Bu tadqiqot ogʻir metallarni oqava suvdan chiqarishda elektrokoagulyatsiya usulini va elektrod tanlovining tozalash samaradorligiga taʼsirini koʻrib chiqadi. Elektrokoagulyatsiyada elektr toki ishlatilib, ayniqsa alyuminiy yoki temir kabi elektrodlardan eritma ichida koagulyant turlari hosil qilinadi; hosil boʻlgan metall gidroksid tuzilmalari ifloslantiruvchilarning destabilizatsiyasi, adsorbsiyasi, choʻktirilishi va flotatsiyasi bilan birga olib tashlashga hissa qoʻshadi. Tadqiqot shuningdek alyuminiy, temir, titan, zanglamaydigan poʻlat va karbon elektrodlarni olib tashlash samaradorligi, energiya sarfi, kapital qiymati va tizim egallaydigan maydon nuqtai nazaridan Gri Aloqadorlik Tahlili (Gray Relational Analysis, GRA) usuli bilan taqqoslaydi.

Manbada berilgan boshlangʻich taqqoslashga koʻra titan elektrod %98 bilan eng yuqori olib tashlash samaradorligiga va 0,40 kWh/m³ bilan eng past energiya sarfiga ega koʻrinsa, zanglamaydigan poʻlat %85 olib tashlash samaradorligi va 0,80 kWh/m³ energiya sarfi bilan pastroq boshlangʻich samaradorlik koʻrsatadi. Bunga qaramay tadqiqotning yakuniy GRA hisobida zanglamaydigan poʻlat elektrod 0,9816 GRG skori bilan birinchi, karbon elektrod esa 0,9133 bilan ikkinchi oʻringa joylashtirilgan.

Bu natija muhim metodologik ogohlantirish bilan baholanishi kerak. Tadqiqot xulosasida tok zichligi, pH, elektrod materiali va elektrolit tarkibi tizimli ravishda oʻzgartirilgan tajribalar tilga olinsa-da, maqolaning asosiy qismida bu tajribalarni qayta bajarishga imkon beradigan batafsil tajriba dizayni, xom oʻlchovlar, takrorlar soni, xato qiymatlari yoki statistik noaniqlik berilmaydi. Bundan tashqari GRA normallashtirish jadvallarida manba ichidagi raqamli va talqin nomuvofiqliklari mavjud. Shu sababli yakuniy elektrod reytingi mustaqil tasdiqlangan universal optimal tanlov emas, balki maqolaning oʻz maʼlumot va hisoblash tuzilmasi ishlab chiqargan natija sifatida baholanishi kerak.

Elektrokoagulyatsiya nima?

Elektrokoagulyatsiya (EC) — ifloslantiruvchilarni suvdan ajratish uchun elektrokimyoviy hujayra ichida elektr orqali koagulyant hosil qiladigan tozalash usulidir. Tadqiqotda alyuminiy va temir keng ishlatiladigan qurbon elektrod materiallari ekani aytiladi. Elektr toki berilganda anod yuzasidan metall ionlari eritmaga oʻtadi va metall gidroksid tuzilmalari hosil boʻladi; katod tomonida esa vodorod gazi hosil boʻlishi tasvirlanadi.

Maqolaning ikkinchi sahifasidagi Şekil 1 usulning asosiy ishlash tartibini sxematik koʻrsatadi. Iflos suv reaktorga kiradi, quvvat manbaiga ulangan anod va katod oʻrtasida elektrokimyoviy jarayon sodir boʻladi, metall gidroksid turlari hosil boʻladi va ishlov berilgan suv tizimdan chiqadi. Sxema ayni paytda katod atrofidagi H₂ hosil boʻlishini koʻrsatadi.

Manba elektrokoagulyatsiyani faqat choʻktirishga asoslangan bir bosqichli jarayon sifatida taʼriflamaydi. Adsorbsiya, koagulyant old moddalari hosil boʻlishi, elektrod yuzasi reaksiyalari, choʻktirish va flotatsiya kabi bir nechta mexanizm bir reaktor ichida birgalikda ishlashi mumkinligini bildiradi.

Elektrokoagulyatsiya nega ogʻir metallni olib tashlashda baholanadi?

