Munosabatning yaxshi ekanini faqat ikki kishining “mamnun” ekanini aytishi bilan bilish mumkinmi? Birga yashayotgan ikki insonning o‘rtacha baxt darajasi yuqori ko‘rinsa-da, tomonlardan biri uy, parvarish, hissiy qo‘llab-quvvatlash va munosabatning davomiyligini ta’minlovchi ko‘rinmas mehnatning katta qismini o‘z zimmasiga olgan bo‘lishi mumkinmi? Munosabat tashqaridan mustahkam va ichkaridan iliq ko‘rinishiga qaramay, tomonlardan birining rivojlanishini doimiy ravishda ortga suruvchi tuzilmaga aylanishi mumkinmi?

Vanhong Xuangning (Wanhong Huang) nazariy tadqiqoti ushbu savollarga munosabatlardagi farovon hayotni (eudaimonia) qotib qolgan holat sifatida emas, balki doimiy aylanib turishi lozim bo‘lgan hayotiy sikl sifatida yondashadi. Tadqiqotga ko‘ra, birgalikdagi hayot anglash, amaliyot, baholash, mulohaza yuritish (qayta ko‘rib chiqish) va qayta anglash lahzalari bir-birini oziqlantiruvchi sikl doirasida o‘z mavjudligini saqlaydi. Ushbu sikl to‘xtab qolganida munosabat shunchaki sokinlashib qolmaydi; munosabatni tirik tutuvchi qadriyat yaratilishi, qaytim (qiymatning qaytishi), e’tibor va o‘zaro yangilanish ham yo‘qola boshlaydi.

Maqola markazidagi “adolatli evdemoniya” g‘oyasi yaxshi hayot faqatgina umumiy qoniqish yoki ijobiy tuyg‘ular yig‘indisi emasligini ilgari suradi. Haqiqiy birgalikdagi kamolot har ikkala tomon ham o‘z qobiliyatlari, rejalari va hayotiy intilishlarini rivojlantira olgan; munosabatda yaratilgan qadriyat uni yaratganlarga qaytib kelgan hamda hech bir tomon ikkinchisining rivojlanishini ta’minlovchi ko‘rinmas manbaga aylantirilmagan holatda yuzaga chiqadi.

Muallif ushbu g‘oyani tushuntirish uchun beshta yondashuvdan birgalikda foydalanadi: pozitivizm, dalillarga asoslangan yondashuv, normativ nazariya, fazilat etikasi va fenomenologiya. Ushbu yondashuvlar yagona ustun nazariya ostida birlashtirilmaydi. Ularning har biri munosabatning turli qirrasini ochib beradi: o‘lchanadigan qoniqish, dalillarga asoslangan amaliyotlar, nimalar qadrli bo‘lishi kerakligi, odatlar bilan shakllanadigan xarakter hamda munosabatning ichki kechinmalar orqali his etiladigan ma’nosi.

Tadqiqotning eng o‘ziga xos takliflaridan biri — munosabatlardagi adolatsizlikni o‘rtacha ko‘rsatkichlardan emas, qaytim taqsimotining shaklidan izlash kerakligidir. Agar munosabatda yaratilgan qiymat tomonlardan biriga muntazam ravishda ko‘proq, ikkinchisiga esa kamroq qaytsa; ayniqsa, parvarish va munosabatni davom ettirish mehnatini ko‘tarib yurgan tomon doimiy ravishda past qaytim oluvchi tarafda qolib ketayotgan bo‘lsa, yuqori o‘rtacha qoniqish mavjud adolatsizlikni yashirishi mumkin. Maqola bu holatni “qaytim taqsimotining asimmetriyasi (qiyshiqligi)” orqali ifodalashni taklif qiladi.

Biroq ushbu tadqiqot eksperiment, dala tadqiqoti yoki tasdiqlangan psixometrik shkala ishlab chiqish ishi emas. Qo‘llanilgan matematik tuzilmalar, muallifning o‘z ta’biri bilan aytganda, munosabatning haqiqiy qiymatini o‘lchovchi vositalar emas, balki ma’lum munosabat muammolarini yaqqol ko‘rsatishga qaratilgan operatsion vositachilardir (proksi). Shu sababli, ushbu ish tayyor munosabatlarni baholash testi emas, balki kelgusida empirik tarzda tekshirilishi lozim bo‘lgan falsafiy va matematik tadqiqot dasturini taqdim etadi.

Evdemoniya: Bir lahzalik baxtdan kengroq bo‘lgan farovon hayot tushunchasi

“Eudaimonia” so‘zi ko‘pincha baxt deb tarjima qilinsa-da, tadqiqotda nazarda tutilgan narsa o‘tkinchi quvonch yoki lazzat emas. Bu tushuncha inson qobiliyatlari kamol topadigan, u qadrlaydigan faoliyatlarni amalga oshira oladigan va hayoti bir butun sifatida yaxshi tomonga rivojlanadigan yuksalish yoki gullab-yashnash holatini anglatadi.

Maqola farovonlik nazariyalarini uchta asosiy oila orqali tasniflaydi:

• Gedonistik yondashuvlar: Yaxshi hayotni ijobiy tajribalarning salbiy tajribalardan ustunligi bilan izohlaydi.
• Istaklarni qondirish yondashuvlari: Yaxshi hayotni inson xohlagan narsalarning amalga oshishi bilan bog‘laydi.
• Ob’ektiv qadriyat yondashuvlari: Bilim, do‘stlik, muvaffaqiyat, fazilat yoki yuksalish kabi ayrim omillar insonning lahzalik qoniqishidan qat’i nazar, hayotni yaxshiroq qilishini ta’kidlaydi.

Tadqiqotning taklifi uchinchi oilaga yaqinroqdir; biroq u qotib qolgan “yaxshi narsalar ro‘yxati”ni taqdim etmaydi. Yaxshi hayot — birgalikdagi hayot davomida qadriyat yaratiladigan, aylanadigan, uni yaratganlarga qaytadigan va har ikki insonning rivojlanishiga imkon beradigan jarayon tuzilmasidir.

Shu sababli, qulaylik bilan kamol topish bir xil narsa emas. Bir tomonning boshpana, oziq-ovqat yoki moddiy ehtiyojlarining qoplanishi u inson o‘z hayotiy yo‘nalishini erkin rivojlantira olayotganini anglatmasligi mumkin. Qulay ko‘ringan birgalikdagi hayot tomonlardan birining ta’lim, kasb, san’at, do‘stlik yoki shaxsiy rivojlanish imkoniyatlarini doimiy ravishda cheklab qo‘ysa, tadqiqot buni to‘laqonli evdemoniya deb hisoblamaydi.

