• Haqorat va ayolning qadr-qimmatini poymol qilish,
• Qo‘rqitish va oldindan aytib bo‘lmaydigan xatti-harakat,
• Ayol boshdan kechirganlarini inkor etish,
• Travmaga bog‘liq bo‘lishi mumkin bo‘lgan unutuvchanlik kabi muammolarni qasddan qilingan xato sifatida ko‘rsatish,
• Qaynota-qaynona oilasining ayolni ayblashi.

Ayrim ayollar uzoq davom etgan zo‘ravonlik natijasida jismoniy og‘riqqa nisbatan hissizlashganini, ammo psixologik og‘riq davom etganini aytgan. Tadqiqotchilar bu hikoyani “dissotsiatsiya” yoki travmadan ruhiy uzoqlashish tushunchasi bilan talqin qiladi.

Biroq ishtirokchilarga klinik dissotsiatsiya baholashi qilinmagan. Shuning uchun tadqiqot biror ayolga dissotsiativ buzilish, travmadan keyingi stress buzilishi, depressiya yoki boshqa psixiatrik tashxis qo‘ymaydi. Ishlatilgan tushunchalar hikoyalarni tushuntirish uchun berilgan fenomenologik talqinlardir.

Ikkilamchi jabrlanish

Ayollar faqat turmush o‘rtog‘ining zo‘ravonligiga emas, boshdan kechirganlarining oila tomonidan inkor yoki haqiqiy emasdek ko‘rsatilishiga ham duch kelganini aytgan. Unutuvchanlik, yig‘lash, ikkilanish yoki qo‘rquv kabi reaksiyalar boshdan kechirilgan zo‘ravonlik bilan bog‘lash o‘rniga ayolning kamchiligi sifatida ko‘rilishi tadqiqotda ikkilamchi jabrlanish deb talqin qilingan.

Bu jarayonda ayol ham zo‘ravonlikka uchraydi, ham zo‘ravonlikni tushuntirishga uringanda yolg‘onchilik, telbalik yoki yetarli emaslikda ayblanishi mumkin. Shu tarzda yordam so‘rashi mumkin bo‘lgan ijtimoiy muhit ham bosim manbaiga aylanadi.

Oltinchi mavzu: Ajralish dilemmasi

Ishtirokchilar ajralish haqida o‘ylaganini, ammo buni oson amalga oshiriladigan shaxsiy tanlov sifatida ko‘rmaganini aytgan. Nikohda qolish zo‘ravonlik, xiyonat va iqtisodiy yemirilishning davom etishini anglatgan bir paytda ajralish ham turli xavflarni o‘z ichiga oladi.

Ajralishni qiyinlashtiradigan asosiy omillar:

• Bolalar otasiz qoladi degan qo‘rquv,
• Bolalarning iqtisodiy va ijtimoiy kelajagi haqidagi xavotir,
• Ayolning o‘z daromadi yoki uy-joyi yo‘qligi,
• Ajrashgan ayollarga nisbatan ijtimoiy tamg‘alash,
• Ayolning oilasi so‘roq qilinishi yoki kamsitilishi haqidagi fikr,
• Ajralish turmushga chiqmagan opa-singillarning turmush qurish imkoniyatiga ta’sir qilishi mumkinligi qo‘rquvi,
• Turmush o‘rtog‘iga yana bir imkon berish haqidagi axloqiy mas’uliyat,
• Sevib turmush qurgan nikohdan chiqish xiyonatdek his qilinishi,
• Ajralishdan keyingi hayotning noma’lumligi.

Tadqiqotchilar bu holatni “chegaralangan agentlik” yoki “bounded agency” tushunchasi bilan izohlaydi. Ayollarning tanlov qilish qobiliyati butunlay yo‘q emas; biroq ularning tanlovlari iqtisodiy qaramlik, oilaviy me’yorlar, ijtimoiy tamg‘a va bolalarning kelajagi bilan o‘ralgan.

Shu sababli ajralmaslik qarori har doim nikohni davom ettirish istagini anglatmaydi. Ayrim ishtirokchilar shaxsiy xavfsizligi va baxtidan voz kechishni bolalari yoki katta oilasini himoya qiluvchi axloqiy qurbonlik sifatida ko‘radi.