Tadqiqotga koʻra elektrokoagulyatsiyaning asosiy afzalliklaridan biri klassik kimyoviy koagulyatsiyadagidek tashqaridan uzluksiz koagulyant qoʻshish oʻrniga koagulyant elektrod reaksiyalari orqali tizim ichida hosil qilinishidir. Manba shuningdek ixcham tizim dizayni, avtomatlashtirishga moslik, qisqa ishlov vaqti va boshqa tozalash texnologiyalari bilan birlashtirish imkoniyati kabi afzalliklarni tilga oladi.

Bunga qarshi, miqyos kattalashganda energiya sarfi muhim cheklov sifatida koʻrsatiladi. Elektrod sarfi, elektr energiyasi, ish sharoitlari va ifloslantiruvchining xususiyatlari jarayon iqtisodiyotini belgilashi mumkin boʻlgan omillardir. Shuning uchun faqat yuqori olib tashlash foiziga qarash yetarli emas; energiya, xarajat va inshoot maydoni birgalikda baholanishi kerak.

Manba avvalgi elektrokoagulyatsiya tadqiqotlaridan qanday natijalarni keltiradi?

Maqola kirish qismida avvalgi tadqiqotlardan turli yuqori olib tashlash nisbatlarini keltiradi. Bir tadqiqotda optimal sharoitlarda COD uchun %76,2, rang uchun %99,9, umumiy xrom uchun %98,9, nikel uchun %96,3 va rux uchun %99,8 olib tashlash bildirilgan. Xuddi shu misolda COD olib tashlash uchun ish xarajati elektr va elektrod sarfi hisobga olinib taxminan 6,55 €/m³ sifatida keltiriladi.

Mishyak boʻyicha berilgan boshqa adabiyot misolida pH 5,2, 20 daqiqalik ishlov vaqti, 15 mm elektrod oraligʻi va 20 A/m² tok zichligida ishlagan zanglamaydigan poʻlat elektrod juftligi %99,6 mishyak olib tashlashni taʼminlagani; energiya sarfi 0,213 kWh/m³ boʻlgani bildiriladi.

Bu qiymatlar mavjud tadqiqotning oʻz tajribalaridan olingan natijalar sifatida baholanmasligi kerak. Matn tuzilishi va bibliografiya ularning avvalgi elektrokoagulyatsiya tadqiqotlaridan keltirilgan natijalar ekanini koʻrsatadi.

Gri Aloqadorlik Tahlili nimani maqsad qiladi?

Gri Aloqadorlik Tahlili (GRA) — bir nechta samaradorlik mezoni bir vaqtda mavjud boʻlgan qaror muammolarida alternativalarni taqqoslashga yoʻnaltirilgan koʻp mezonli baholash yondashuvidir. Tadqiqotda elektrod materiali tanlovi faqat olib tashlash samaradorligiga emas, balki energiya sarfi, kapital xarajati va oʻrnatish maydoniga ham bogʻliq deb faraz qilinadi.

Manba GRA jarayonini toʻrt asosiy qadam bilan tushuntiradi:

1. Maʼlumotlarni normallashtirish: Turli birliklardagi mezonlarni taqqoslanadigan holga keltirish.
2. Gri aloqadorlik koeffitsiyentlarini hisoblash: Alternativalar referens xatti-harakatga qay darajada oʻxshashligini baholash.
3. Gri aloqadorlik darajasini (GRG) yaratish: Turli mezonlarni bitta qoʻshma samaradorlik koʻrsatkichida birlashtirish.
4. Reyting: Alternativalarni GRG qiymatlariga koʻra tartiblash.

Maqola bu qadamlarni ogʻzaki tushuntirsa-da, ishlatilgan normallashtirish va gri aloqadorlik koeffitsiyenti tenglamalarini aniq bermaydi. Shu sababli Verianla manbada boʻlmagan matematik formulalarni keyinroq qoʻshmaydi.

Besh elektrod qanday taqqoslandi?

Bu boshlangʻich jadval alohida koʻrilganda titan elektrod eng yuqori olib tashlash samaradorligini (%98), eng past energiya sarfini (0,40 kWh/m³) va eng kichik maydon qiymatini (8 m²) koʻrsatadi; biroq ayni paytda 80.000 dollar bilan eng yuqori kapital xarajatiga ega. Zanglamaydigan poʻlat esa 40.000 dollar bilan eng past kapital xarajatiga qaramay %85 bilan eng past olib tashlash samaradorligiga va 15 m² bilan eng yuqori maydon qiymatiga ega.