Nega adolat yaxshi hayotning tashqi chegarasi emas, balki ichki shartidir?

Tadqiqotning asosiy tezisi shuki, adolat yaxshi munosabatni tashqaridan cheklovchi shunchaki bir qoida emas. Adolat — ikki insonning birgalikda kamol topa olishining ichki zaruriy shartidir.

Munosabat bir tomon uchun rivojlantiruvchi, ikkinchi tomon uchun esa yemiruvchi bo‘lishi mumkin. Bunday holatda munosabat umumiy hisobda ayrim ijobiy natijalar bersa-da, bu natijalar birgalikdagi kamolot hisoblanmaydi. Agar bir insonning martabasi, qulayligi yoki erkinligi ikkinchisining ko‘rinmas parvarish va munosabatni saqlash mehnati evaziga o‘sayotgan bo‘lsa; bu yerda rivojlanayotgan narsa ikki tomon baham ko‘rayotgan hayot emas, balki bir tomonning ikkinchisidan qiymat tortib olayotgan tuzumi bo‘lishi mumkin.

Muallifning adolat tushunchasi to‘rtta an’ana bilan bog‘lanadi:

• Taqsimlovchi adolat: Yaratilgan qiymat tomonlar o‘rtasida qanday taqsimlanishini ko‘rib chiqadi.
• Munosabatlar tengligi: Tomonlar bir-biri bilan teng mavqedami yoki hukmronlik va qaramlik munosabatidami, degan savolni qo‘yadi.
• Qayta taqsimlash va e’tirof etish: Qo‘shilgan hissaning faqatgina moddiy qaytarilishini emas, balki hissani qo‘shgan insonning qadriyat yaratuvchisi sifatida tan olinishini ham talab qiladi.
• G‘amxo‘rlik etikasi: Uy, bolalar, hissiy muvozanat va munosabatning davomiyligini ta’minlovchi mehnatni “tabiiy burch” deb hisoblab, ko‘rinmas qilib qo‘yilishiga e’tiroz bildiradi.

Ushbu doirada munosabat ichida yaratilgan qiymatning uni yaratgan insonga qaytishi shunchaki oddiy ayirboshlash masalasi emas. Qaytim ayni paytda “Sen bu hayotning passiv xizmatchisi emassan, balki qadriyat yaratuvchi sub’ektisan” degan e’tirofdir.

Nega besh xil yondashuv birgalikda qo‘llanilmoqda?

Maqola munosabatlardagi kamolotni yagona o‘lchov yoki nazariya bilan tushuntirib bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Shakl va jadvallarda beshta yondashuvning beshta hayotiy bosqich bilan qanday kesishishi ko‘rsatilgan.

Maqolaning yondashuvi ushbu asoslarni yagona umumiy nazariya ichida eritib yuborish emas. Ularning har biri muayyan savolga javob berayotganda, boshqa savol qarshisida sukut saqlaydi. O‘lchov his etilgan ma’no o‘rnini bosa olmaydi; his etilgan ma’no esa taqsimotdagi adolatsizlikni o‘z-o‘zidan ko‘rinadigan qilib qo‘ymasligi mumkin.

1-rasm: Birgalikdagi hayotning besh bosqichli sikli

Tadqiqotdagi asosiy diagramma birgalikdagi hayotni besh bosqichli chiziqli jarayon emas, balki bir-biriga qayta aloqa beruvchi sikl sifatida ifodalaydi:

1. Anglash: Ushbu birgalikdagi hayot uchun nima yaxshi ekani haqidagi tushuncha.
2. Amaliyot: Kundalik xatti-harakatlar, uy tartibi, parvarish, e’tibor va odatlar.
3. Baholash: Munosabat qanday ketayotganini ongli yoki ongsiz ravishda kuzatib borish.
4. Mulohaza yuritish: Baholashlar, o‘lchovlar va farazlarni qayta ko‘rib chiqish.
5. Qayta anglash: Boshdan kechirilgan tajribalardan so‘ng yaxshi hayot g‘oyasini yangitdan shakllantirish.

Bular yakunlanib ortda qoladigan bosqichlar emas. Insonlar birgalikdagi hayotni davom ettirar ekan, bir vaqtning o‘zida amaliyot qiladi, baholaydi, his qiladi, talqin qiladi va kutilmalarini o‘zgartiradi. Ayniqsa, baholash siklning shunchaki birgina bekati emas, balki munosabatning barcha lahzalari ichida davom etuvchi ichki oqimdir.

Shaklda uchta ehtimoliy rejim ham ko‘rsatilgan:

• Rivojlanuvchi spiral: Sikl davom etadi va har bir aylanishda har ikki tomon uchun ijobiy to‘planish hosil bo‘ladi.
• Halokatli sikl: Munosabat davom etadi, biroq har bir aylanishda kamida bir tomonni yemirib boradi.
• So‘nish: Qadriyat yaratish, qaytim, e’tibor va qayta baholash to‘xtaydi; sikl yakuniga yetadi.

Munosabat holat emas, o‘zini doimiy tiklab turishi lozim bo‘lgan harakat sifatida qaraladi

Maqola yaxshi munosabat bir marta o‘rnatilib, keyin o‘z-o‘zidan davom etadigan tuzilma emasligini ta’kidlaydi. Ishonch, qiziqish, umumiy ma’no va o‘zaro hamjihatlik o‘tmishda to‘planib, cheksiz foydalaniladigan qotib qolgan sarmoya emas. Ular kundalik amaliyot orqali qaytadan ishlab chiqariladi.

Birgalikda yeyilgan taom, bir insonning so‘zini chin dildan tinglash, kelishmovchilikdan so‘ng o‘rnatilgan tiklovchi muloqot yoki boshqa insonning rejasi uchun vaqt ajratish kichik ko‘rinishi mumkin. Biroq tadqiqotga ko‘ra, munosabatning xarakterini katta qarorlar kabi, hatto ko‘pincha ulardan ham ko‘proq, aynan mana shu takrorlanishlar shakllantiradi.

Ushbu asos munosabatning nega katta inqiroz yuz bermasdan ham asta-sekin zaiflashib qolishini tushuntiradi. Kichik e’tiborsizlik takrorlanganda odatga, odat kutilmaga, kutilma esa munosabatning tabiiy tartibidek ko‘rinadigan xarakterga aylanadi.

Asosiy baholash ongli so‘rovnomadan ancha oldin boshlanadi

Maqola insonlar o‘z munosabatlarini faqat o‘tirib so‘rovnoma to‘ldirganlaridagina baholamasligini ta’kidlaydi. Suhbatdan keyin his qilingan yengillik, uyga kirganda seziladigan taranglik, bir iltimosning qondirilishi yoki qondirilmasligiga doir jismoniy kutilma yoxud birgalikdagi sukunatning to‘la yoki bo‘sh ekani doimiy baholash jarayonining tarkibiy qismlaridir.