Mavzularning o‘zaro bog‘lanishi

Tadqiqotning eng muhim talqini oltita mavzu alohida muammolar emasligidir. Ular bir-birini kuchaytiruvchi siklni hosil qiladi:

1. Modda iste’molining yashirilishi ishonchni yemiradi.
2. Moddaga yo‘naltirilgan resurslar iqtisodiy qaramlikni oshiradi.
3. Iqtisodiy qaramlik ayolning ajralish imkoniyatini kamaytiradi.
4. Katta oilalarning ayblashi ijtimoiy yordamni zaiflashtiradi.
5. Zo‘ravonlik va noaniqlik bolalarning xavfsizligiga tahdid qiladi.
6. Bolalarni himoya qilish mas’uliyati ayolning nikohda qolish bosimini oshiradi.
7. Nikohda qolish zo‘ravonlik va iqtisodiy yo‘qotishning davom etishiga olib kelishi mumkin.

Mualliflar bu tuzilmani ko‘p o‘lchovli yoki tizimli qamalib qolish deb ta’riflaydi. Qaramlik dastlabki qo‘zg‘atuvchi bo‘lsa-da, ayollarning qamalib qolishi davom etishida iqtisodiy tengsizlik, patriarxal oilaviy me’yorlar, ajralish tamg‘asi va yetarli bo‘lmagan yordam tizimlari ham rol o‘ynaydi.

Tadqiqot taklif qilgan aralashuv yondashuvi

Tadqiqot faqat modda iste’mol qilayotgan erkakning davolanishiga qaratilgan yondashuv yetarli emasligini ta’kidlaydi. Taklif qilinayotgan yordam tuzilmasi turli ehtiyojlarni bir vaqtda qamrab olishi kerak:

• Ayolning jismoniy xavfsizligini baholaydigan zo‘ravonlikka qarshi aralashuv,
• Travmadan xabardor psixologik yordam,
• Bolalarning xavfsizligi va ruhiy farovonligi uchun baholash,
• Iqtisodiy mustahkamlash va bandlik yordami,
• Xavfsiz boshpana imkoniyatlari,
• Huquqiy maslahat va himoya mexanizmlari,
• Qaramlikni davolashda oila a’zolarining ehtiyojlarini ham hisobga olish,
• Ajralish va qaramlik bilan bog‘liq ijtimoiy tamg‘alashni kamaytirish,
• Katta oilalarni mas’uliyat va xavfsizlik bo‘yicha o‘qitish.

Bular eksperimental ravishda sinovdan o‘tgan aralashuvlar emas. Ular tadqiqot ishtirokchilari hikoyalari va tadqiqotchilar talqinidan ishlab chiqilgan amaliy tavsiyalardir.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Tamg‘alangan va kirish qiyin bo‘lgan guruhning bevosita tajribalariga o‘rin berishi,
• Suhbatlar 60-90 daqiqa davom etib, batafsil hikoyaga imkon yaratishi,
• Har bir holatni batafsil o‘rganadigan fenomenologik usuldan foydalanishi,
• Ayollar ifodalaridagi mahalliy va madaniy ma’nolarni saqlashga urinishi,
• Iqtisodiy, oilaviy, ijtimoiy va xavfsizlikka oid muammolarni birgalikda baholashi,
• Bolalarning holati va ajralish qaroridagi ijtimoiy bosimlarni ko‘rinadigan qilishi,
• Ishtirokchi tasdig‘i, audit izi va refleksiv kundalikni bildirishi,
• Ma’lumot maxfiyligi nima uchun zarurligini ochiq ko‘rsatishi,
• Moliyalashtirish va manfaatlar to‘qnashuvi bayonotini taqdim etishi.

Namuna tavsifidagi muhim nomuvofiqliklar

Tadqiqotning usul bo‘limida tuzatilishi yoki izohlanishi kerak bo‘lgan ayrim sonli nomuvofiqliklar mavjud:

Bu nomuvofiqliklar tadqiqotning tematik hikoyalarini avtomatik ravishda haqiqiy emas qilmaydi, biroq namuna xususiyatlarini ishonchli tushunishni qiyinlashtiradi. Hakamlikdan o‘tgan nashrga o‘tishdan oldin ishtirokchi demografiyasi tasdiqlanib, yagona izchil jadvalda taqdim etilishi kerak.