Demak boshlangʻich maʼlumotlarda hech bir elektrod barcha mezonlarda ochiq ustun emas. GRA ishlatilishining sababi ham shu koʻp mezonli muvozanatni bitta qoʻshma skor orqali baholashdir.

Manba ichidagi normallashtirish muammosi nima?

Tadqiqotning Table 2 nomli “Normalized Data” jadvali muhim ichki nomuvofiqlikni oʻz ichiga oladi. Temir, titan, zanglamaydigan poʻlat va karbon uchun asosan 0–1 oraligʻidagi qiymatlar berilgan boʻlsa, alyuminiy qatori 95,00 olib tashlash samaradorligi, 0,50 kWh/m³ energiya, 50.000 dollar kapital xarajati va 10 m² maydon shaklida xom qiymatlarni saqlab qoladi.

Bundan tashqari manba titanning maydon mezonidagi normallashgan 1,0000 qiymatini “eng katta footprint” sifatida; zanglamaydigan poʻlatning 0,0000 qiymatini esa deyarli oʻrnatish maydoni kerak emas, deb talqin qiladi. Holbuki Table 1-dagi jismoniy maydon qiymatlari tamoman teskari yoʻnalishda: titan 8 m² bilan eng kichik, zanglamaydigan poʻlat 15 m² bilan eng katta maydon qiymatiga ega.

Bu holat normallashtirishning “kattaroq yaxshiroq” va “kichikroq yaxshiroq” mezonlaridagi yoʻnalishi matn ichida toʻgʻri talqin qilinmaganini yoki jadval izohi xato yozilganini koʻrsatadi. Manba buni tushuntirmagani uchun Verianla qaysi talqin matematik jihatdan moʻljallanganini faraz qilmaydi va noaniqlikni saqlaydi.

Yakuniy GRA reytingi qanday boʻldi?

Maqolaning Table 5 va Şekil 6–7 natijalariga koʻra eng yuqori Gri Aloqadorlik Darajasi (GRG) 0,9816 bilan zanglamaydigan poʻlat elektrodga berilgan. Karbon 0,9133 bilan ikkinchi, temir 0,8641 bilan uchinchi, alyuminiy 0,8566 bilan toʻrtinchi va titan 0,8333 bilan beshinchi oʻrinda.

Bu yerdagi muhim nuqta shuki, “birinchi oʻrindagi elektrod eng yuqori ogʻir metall olib tashlashga ega” degan xulosa chiqarib boʻlmaydi. Masalan, boshlangʻich maʼlumotlarda zanglamaydigan poʻlat %85 bilan eng past olib tashlash samaradorligiga, titan esa %98 bilan eng yuqori olib tashlash samaradorligiga ega. Zanglamaydigan poʻlatning GRA-da birinchi oʻringa chiqishi koʻp mezonlarning birgalikda baholanishi natijasidir; ammo ishlatilgan normallashtirish zanjiridagi manba ichki nomuvofiqliklari bu reyting ishonchliligini cheklaydi.

Tadqiqotning eksperimental qismi qanchalik batafsil?

Maqola xulosasi eksperimental tadqiqot olib borilganini va tok zichligi, pH, elektrod materiali hamda elektrolit tarkibi tizimli ravishda oʻzgartirilganini bildiradi. Bunga qarshi asosiy matnda bu oʻzgaruvchilarning faktorial yoki boshqa tajriba dizaynidagi darajalari, tajribalar soni, ogʻir metall boshlangʻich konsentratsiyalari, namuna takrorlari, oʻlchov qurilmalari, analitik aniqlash usuli, xato chiziqlari, standart ogʻishlar yoki statistik ahamiyat natijalari keltirilmaydi.

Kirishda 3 L'lik uzluksiz elektrokimyoviy tizim va muayyan sanoat oqava suvi namunalaridan soʻz yuritiladi, ammo bu izohlar avvalgi adabiyot tadqiqotlari bayoni bilan aralash holatda. Matn qaysi natijalar ushbu maqolaning oʻz tajribalaridan va qaysilari havola qilingan avvalgi tadqiqotlardan olinganini yetarlicha aniq ajratmaydi.

Shu sababli tadqiqotning “eksperimental tasdiqlash” daʼvosi PDF-dagi metod hisobotiga tayanib, mustaqil ravishda qayta ishlab chiqariladigan tarzda tasdiqlana olmaydi.

Tadqiqot nima deydi, nima demaydi?