Ushbu baholash qisman jismoniy va ongsiz xulosa chiqarish sifatida qaraladi. Inson munosabatning “haqiqiy holatini” to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘ra olmaydi. Ovoz ohangi, xatti-harakat, teginish, kundalik ritm, berilgan yoki berilmagan javoblar kabi to‘liq bo‘lmagan kuzatuvlardan munosabat holatiga doir ishonch shakllantiradi.

Qisman kuzatiladigan jarayon sifatida baholash

Tadqiqotning formal ilovasida ushbu tuzilma qisman kuzatiladigan qaror qabul qilish jarayoni (POMDP) orqali ifodalanadi:

\[ b'(s') = \frac{ P(o\mid s')\sum_s P(s'\mid s,a)b(s) }{ \sum_{s'}P(o\mid s')\sum_s P(s'\mid s,a)b(s) } \]

• \(s\): Munosabatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rinmaydigan yashirin holati.
• \(o\): Kundalik hayotdan olingan kuzatuv; xatti-harakat, ritm va hissiy to‘qima.
• \(a\): Munosabatdagi harakat yoki amaliyot.
• \(b(s)\): Munosabatning ehtimoliy holatlariga doir mavjud ishonch taqsimoti.
• \(b'(s')\): Yangi kuzatuvdan so‘ng yangilangan ishonch.

Formulaning maqsadi munosabatning holati haqida qat’iy bir to‘xtamga kelinmasligini, balki yangi voqealar bilan doimiy yangilanib turadigan ehtimolli baholash amalga oshirilishini ko‘rsatishdir.

Belgilash bo‘yicha ogohlantirish: Formulaning asl matnida \(s'\) ham natijaning erkin o‘zgaruvchisi, ham maxrajdagi yig‘indi indeksi sifatida ishlatilgan. Ushbu foydalanish belgilashda noaniqlik tug‘diradi. Tadqiqotning konseptual niyati maxrajning barcha ehtimoliy keyingi holatlar bo‘yicha normallashtirish bajarishidir; biroq maqoladagi belgilar bu yerda o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirilmasligi lozim.

Munosabatning maqsadi ham sikl davomida o‘zgaradi

Standart qaror qabul qilish modelida qiymat yoki mukofot funksiyasi doimiydir. Ushbu tadqiqotda esa tomonlarning “yaxshi birgalikdagi hayot” haqidagi tushunchasi boshdan kechirilgan tajribalardan so‘ng o‘zgaradi:

\[ R_{t+1}=\Phi(R_t,\tau_t) \]

• \(R_t\): Siklning \(t\) davridagi qadriyat yoki mukofot tuzilishi.
• \(\tau_t\): Shu davr davomida yashalgan kuzatuvlar, harakatlar va ishonchlarning yangilanish traektoriyasi.
• \(\Phi\): Boshdan kechirilgan davrni yangi yaxshi hayot tushunchasiga aylantiruvchi qayta anglash operatori.

Ushbu formula juftliklar shunchaki ayni maqsadga yaxshiroq erishibgina qolmay, munosabat nima uchun davom ettirilayotgani haqidagi maqsadlarini ham yashayotgan jarayonlari davomida qaytadan shakllantirishini tushuntiradi.

Erkin energiya talqini

Maqola, shuningdek, baholashni erkin energiya prinsipi (free energy principle) orqali strukturaviy o‘xshatish bilan izohlaydi:

\[ F = \mathbb{E}_{q(s)} \left[ \log q(s)-\log p(o,s) \right] = D_{\mathrm{KL}}\!\left(q(s)\parallel p(s\mid o)\right)-\log p(o) \]

• \(q(s)\): Tizimning yashirin holatga doir taxmini.
• \(p(o,s)\): Kuzatuvlar va yashirin holat o‘rtasidagi generativ model.
• \(D_{\mathrm{KL}}\): Taxmin va kuzatuvga ko‘ra yangilangan taqsimot o‘rtasidagi farq (Kullback–Leibler tafovuti).
• \(F\): Model va kuzatuv o‘rtasidagi nomuvofiqlikning proksi o‘lchovi.

Munosabatga tatbiq etilganda asosiy g‘oya quyidagicha: Tomonlar o‘z kutilmalari va amalda yuz berayotgan voqealar o‘rtasidagi farqni doimiy kuzatib, xatti-harakatlarini yangilab borgan sari munosabat o‘zini saqlab turadi. Baholash va unga mos harakat qilish butunlay to‘xtaganda, munosabatning o‘zini himoya qiluvchi faoliyati ham yo‘qoladi.

Ushbu o‘xshatish biologik munosabatning matematik jihatdan isbotlanganini anglatmaydi. Maqola buni strukturaviy o‘xshatish va operatsion formallashtirish sifatida taqdim etadi.

Odat va xonadon: Yaxshi munosabatning kundalik asosi

Tadqiqotning fazilat etikasiga tayanadigan tomoni xarakter takrorlanishlar orqali shakllanishini ta’kidlaydi. Inson bir marta adolatli harakat qilishi bilan adolatli xarakterga ega bo‘lib qolmaydi. E’tibor, sabr-toqat, saxiylik va tiklovchi xatti-harakatlar takrorlangan sari mustahkam fazilatlarga aylanadi.

Birgalikdagi hayotda bu jarayon nafaqat shaxsiy xarakterni shakllantiradi. Juftlikning o‘ziga xos “munosabat xarakteri” ham paydo bo‘ladi:

• Bir-birini kutib olish tarzi,
• ovqatlanish va uy ritmlari,
• mojarodan so‘ng qayta yaqinlashish uslubi,
• kim qachon dam olishi,
• parvarish va uy yumushlarining qanday bo‘linishi,
• bir tomonning loyihasi uchun ikkinchisining qanday imkon yaratishi,
• umumiy qarorlarning qanday o‘zgartirilishi.

Ushbu kichik takrorlanishlar vaqt o‘tishi bilan shubhasiz qo‘llaniladigan “oila odati” yoki umumiy habitusni yuzaga keltiradi.

Shakllantirish (tarbiyalash) va qoida o‘rnatish o‘rtasidagi farq

Maqolaning muhim farqlashlaridan biri umumiy odatlarni shakllantirish (o‘stirish) bilan bir tomonlama qoida qilib belgilash (qonunlashtirish) o‘rtasidadir.