Etik hisobotdagi kamchiliklar

Tadqiqot Regional Research Institute tarkibidagi Institutional Ethics Committee’dan ruxsat olingani va og‘zaki xabardor qilingan rozilikdan foydalanilganini bildiradi. Biroq:

• Etika qo‘mitasining to‘liq institutsional nomi,
• Etik ruxsat raqami,
• Ruxsat sanasi,
• Zo‘ravonlik bildirgan ishtirokchilar uchun qo‘llangan favqulodda xavfsizlik protokoli,
• Majburiy xabar berish yoki yo‘naltirish jarayoni,
• Suhbatdan keyin psixososial yordam berilgan-berilmagani

tushuntirilmagan.

Yaqin sherik zo‘ravonligi va jiddiy travma hikoyalari mavjud bo‘lgan tadqiqotda ishtirokchining suhbatdan keyingi xavfsizligi qanday baholangani muhim metodologik va etik ma’lumotdir.

Boshqa metodologik cheklovlar

• Namuna o‘n kishi bilan cheklangan.
• Ishtirokchilar bitta davolash markazidan tanlangan.
• Faqat ayol turmush o‘rtoqlarning hikoyalari olingan; bolalar, turmush o‘rtoqlar va boshqa oila a’zolari bilan suhbat qilinmagan.
• Ishtirokchilar turmush o‘rtoqlarining tashxisi qaysi klinik mezon yoki qayd bilan tasdiqlangani batafsil tushuntirilmagan.
• Modda turlari, iste’mol davomiyligi va buzilish og‘irligi ishtirokchi kesimida tizimli berilmagan.
• Ayrim suhbatlar audioyozuv, ayrimlari faqat yozma qayd bilan olib borilgan; ma’lumot tafsiloti ishtirokchilar orasida farq qilgan bo‘lishi mumkin.
• Tarjima va madaniy ma’noni tasdiqlash bo‘yicha mustaqil jarayon bildirilmagan.
• Ishtirokchi tasdig‘i faqat ikki ayol bilan amalga oshirilgan.
• Mavzular nechta ishtirokchida uchragani tizimli ravishda hisobot qilinmagan.
• Har bir mavzuning farqli yoki qarama-qarshi misollari yetarlicha ko‘rsatilmagan.
• Kodlash ikki muallif o‘rtasida qanday taqsimlangani tushuntirilmagan.
• Ayollarning ruhiy salomatligi bo‘yicha klinik o‘lchov qilinmagan.
• Zo‘ravonlik, iqtisodiy yo‘qotish yoki bolalar natijalari mustaqil qaydlar bilan tasdiqlanmagan.
• Tadqiqot kesimiy sifat tadqiqotidir; davolanish rivojlanganda tajribalar qanday o‘zgarishi kuzatilmagan.
• Tadqiqot ekspert ko‘rigidan o‘tmagan.

Tadqiqot nima deydi?

Tadqiqot suhbatlashilgan ayollar turmush o‘rtoqlarining modda iste’molini faqat individual sog‘liq muammosi sifatida boshdan kechirmaganini ko‘rsatadi. Ishtirokchilar hikoyalarida modda iste’moli ishonch yo‘qolishi, iqtisodiy mahrumlik, katta oila nizosi, bolalarni himoya qilish, yaqin sherik zo‘ravonligi va ajralish bosimi bilan birlashadi.

Tadqiqot ayollarning nikohda qolish qarorlari faqat turmush o‘rtoqlariga sadoqat bilan tushuntirib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Bolalarning kelajagi, daromad yetishmasligi, boshpana, oila obro‘si va ajralish tamg‘asi qaror maydonini cheklaydi.

Tadqiqot, shuningdek, modda iste’moli buzilishini davolash faqat tashxis qo‘yilgan shaxsga qaratilsa, turmush o‘rtog‘i va bolalarning ehtiyojlari ko‘rinmas bo‘lib qolishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Tadqiqot nima demaydi?

Bu tadqiqot modda iste’moli buzilishi bo‘lgan barcha erkaklar turmush o‘rtoqlariga zo‘ravonlik qiladi deb ko‘rsatmaydi.

Ishtirokchilar aytgan tajribalar Kashmirda barcha ayollarda yoki boshqa mamlakatlarda bir xil tez-tez uchrashini isbotlamaydi.