Tadqiqot aytadigani: Elektrokoagulyatsiya ogʻir metall saqlagan oqava suvlar uchun baholanishi mumkin boʻlgan tozalash yondashuvidir. Elektrod materiali, energiya sarfi, xarajat va tizim maydoni kabi bir nechta mezon birgalikda koʻrib chiqilishi kerak. Maqolaning oʻz GRA baholashida zanglamaydigan poʻlat eng yuqori qoʻshma skorni olgan.

Tadqiqot aytmaydigan yoki yetarlicha isbotlamaydigan narsa: Zanglamaydigan poʻlat barcha ogʻir metallar, barcha pH qiymatlari va barcha oqava suvlar uchun eng yaxshi elektrod ekani koʻrsatilmagan. Table 1-dagi xarajat va maydon qiymatlari qaysi real inshoot yoki tajribadan chiqarilgani batafsil tushuntirilmagan. Xulosada tilga olingan pH, tok zichligi va elektrolit optimallashtirish uchun toʻliq tajriba matritsasi taqdim etilmagan. Uzoq muddatli elektrod sarfi, loy xususiyatlari, real inshoot miqyosi va iqtisodiy hayot sikli tasdiqlanmagan.

Turkiya nuqtai nazaridan bu nimani anglatadi?

Tadqiqot Turkiyadagi oqava suv inshooti, mahalliy sanoat oqava suvi yoki Turkiyaga xos energiya va kapital xarajatlari ustida bajarilmagan. Shu sababli jadvalda berilgan dollar hisobidagi kapital xarajatlari yoki muayyan elektrod reytingi Turkiyadagi bir inshoot dizayniga bevosita koʻchirilmaydi.

Turkiyada ehtimoliy qoʻllashda maqsad ogʻir metall turlari va konsentratsiyalari, oqava suvning oʻtkazuvchanligi va pH'ı, elektrod yetkazib berish xarajati, elektr narxi, elektrod sarfi, hosil boʻlgan loyni boshqarish, maqsad debit va mavjud inshoot maydoni uchun alohida dala va pilot tasdiqlash kerak. Bu ehtiyoj tadqiqotning muayyan raqamli natijalarini Turkiyaga umumlashtirishdan farq qiladi.

Tadqiqotning usuli va natijalari

Manba ishlatgan baholash tuzilmasi

Tadqiqotning tahlil qismi besh elektrod alternativasini toʻrt samaradorlik mezoni boʻyicha Gri Aloqadorlik Tahlili bilan taqqoslaydi:

Maqoladagi hisob ketma-ketligi Table 1-dagi boshlangʻich maʼlumotlardan Table 2-dagi normallashtirishga, Table 3-dagi ogʻish ketma-ketligiga, Table 4-dagi gri aloqadorlik koeffitsiyentlariga va nihoyat Table 5-dagi GRG reytingiga oʻtadi.

Gri aloqadorlik koeffitsiyentlari

Bu jadval manbada aynan berilgan koeffitsiyentlarni koʻrsatadi. Shu bilan birga barcha kapital xarajati koeffitsiyentlarining 1,0000 boʻlishi va avvalgi jadvallardagi normallashtirish muammolari sababli bu koeffitsiyentlar qanday chiqarilgani maqola ichidan toʻliq qayta hisoblab boʻlmaydi.

Yakuniy GRG natijalari

Manba ichidagi metodologik va tahririy anomaliyalar

• Eksperimental usul yetishmasligi: Xulosa pH, tok zichligi, elektrod materiali va elektrolit tarkibining tizimli oʻzgarishidan soʻz etsa-da, ularga oid qayta bajariladigan tajriba matritsasi berilmaydi.
• Table 1 maʼlumot kelib chiqishi: Olib tashlash, energiya, kapital xarajati va maydon qiymatlari bevosita shu tadqiqotda oʻlchangani, adabiyotdan jamlangani yoki qaror modeli uchun tuzilgani aniq koʻrsatilmaydi.
• Table 2 masshtab muammosi: “Normalized Data” jadvalida alyuminiy qatori xom birlik va kattaliklarini saqlagan holda, boshqa qatorlarda 0–1 qiymatlari ishlatiladi.
• Maydon talqinining teskariligi: Boshlangʻich jadvalda titan 8 m² bilan eng kichik, zanglamaydigan poʻlat 15 m² bilan eng katta maydonga ega boʻlsa-da, normallashtirish izohida bunga teskari yaqin talqin qilinadi.
• GRA qayta ishlab chiqarilishi: Ishlatilgan normallashtirish va gri aloqadorlik koeffitsiyenti formulalari aniq berilmagani uchun yakuniy GRG natijalarini maqoladagi maʼlumotlar bilan mustaqil qayta ishlab chiqarish qiyinlashadi.
• Bibliografiya mosligi: Bibliografiyada elektrokoagulyatsiya yoki oqava suv tozalash bilan bevosita aloqasi tushuntirilmagan dasturiy taʼminot, virtual reallik, bank ishi, robototexnika, ERP va shunga oʻxshash mavzularda manbalar bor.