Shakllantirish ezgu odatlarning umumiy tajriba ichida paydo bo‘lishi uchun sharoit yaratadi. Odat har ikki tomon tomonidan yoziladi, har ikki tomon tomonidan o‘zgartirilishi mumkin va uning davom etishi har ikki tomonning davomiy roziligiga bog‘liq bo‘ladi.

Qonunlashtirish esa bir tomonning birgalikdagi hayot tartibini o‘z qarashiga ko‘ra qotirib qo‘yishi va ikkinchi tomonni ushbu tartibning oddiy ijrochisiga aylantirishidir. Muammo odatning mazmunida bo‘lganidek, uni kim belgilayotgani va kim uni o‘zgartirish vakolatiga ega ekanidadir.

Tadqiqot odatning birgalikda shakllantirishdan bir tomonlama boshqaruvga og‘ib ketganini ko‘rsatuvchi belgilarni sanab o‘tadi:

• Odatning o‘zgartirilishi hissa qo‘shish emas, balki qoidabuzarlik sifatida qabul qilinsa,
• “Nega bunday qilyapmiz?” degan savolga “Bizda shunday qilinadi” deb javob qaytarilsa,
• bir tomonning boshqacha harakati qiziqish bilan emas, balki tuzatish bilan kutib olinsa,
• umumiy tanlovlar tobora qoida, majburiyat va burch tili bilan ifodalansa,
• bir amaliyotning shunchaki o‘rnatilgani uning davom etishi uchun yagona asos deb bilinsa,

odat birgalikdagi ijod bo‘lishdan chiqib, bir tomonlama boshqariladigan majburiyatga aylanayotgan bo‘lishi mumkin.

“Qayta ko‘rib chiqish (voz kechish) erkinligi”ni saqlash tamoyili

Maqolada qo‘llanilgan “betrayability” tushunchasi umumiy odatning davomiyligi avtomatik va qaytarib bo‘lmas holatga kelib qolmasligini anglatadi.

Odat tomonlar uni qaytadan erkin tanlash imkoniyatiga ega bo‘lib turgan muddatdagina umumiy amaliyot bo‘lib qolaveradi. Agar tomonlardan biri istamasa ham, faqat o‘tmishda o‘rnatilgani uchungina uni davom ettirishga majbur bo‘lsa, odat umumiy tanlov bo‘lishdan chiqib, majburiy tuzumga aylanadi.

Maqola taklif qilayotgan tuzatishlar yangi va yaxshiroq qoidani majburlab kiritish emas. Ular ko‘proq quyidagi yengillashtiruvchi amallardir:

• O‘rnatilgan amaliyotni vaqtincha to‘xtatib turish,
• yopilgan savolni qaytadan muhokamaga ochish,
• majburiyat tilini erkin tanlov tiliga o‘zgartirish,
• amaliyotni boshqarayotgan tomonning bir tomonlama vakolatdan chekinishi,
• ikkinchi tomonga o‘zgartirish va rad etish huquqini qaytarib berish.

O‘lchov vositalari nimani ko‘rsatadi va nimani ko‘rsatolmaydi?

Tadqiqot farovonlik va munosabatlar sifatini baholash uchun ishlatiladigan asosiy shkala oilalarini atroflicha umumlashtiradi. Bular orasida hayotdan qoniqish, ijobiy va salbiy affekt, psixologik farovonlik, o‘z taqdirini o‘zi belgilash, hayot sifati, diadik moslashuv va umumiy munosabatlardan qoniqish o‘lchovlari mavjud.

Maqolaning da’vosi mavjud shkalalar foydasiz ekani emas. Ushbu shkalalar ishonchli, taqqoslanadigan va umumiy ma’lumotlarni bera oladi. Muammo shundaki, ular o‘lchaydigan tushuncha munosabatlar adolati bilan aynan bir xil narsa emas.

Nega o‘rtacha qoniqish adolatsizlikni yashirishi mumkin?

Ikki kishining qoniqish ballari o‘rtachasini olish munosabatning umumiy ko‘rinishini berishi mumkin, ammo taqsimotni yashiradi. Agar bir tomon juda yuqori, ikkinchi tomon esa past qoniqish bildirsa, o‘rtacha ko‘rsatkich me’yordek ko‘rinishi mumkin.

Eng muhimi, kam qaytim olayotgan inson vaqt o‘tishi bilan o‘z kutilmalarini pasaytirgan bo‘lishi mumkin. O‘z loyihalarining doimiy ravishda kechiktirilishini yoki barcha parvarish ishlarini o‘zi bajarishini munosabatning tabiiy tartibi sifatida qabul qilishga o‘rgangan bo‘lsa, uning qoniqish bali chekayotgan yo‘qotishining ko‘lamini ifodalamasligi mumkin.

Shu sababli, maqola faqat o‘rtachaga emas, balki munosabatda yaratilgan qiymat kimga qanday qaytayotganiga qarashni taklif qiladi.

Kutilayotgan qayta ishlab chiqarilish (tiklanuvchanlik)

Ko‘rsatilgan g‘amxo‘rlik, e’tibor yoki hissa uch xil shaklda javob topishi mumkin:

• Qayta tiklovchi javob: Hissa yangi e’tibor, e’tirof yoki o‘zaro hamjihatlikni yuzaga keltiradi.
• Yo‘qotishli javob: Hissa qabul qilinadi, ammo yangi qiymat yaratmaydi.
• Yemiruvchi (ekstraktiv) javob: Hissa uni qo‘shgan insonni yanada ko‘proq toliqtiruvchi yangi talab yoki sovuqqonlik bilan kutib olinadi.

Yuqori tiklanuvchanlikda berilgan mehnat yangi umumiy qiymatni yaratadi. Past tiklanuvchanlikda esa hissalar javobsiz yo‘qoladi va inson vaqt o‘tishi bilan hissa qo‘shishni kamaytiradi. Bu holat munosabatning tirik sikli zaiflashishiga olib keladi.

Munosabatlar tarmog‘i va umumiy qaytim

Formal modelda munosabat qiymat ishlab chiqaruvchi tugunlardan iborat yo‘naltirilgan va vaznli tarmoq sifatida ifodalanadi. Ushbu tugunlar nafaqat ikki sherikni, balki birgalikdagi hayot bilan bog‘liq oila a’zolarini va kengroq parvarish tarmog‘ini ham o‘z ichiga olishi mumkin.

\[ W=(w_{ij}) \]

\(w_{ij}\) — \(j\) tugunidagi qiymatning bir aylanish qadamida \(i\) tuguniga o‘tadigan ulushini ifodalaydi.