Modda iste’molining o‘zi zo‘ravonlikka sabab bo‘lishini ko‘rsatuvchi sababiy dizayn ishlatilmagan. Zo‘ravonlik yuzaga kelishida gender munosabatlari, iqtisodiy kuch, oilaviy me’yorlar va boshqa omillar ham rol o‘ynashi mumkin.

Ayollarga depressiya, travmadan keyingi stress buzilishi, dissotsiativ buzilish yoki boshqa klinik tashxis qo‘yilmagan.

Bolalar kelajakda modda iste’mol qiladi, zo‘ravonlik qiladi yoki albatta psixologik buzilish rivojlantiradi deb ko‘rsatmaydi.

Ajralish har bir ishtirokchi uchun eng xavfsiz yoki eng mos variant ekanini aytmaydi. Ajralish qarori xavfsizlik, huquq, iqtisodiy holat va shaxsiy sharoitga qarab baholanishi kerak.

Taklif qilingan iqtisodiy, huquqiy va travmadan xabardor aralashuvlarning ta’siri eksperimental ravishda sinovdan o‘tkazilmagan.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmishda qaramlik ko‘pincha moddani iste’mol qilayotgan shaxsning kasalligi va davolanishga rioya qilishi orqali ko‘rib chiqilgan. Bu tadqiqot oila a’zolari, ayniqsa ayol turmush o‘rtoqlarni “ikkilamchi jabrlanuvchi” yoki faqat qarovchi shaxs sifatida emas, o‘z xavfsizlik va sog‘liq ehtiyojlariga ega insonlar sifatida baholash zarurligini ta’kidlaydi.

Bugun nuqtai nazaridan tadqiqotning eng kuchli xabari qaramlikni davolash markazlari turmush o‘rtog‘iga nisbatan zo‘ravonlik va oilaviy xavfsizlik nuqtai nazaridan muhim aloqa nuqtalari ekanidir. Ayol turmush o‘rtog‘ini davolanishga olib kelishi uning o‘zi xavfsiz degani emas. Sog‘liq va ijtimoiy xizmat xodimlari qaramlik davolanishi davomida turmush o‘rtog‘ining xavfsizligi, iqtisodiy holati va bolalarning sharoitini alohida baholashi zarur bo‘lishi mumkin.

Kelajakda kattaroq va turli namunalarda o‘tkaziladigan tadqiqotlarda davolanishga kira olmaydigan oilalar, ajrashgan ayollar, boshpanalarda yashayotgan ayollar, bolalar va turli modda iste’moli naqshlari o‘rganilishi mumkin. Longitudinal tadqiqotlar turmush o‘rtog‘ining davolanishni boshlashi, qaytalanishi yoki sog‘ayishi davomida oilaviy munosabatlar qanday o‘zgarishini ko‘rsatishi mumkin.

Tadqiqot usuli va natijalari

Texnik usul xulosasi

Oltita asosiy natijaning xulosasi

Ma’lumot almashish va etik ma’lumotlar

• Suhbat matnlari nozik va shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan hayot tajribalarini o‘z ichiga olgani uchun ochiq ravishda ulashilmaydi.
• Ishtirokchilarning haqiqiy ismlari ishlatilmagan.
• Og‘zaki xabardor qilingan rozilik olingan.
• Ishtirokchilarning tadqiqotdan oqibatsiz chiqib ketish huquqi borligi aytilgan.
• Etik ruxsat Regional Research Institute tarkibidagi Institutional Ethics Committee’dan olingani yozilgan.
• Etika qo‘mitasi raqami va ruxsat sanasi berilmagan.
• Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.
• Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Natijalarni texnik jihatdan qanday o‘qish kerak?

Bu tadqiqotda foiz, o‘rtacha farq, p qiymati yoki ta’sir kattaligi hisoblanmagan. Mavzularning mavjudligi bu tajribalar o‘n ishtirokchining barchasida bir xil shaklda yoki bir xil og‘irlikda uchraganini anglatmaydi.

Mavzular suhbatlardagi mazmunli naqshlarning tadqiqotchilar tomonidan birlashtirilishi orqali yaratilgan. Shu sababli natijalarning kuchi statistik vakillikdan emas, hikoyalarning batafsilligidan, mavzular o‘rtasidagi izchillikdan va madaniy kontekstning tushuntirilishidan kelib chiqadi.