Bu anomaliyalar sababli Verianla Table 5 reytingini tadqiqotning xabar qilingan natijasi sifatida saqlaydi, ammo uni eksperimental jihatdan aniq isbotlangan optimal elektrod tanlovi sifatida taqdim etmaydi.

Manba va usul eslatmasi

Toʻliq asl tadqiqot nomi: Optimization of Electrocoagulation Process Parameters for Enhanced Removal of Heavy Metals from Wastewater: A Comprehensive Review and Experimental Study

Mualliflar: Vidhya Prasanth; Mythili Senthil; M. Ramachandran; Soniya Sriram.

Masʼul muallif: Vidhya Prasanth.

Muassasa: REST Labs, Kaveripattinam, Krishnagiri, Tamil Nadu, India.

Jurnal: REST Journal on Advances in Mechanical Engineering.

Nashriyot: REST Publisher.

ISSN: 2583-4800 (Online).

Jild / son / sahifa: 5(1), 2026, 1–11.

DOI: 10.46632/jame/5/1/1.

Rasmiy havola:https://doi.org/10.46632/jame/5/1/1

Qabul qilingan sana: 2 Mart 2026.

Qabul sanasi: 7 Mart 2026.

Onlayn nashr sanasi: 12 Mart 2026.

Manba turi: Maqola oʻzini keng qamrovli sharh va eksperimental tadqiqot sifatida taʼriflaydi. Ammo PDF-da eksperimental boʻlimning metod va xom maʼlumot hisoboti qayta bajariladigan darajada batafsil emas; asosiy miqdoriy tahlil Gri Aloqadorlik Tahliliga asoslangan elektrod taqqoslashiga tayanadi.

Hakamlik holati: Tadqiqot nashriyot barcha maqolalar uchun ikki koʻr hakamlik baholashini qoʻllashini bildirgan REST Journal on Advances in Mechanical Engineering jurnalida eʼlon qilingan.

Ochiq kirish / litsenziya: Jurnal oʻzini ochiq kirimli deb taʼriflaydi. Koʻrib chiqilgan PDF-da muayyan Creative Commons litsenziya turi aniq koʻrsatilmagani uchun maxsus CC litsenziyasi faraz qilinmagan.

Moliyalashtirish: Koʻrib chiqilgan manbada alohida va aniq moliyalashtirish bayoni mavjud emas.

Maʼlumotlar mavjudligi: Koʻrib chiqilgan manbada alohida maʼlumotlar mavjudligi bayoni mavjud emas.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Koʻrib chiqilgan manbada alohida manfaatlar toʻqnashuvi bayoni mavjud emas.

Muallif hissalari: Koʻrib chiqilgan manbada CRediT yoki shunga oʻxshash batafsil muallif hissasi taqsimoti berilmagan.

Ilmiy mazmun doirasi: Ushbu Verianla matnidagi ilmiy natijalar, raqamli qiymatlar, GRA reytinglari va metod baholashlari yuklangan 11 sahifalik tadqiqotga tayanadi. Tashqi manbalar faqat bibliografik identifikatsiya va jurnalning nashr/hakamlik holatini tekshirish uchun ishlatilgan; tadqiqotga tashqaridan yangi eksperimental topilma qoʻshilmagan.

Asosiy metodologik cheklov: Tadqiqot xulosasi eksperimental optimallashtirish daʼvosini bildirsa-da, asosiy matn pH, tok zichligi va elektrolit tarkibi uchun qayta bajariladigan tajriba protokoli hamda xom natijalar ketma-ketligini taqdim etmaydi. GRA normallashtirishida ham jadvallar va matn talqini oʻrtasida muhim nomuvofiqlik bor. Shu sababli tadqiqot elektrokoagulyatsiyaning yoki muayyan elektrod materialining sanoat miqyosidagi aniq ustunligining mustaqil eksperimental dalili sifatida ishlatilmasligi kerak.