Qiymatning tarmoq ichidagi barcha keyingi aylanishlari quyidagi rezolvent matritsa orqali ifodalanadi:

\[ R=\sum_{k=1}^{\infty}W^k=(I-W)^{-1}-I \]

• \(W^k\): Qiymatning tarmoq ichida \(k\) qadamlik aylanishi.
• \(I\): Birlik matritsa.
• \(R_{ij}\): \(j\) manbasida yaratilgan birlik qiymatdan vaqt o‘tishi bilan \(i\) tuguniga qaytadigan jami miqdor.
• \(R_{ii}\): Muayyan tugunda yaratilgan qiymatning ayni shu tugunga umumiy qaytimi.

Qatorning yaqinlashishi uchun quyidagi shart qo‘llaniladi:

\[ \rho(W)<1 \]

Bu yerdagi \(\rho(W)\) bog‘lanish matritsasining spektral radiusidir.

Konseptual izchillik bo‘yicha ogohlantirish: Asosiy matn “tiklanuvchanlikni” hissaning qaytadan qiymat yaratuvchi javob olish ehtimoli deb ta’riflasa, formal ilova \(R_{ii}\) ni barcha aylanish qadamlaridagi umumiy jamg‘arilgan qaytim sifatida ta’riflaydi. Umumiy qaytim ehtimollik bilan bir xil miqdor emas va birdan katta bo‘lishi mumkin. Ushbu ikki ta’rif keyingi tahrirda aniq ajratilishi lozim.

Bog‘lanishga asoslangan adolatli qaytim bazasi

Maqola har qanday munosabatda bir xil miqdorda o‘zaro javob kutilmasligini ta’kidlaydi. Yuzaki tanishuvda tomonlarning hayoti bo‘sh bog‘langan. Nikoh yoki uzoq muddatli birgalikdagi hayotda esa vaqt, parvarish, resurslar va kelajak rejalari ancha chuqur bog‘langan bo‘ladi.

Shu sababli, adolatli qaytim bazasi munosabatning bog‘lanish chuqurligiga qarab belgilanishi kerak. Juda chuqur birgalikdagi hayotda umumiy sohaga taqdim etilgan qadriyat uni yaratgan insonga munosabatlar tarmog‘i orqali qaytib kelishi kutiladi.

Perron-Frobenius yondashuvida asosiy munosabat quyidagicha:

\[ Wv=\rho(W)v \]

• \(v\): Tarmoqdagi uzoq muddatli nisbiy qiymat taqsimotini ifodalovchi Perron vektori.
• \(\rho(W)\): Matritsaning eng katta xos qiymat moduli.

Maqola \(v\) vektorini bog‘lanish tuzilmasining o‘zi yaratadigan bazaviy qaytim taqsimoti sifatida qo‘llashni taklif qiladi. Vektorning faqat bitta tugunda to‘planishi tarmoqning strukturaviy jihatdan qiymatni bir tomon atrofida yig‘ish moyilligiga egaligini ko‘rsatishi mumkin.

Normallashtirilgan qaytim va asimmetriya (qiyshiqlik)

Yaratuvchining haqiqiy qaytimi \(r_i\), bog‘lanishga asoslangan kutilayotgan qaytimi esa \(\hat r_i\) bilan belgilanadi:

\[ \theta_i=\frac{r_i}{\hat r_i} \]

• \(\theta_i=1\): Inson bog‘lanish tuzilmasi nazarda tutgan miqdorda qaytim olmoqda.
• \(\theta_i>1\): Inson bazaviy darajadan yuqori qaytim olmoqda.
• \(\theta_i<1\): Inson bazaviy darajadan past qaytim olmoqda.

Normallashtirilgan qaytimlarning tanlanma asimmetriyasi (skewness) quyidagicha aniqlanadi:

\[ g= \frac{ \frac{1}{n}\sum_i(\theta_i-\bar{\theta})^3 }{ \left[ \frac{1}{n}\sum_i(\theta_i-\bar{\theta})^2 \right]^{3/2} } \]

• \(n\): Tarmoqda baholangan yaratuvchilar soni.
• \(\bar{\theta}\): Normallashtirilgan qaytimlarning o‘rtacha qiymati.
• \(g\): Taqsimotning asimmetriyasini ifodalovchi ko‘rsatkich.

Nol gipoteza — qaytimlarning yaratuvchilar o‘rtasida bog‘lanish tuzilmasidan tashqari tizimli noxolislik ko‘rsatmasligidir. Muqobil gipoteza — ma’lum bir yaratuvchining doimiy ravishda past qaytim dumida qolib ketishidir. Maqola tanlanma taqsimotini permutatsiya usuli orqali olish mumkinligini bildiradi.

Ikki kishilik tanlanmada muhim statistik muammo

Maqolaning namunaviy holatida faqat A va B tomonlar uchun ikkita normallashtirilgan qiymat ishlatilgan. Ikki kuzatuvdan iborat ma’lumotlar to‘plamida o‘rtachadan chetlanishlar teng miqdorda va qarama-qarshi ishoraga ega bo‘ladi. Shu sababli, uchinchi darajalar yig‘indisi nolga aylanadi va yuqoridagi tanlanma asimmetriyasi \(g=0\) chiqadi.

Boshqacha aytganda, ikki kishilik taqsimotda qiymatlar bir-biridan qanchalik uzoq bo‘lmasin, ushbu formula bilan statistik jihatdan asimmetrik (qiyshiq) qilib ko‘rsatib bo‘lmaydi. Maqola kengroq oila va parvarish tarmog‘ini hisobga olish o‘lchovni mazmunliroq qilishini ta’kidlaydi; biroq ikki tomonlama misolda “asimmetriya” so‘zi statistik qiymatdan ko‘ra yaqqol qaytim tengsizligini ifodalovchi tavsifiy atama bo‘lib qolmoqda.

Tadqiqotdagi raqamli misol

Tuzilgan namunada jami 100 birlik munosabat qiymati ishlab chiqariladi:

B birgalikdagi hayotni saqlab turuvchi mehnatning katta qismini bajarsa-da, pastroq qaytim olmoqda. A esa o‘zi yaratganidan ko‘proq qaytim olmoqda. Ushbu misol empirik ma’lumot emas; u model nimani ko‘rsatishga qaratilganini tushuntirish uchun tanlangan raqamlardan iborat.

Shaxsiy rivojlanishning cheklanishi qanday baholanadi?

Tadqiqot nafaqat parvarish mehnatining qaytimini, balki har bir tomonning o‘z shaxsiy rejalarini amalga oshirish imkoniyatini ham baholashni taklif qiladi.

Bir tomon ko‘zlagan tashabbuslar quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• Ta’lim dasturini boshlash,
• kasbiy loyihani rivojlantirish,
• ijodiy ish yaratish,
• do‘stlik aloqalarini saqlab qolish,
• salomatligiga yoki shaxsiy parvarishiga vaqt ajratish,
• yangi turmush tarziga qarab rivojlanish.