Tadqiqotda rasm, grafik, laboratoriya o‘lchovi, psixologik shkala, biologik namuna, klinik test yoki eksperimental aralashuv mavjud emas.

Manba va usul haqida izoh

• Tadqiqotning to‘liq asl nomi: The Relational Fallout of Addiction: A Phenomenological Study of Wives Navigating a Partner's Substance Use Disorder
• Mualliflar va to‘g‘ri tartibi: 1. Faryalla Farooq Parray, 2. Saima Farhad
• Teng birinchi muallif/teng hissa: Teng hissa yoki teng birinchi mualliflik bayonoti mavjud emas.
• Muallif bilan aloqa: Faryalla Farooq Parray
• Muassasalar: Faryalla Farooq Parray – University of Kashmir; Saima Farhad – Department of Social Work, University of Kashmir
• SSRN’ga yuklangan sana: 2026-yil 19-iyun
• Nashr yili: 2026
• DOI: 10.2139/ssrn.6960539
• DOI havolasi:https://doi.org/10.2139/ssrn.6960539
• Nashr platformasi: SSRN
• Rasmiy tadqiqot havolasi:https://ssrn.com/abstract=6960539
• Hakamlikdan o‘tgan jurnal: Hakamlikdan o‘tgan jurnalda chop etilgan yoki qabul qilingan alohida versiya tasdiqlanmagan.
• Asl nashriyot: Alohida akademik jurnal yoki nashriyot ma’lumoti tasdiqlanmagan.
• Hakamlik holati: Bu tadqiqot preprint bo‘lib, ekspert ko‘rigidan o‘tmagan.
• Manba turi: Sifat preprint tadqiqot maqolasi va talqin qiluvchi fenomenologik tadqiqot
• Tadqiqot sohasi: Ijtimoiy ish, qaramlik tadqiqotlari, oilaviy tadqiqotlar, gender va yaqin sherik zo‘ravonligi
• Moliyalashtirish: Tashqi moliyalashtirish olinmagani bildirilgan.
• Manfaatlar to‘qnashuvi: Potensial manfaatlar to‘qnashuvi bildirilmagan.

PDFning ko‘rinadigan sahifalarida muallif ismlari va institutsional aloqalar mavjud emas. Mualliflar tartibi, muassasalar, aloqa muallifi, DOI va SSRN qayd sanasi rasmiy SSRN qaydidan tasdiqlangan.

Ushbu kontent yuklangan 26 sahifalik PDFning barchasi ko‘rib chiqilib tayyorlangan. PDFdan tashqaridagi ilmiy topilmalar maqolaga qo‘shilmagan. Tashqi manba tekshiruvi faqat muallif, muassasa, DOI, nashr sanasi, platforma va hakamlik holati kabi bibliografik identifikatsiya ma’lumotlarini tasdiqlash bilan cheklangan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari o‘n kishilik va bir markazli maqsadli namuna, faqat davolash jarayonida qatnashgan turmush o‘rtoqlarga kirish, suhbatlarda turli qayd usullaridan foydalanish, tarjima tasdiqlash jarayonining cheklangan tushuntirilishi, klinik yoki miqdoriy o‘lchov yo‘qligi, ishtirokchilar demografiyasidagi ichki nomuvofiqliklar va etika qo‘mitasi ma’lumotlarining yetarli hisobot qilinmaganidir.

Ilmiy ogohlantirish: Bu tadqiqot ekspert ko‘rigidan o‘tmagan preprintdir. Natijalar o‘n ishtirokchining subyektiv va kontekstga xos hikoyalariga asoslangan. Tadqiqot modda iste’moli buzilishi bo‘lgan barcha erkaklar zo‘ravonlik qiladi, barcha turmush o‘rtoqlar bir xil tajribalarni boshdan kechiradi yoki kuzatilgan muammolar faqat modda iste’molidan kelib chiqadi, degan xulosani ko‘rsatmaydi.

Xavfsizlik ogohlantirishi: Tadqiqotda jiddiy yaqin sherik zo‘ravonligi haqidagi hikoyalar mavjud. Ushbu bo‘lim ilmiy tadqiqot natijalarini yetkazadi; individual xavfsizlik, huquqiy jarayon yoki klinik baholash o‘rnini bosa olmaydi.