Har bir yakunlanmagan loyiha munosabat tomonidan to‘sib qo‘yilgan hisoblanmaydi. Ayrim tashabbuslar moddiy sharoitlar, sog‘liq, vaqt yoki insonning o‘z qarori tufayli to‘xtatilishi mumkin. Maqola ayniqsa bir tomonning rejalarining birgalikdagi hayot talablari tufayli tizimli ravishda kechiktirilishi, ikkinchi tomonning rejalari esa to‘siqsiz olg‘a siljishi holatlarini qidiradi.

Agar parvarish mehnatini bajarayotgan insonning past qaytim olishi bilan uning o‘z rivojlanish rejalaridan voz kechishi birgalikda kuzatilsa, tadqiqot buni ayni bir adolatsizlikning ikki ko‘rsatkichi sifatida talqin qiladi:

• Yaratilgan qiymat insonga qaytmayapti.
• Insonning shaxsiy rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan vaqt va energiya munosabat tomonidan yutib yuborilmoqda.

Nega o‘lchovning o‘zi ham qayta shubha ostiga olinishi kerak?

Maqola o‘lchovlarga qarshi emas; biroq o‘lchov natijasining munosabatning mutlaq haqiqati sifatida qabul qilinishiga e’tiroz bildiradi.

Munosabatdan yuqori qoniqish quyidagi holatlar bilan birga mavjud bo‘lishi mumkin:

• Qiymatning tomonlar o‘rtasida adolatsiz taqsimlanishi,
• bir tomonning kutilmalarini pasaytirib, mavjud holatga ko‘nikishi,
• bir tomonning rivojlanishining doimiy kechiktirilishi,
• munosabatning iliq, ammo yangilik yaratmaydigan yopiq takrorlanishga aylanishi.

Tadqiqot bunday tuzilmani “soxta” yoki “yuzaki” kamolot deb baholaydi: O‘lchovda yaxshi ko‘ringan, ammo taqsimot va rivojlanish nuqtai nazaridan yaxshi bo‘lmagan munosabat.

Mulohaza yuritish bosqichining vazifasi o‘lchovni inkor etish emas, balki uni o‘zi aytolmayotgan narsalar bilan birga o‘qishdir. Qoniqish bali, qaytim taqsimoti, shaxsiy rejalarning cheklanishi va munosabatning ichki his etiladigan ma’nosi bir vaqtning o‘zida baholanishi lozim.

Qayta anglash va spiral

Bir sikl yakunida tomonlarning yaxshi munosabat haqidagi tushunchasi boshlang‘ichdagidek qolmaydi. Boshdan kechirilgan voqealar, baholangan natijalar va qilingan tanqid yangi anglashni hosil qiladi. Tadqiqot ushbu farqni sikl davomida to‘plangan “faza” yoki “xolonomiya” tushunchasi bilan tushuntiradi.

Ijobiy fazada tomonlarning tushunchasi va salohiyati kengayadi. Salbiy fazada kamida bir tomonning hayotiy maydoni torayadi. Nolga yaqin fazada munosabat ayni tartibni qayta ishlab chiqaradi, ammo yangi rivojlanish hosil qilmaydi.

Shu sababli, hayotiy sikl yopiq doira emas, balki spiral sifatida tasavvur qilinadi. Ayni mavzular qaytadan yashalishi mumkin; ammo tomonlar boshlang‘ich nuqtaga mutlaqo bir xil holatda qaytmaydi.

Munosabatlarning uchta rejimi

Bu yerda “halokat” to‘satdan portlashni anglatmaydi. Tashqi qiyofasini saqlab qolgan, yillab davom etadigan, ammo har bir davrda bir tomonning rivojlanishini birmuncha toraytirib boradigan munosabat ham halokatli sikl sifatida qaralishi mumkin.

Minimal dinamik model

Munosabatning tirik faoliyat intensivligi \(x\) bilan belgilanadi:

\[ \dot{x}=x\bigl(r(x)-\mu\bigr) \]

• \(x\): Qiymat yaratish, aylantirish va qaytarish faoliyatining intensivligi.
• \(r(x)\): Birlik faoliyatga to‘g‘ri keladigan qayta ishlab chiqarish darajasi.
• \(\mu\): Yangilanish bo‘lmaganda yuzaga keladigan yo‘qotish darajasi.
• \(\dot{x}\): Munosabat faoliyatining vaqt bo‘yicha o‘zgarish tezligi.

\(x=0\) — munosabat faoliyati to‘xtaydigan so‘nish nuqtasidir. Ijobiy muvozanat nuqtasi uchun:

\[ r(x^*)=\mu \]

sharti talab qilinadi.

Dinamik modelda oydinlik kiritilishi kerak bo‘lgan muammo

Matn \(r(x)\) ning o‘suvchi va keyinchalik yuqori chegaraga yaqinlashuvchi funksiya ekanini taxmin qiladi. Ushbu faraz ostida:

• \(r_0<\mu<r_\infty\) holatida topilgan \(x^*\) nuqtasi haqiqatan ham beqaror chegara bo‘lishi mumkin; ammo chegaradan yuqoridagi faoliyat modelda cheklangan barqaror nuqtaga emas, balki cheksiz o‘sishga qarab yo‘naladi.
• Agar \(r_0>\mu\) bo‘lsa, o‘suvchi \(r(x)\) barcha musbat \(x\) qiymatlarida \(\mu\) dan yuqori bo‘lib qoladi. Bunday holda matnda da’vo qilingan musbat va barqaror ichki muvozanat nuqtasi umuman shakllanmaydi.
• \(\mu\) ning \(r_\infty\) dan oshishi bilan tushuntirilgan o‘zgarish ham berilgan monoton to‘yinish farazi ostida aniq egarsimon-tugun bifurkatsiyasi (saddle-node bifurcation) ko‘rinishida ko‘rsatilmagan.

Ushbu bo‘lim matematik jihatdan izchil bo‘lishi uchun qayta ishlab chiqarish funksiyasining yuqori faoliyat darajalarida pasayishi, qo‘shimcha sig‘im (carrying capacity) hadi yoki boshqa chiziqsiz yo‘qotish mexanizmi talab etilishi mumkin. Yuklangan loyihada bunday tuzatish berilmagan.

Fazaning tomonlar o‘rtasidagi taqsimoti

Formal ilovada ikki tomonning bir davr uchun fazasi quyidagicha berilgan:

\[ \varphi_A=\alpha(x^*)(1+\kappa\sigma), \qquad \varphi_B=\alpha(x^*)(1-\kappa\sigma) \]

• \(\alpha(x^*)\): Jonli munosabat faoliyati ishlab chiqaradigan asosiy ijobiy faza.
• \(\kappa\): Qaytim asimmetriyasining faza taqsimotiga ta’sirini belgilovchi koeffitsiyent.
• \(\sigma\): Qaytim taqsimotining asimmetriyasi (qiyshiqligi).

Matn \(\sigma<0\) holatini B ning zarariga asimmetriya deb ataydi va bu A ning fazasini oshirib, B ning fazasini tushirishini aytadi. Biroq yozilgan formulalarda \(\sigma<0\) qo‘llanilganda:

• \(1+\kappa\sigma\) kichrayadi va \(\varphi_A\) kamayadi.
• \(1-\kappa\sigma\) kattalashadi va \(\varphi_B\) oshadi.

Shunday qilib, formulalarning ishora yo‘nalishi bevosita undan keyin kelgan matnli izohga zid keladi. Loyihada formula yoki ta’rif yo‘nalishlaridan qaysi biri ko‘zlangani tushuntirilmagan. Ushbu nomuvofiqlik modelning keyingi tahririda aniq tuzatilishi lozim.

Longityud (uzoq muddatli) namunaviy holat

Tadqiqot A va B ismli ikki kishidan iborat to‘qima va umumlashtirilgan namunaviy holatni taqdim etadi. Ushbu holat real shaxslarga tegishli ma’lumot emas.

Tanishuv davri

Munosabat tez va kichik sikllar bilan boshlanadi. Tomonlar bir-birlari haqidagi his-tuyg‘ularini, birgalikdagi hayot ehtimolini va o‘zaro qiziqishning qayta tiklanuvchanligini baholaydi. Hissalar asosan iliq javob olgani sababli sikl ijobiy ko‘rinadi.

Birgalikdagi hayotning yo‘lga qo‘yilishi

Nikoh va ro‘zg‘or qurish jarayonida parvarish, uy ishlari va umumiy ritmlar o‘rnatiladi. O‘rtacha qoniqish yuqoridir; biroq B ko‘proq munosabatni saqlash mehnatini ko‘tara boshlaydi, A esa ushbu mehnatdan ko‘proq bahramand bo‘la boshlaydi.

O‘rta yillar

Kichik tengsizliklar takrorlangan sari kattalashadi. A ning loyihalari olg‘a siljiyotgan bir paytda, B ning loyihalari ortga suriladi. Munosabat A uchun rivojlantiruvchi, B uchun esa yemiruvchi siklga aylanishi mumkin. O‘rtacha qoniqish bu tafovutni ko‘rsatolmasligi mumkin.

Burilish nuqtasi

B parvarish mehnatining qaytmayotganini va o‘zining rivojlanishi kechiktirilayotganini aniq anglab yetganda, munosabat chegara nuqtasiga keladi. Tadqiqot uchta ehtimolni qoldiradi:

• Tengsizlik tan olinmaydi va halokatli sikl davom etadi.
• Sikl to‘xtaydi va munosabat so‘nadi.
• Parvarish mehnati va rivojlanish imkoniyatlari qayta taqsimlanib, ikki tomon uchun rivojlanuvchi spiral qayta tiklanadi.

Muallif uchinchi natijaning o‘z-o‘zidan sodir bo‘lishini da’vo qilmaydi. Nazariy tuzilma munosabatdagi tanlovni belgilab bermaydi; u faqat tanlov amalga oshiriladigan strukturaviy nuqtani ko‘rsatib berishga qaratilgan.

Turli madaniyatlarda farovon hayot va oilaviy tafovutlar

Tadqiqot munosabatlardan qoniqish va kamolot madaniyatdan xoli bir xil tushunchalar emasligini tan oladi. Batafsil taqqoslash uchun Xitoy, Yaponiya, Qit’a Yevropasi va Amerika Qo‘shma Shtatlari tanlangan.

Individualistik tuzilmalarda yaxshi birgalikdagi hayot ko‘proq ikki mustaqil shaxsning bir-birining shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashi sifatida ko‘rilishi mumkin. Munosabatlarga asoslangan yoki o‘zaro qaram tuzilmalarda esa oilaviy hamjihatlik, burchlarni bajarish, avlodlararo mas’uliyat va katta oilaga sodiqlik markaziy o‘rinda bo‘lishi mumkin.

Maqola G‘arbda ishlab chiqilgan qoniqish va muxtoriyat shkalalari boshqa madaniyatlarda munosabat sifatini to‘liq yoki to‘g‘ri ifodalamasligi mumkinligini ta’kidlaydi. Bir madaniyatda yuksalish hisoblangan muxtoriyat boshqa bir madaniyatda munosabat mas’uliyatidan uzilish sifatida baholanishi mumkin.

Muallif taqqoslashning global qamrovga ega emasligini ham ochiq tan oladi. Janubiy Osiyo, Afrika-Islom, Lotin Amerikasi va Pravoslav madaniyat guruhlari batafsil misol sifatida o‘rganilmagan. Shu sababli, madaniyatlararo natijalar barcha insoniyat jamiyatlarini ifodalovchi to‘liq xarita emas.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Farovonlik (yaxshi hayot) va adolatni alohida mavzular sifatida emas, yagona munosabatlar tuzilmasining tarkibiy qismlari sifatida ko‘rib chiqqani.
• O‘rtacha qoniqish taqsimotdagi tengsizlikni yashirishi mumkinligini yaqqol ko‘rsatgani.
• Parvarish va hissiy saqlash mehnatini munosabatdagi qadriyat yaratish jarayonida ko‘rinadigan qilgani.
• O‘lchov vositalarini rad etmasdan, ularning haqiqiy munosabatning barcha qirrasini qamrab ololmasligini eslatgani.
• Odatlarni birgalikda shakllantirish bilan bir tomonlama qoida o‘rnatish o‘rtasidagi farqni batafsil tushuntirgani.
• Munosabatning davom etishi bilan uning yaxshi bo‘lishi o‘rtasidagi farqni ajratgani.
• Munosabat tashqaridan davom etayotgan bo‘lsa-da, ichkaridan tomonlardan birini yemirishi mumkinligini izohlagani.
• Madaniy o‘lchov noxolisligi va oila haqidagi turli qarashlarga o‘rin bergani.
• O‘zining operatsion va matematik vositalari haqiqiy qiymatni to‘liq qamrab ololmasligini muntazam ta’kidlab borgani.

Asosiy cheklovlar

• Tadqiqot ilmiy taqrizdan o‘tmagan ishchi loyihadir (working draft).
• Yangi eksperimental yoki kuzatuv ma’lumotlarini ishlab chiqarmaydi.
• Keltirilgan longityud holat to‘qimadir.
• Qaytim qiymatlarini qanday o‘lchash masalasi to‘liq yechilmagan.
• Parvarish harakatiga umumiy birlik orqali qiymat belgilash jiddiy normativ va empirik muammolarni keltirib chiqaradi.
• Haqiqiy munosabatlarda \(W\) bog‘lanish matritsasini qanday baholash ko‘rsatilmagan.
• Chiziqli va Markov xususiyatiga ega qiymat aylanishi farazlari tasdiqlanmagan.
• Munosabatdagi bog‘lanishlarning baholash davri davomida doimiy qolishi haqidagi faraz haqiqatga to‘g‘ri kelmasligi mumkin.
• Asimmetriya (qiyshiqlik) statistikasi ikki kishilik asosiy namunada ishlamaydi.
• Faza formulasining ishoralari matnli tushuntirishga zid keladi.
• Minimal dinamik modeldagi barqaror muvozanat va bifurkatsiya da’volari berilgan \(r(x)\) farazi bilan to‘liq mos kelmaydi.
• Tiklanuvchanlik asosiy matnda ehtimollik, formal ilovada esa jamg‘arilgan umumiy qaytim sifatida ishlatilgan.
• Madaniyatlar taqqosi faqat to‘rtta asosiy holatni batafsil ko‘rib chiqadi.
• Adabiyotlar qamrovi keng bo‘lsa-da, tizimli sharh yoki meta-tahlil usulidan foydalanilmagan.

Tadqiqot nimani ta’kidlaydi?

• Yaxshi birgalikdagi hayot doimiy e’tibor, parvarish va qayta baholashni talab qiluvchi jarayon ekanini aytadi.
• Munosabatning shunchaki davom etishi uning har ikki tomon uchun ham yaxshi ekanini anglatmasligini ta’kidlaydi.
• Umumiy qoniqish parvarish mehnati va qaytim tengsizligini yashirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
• Har ikki tomonning ham rivojlanishi himoyalanmagan munosabatni to‘laqonli kamol topuvchi hayot deb hisoblab bo‘lmasligini aytadi.
• Adolat sevgidan ayro tushgan hisob-kitob emas, balki ikki tomonning ham o‘sa olishi uchun ichki zaruriy shart ekanini himoya qiladi.
• O‘lchovlardan foydalanish mumkinligini, ammo ularni munosabatning mutlaq haqiqati deb bilmaslik kerakligini uqtiradi.

Tadqiqot nimani da’vo qilmaydi?

• Muayyan juftlik terapiyasi usuli samarali ekanini ko‘rsatmaydi.
• Taqdim etilgan formulalar tasdiqlangan munosabat tashxisi testi ekanini bildirmaydi.
• Munosabatning adolatli yoki adolatsiz ekanini yagona raqam orqali aniq belgilash mumkinligini aytmaydi.
• Har qanday vazifalar tengsizligi ekspluatatsiyani anglatadi, deb da’vo qilmaydi.
• Parvarish va uy yumushlari har doim teng sonlarda bo‘linishi kerak, degan fikrni ilgari surmaydi.
• Bir tomonning ko‘proq ish qilishi o‘z-o‘zidan adolatsizlik ekanini aytmaydi; asosiy savol yaratilgan qiymat va rivojlanish imkoniyatlarining qanday qaytishidadir.
• Madaniyatlararo yagona va o‘zgarmas yaxshi munosabat modeli borligini da’vo qilmaydi.
• Munosabatni saqlab qolish har qanday holatda ham ajralishdan yaxshiroq ekanini aytmaydi.

Kundalik hayot nuqtai nazaridan ahamiyati

Tadqiqotning eng to‘g‘ridan-to‘g‘ri xabari shuki, birgalikdagi hayot katta so‘zlardan ko‘ra ko‘proq takrorlanuvchi kichik amaliyotlar bilan shakllanadi. Munosabatning adolatliligi nafaqat kim qancha pul topishi bilan, balki kim eslab turishi, rejalashtirishi, g‘amxo‘rlik qilishi, hissiy taranglikni tartibga solishi, boshqasining loyihalariga yo‘l ochishi va bu hissalarning o‘ziga qanchalik qaytib kelishi bilan belgilanadi.

Ushbu g‘oya kundalik hayotda quyidagi savollarga aylanishi mumkin:

• Birgalikdagi hayotni davom ettiruvchi ko‘rinmas ishlarni kim qilmoqda?
• Bir tomonning vaqti ikkinchisining rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun doimiy ravishda ishlatilyaptimi?
• G‘amxo‘rlik ko‘rsatayotgan insonning o‘zi ham parvarish, e’tirof va rivojlanish maydoniga ega bo‘lyaptimi?
• O‘rnatilgan xonadon odatlarini har ikki tomon o‘zgartira oladimi?
• Munosabatdagi xotirjamlik haqiqatan ham ikki tomonning kamol topishimi yoki bir tomonning o‘z talablarini pasaytirib, ko‘nikishimi?
• Kelishmovchilikdan so‘ng munosabatdagi tushunish chuqurlashadimi yoki ayni yo‘qotish qaytadan ishlab chiqariladimi?

Bular tadqiqotning tasdiqlangan shkalasi emas. Ular maqolaning konseptual asosidan kelib chiquvchi mulohaza savollaridir.

Tadqiqot metodologiyasi va asosiy natijalari

Tadqiqot dizayni

Nazariy metodologiya bosqichlari

1. Farovonlik va adolat falsafasidagi asosiy yondashuvlar tasniflandi.
2. Pozitivistik, dalillarga asoslangan, normativ, fazilat etikasiga asoslangan va fenomenologik doiralar ajratildi.
3. Birgalikdagi hayot besh bosqichli, qayta aloqali sikl sifatida ta’riflandi.
4. Ongsiz munosabat baholashi yashirin holat haqidagi ishonchni yangilash sifatida modellashtirildi.
5. Kundalik odatlarning umumiy xarakterni qanday shakllantirishi tushuntirildi.
6. Mavjud farovonlik va munosabat shkalalari nimani o‘lchashi taqqoslandi.
7. Ushbu shkalalarning munosabatlar adolatining taqsimot jihatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchamasligi ilgari surildi.
8. Qiymat aylanishi munosabatlar tarmog‘i va bog‘lanish matritsasi orqali formallashtirildi.
9. Haqiqiy qaytim bog‘lanishga asoslangan bazaga ko‘ra normallashtirildi.
10. Adolatsizlik uchun qaytim taqsimotining asimmetriyasi (qiyshiqligi) taklif qilindi.
11. Munosabat tufayli shaxsiy rivojlanishning to‘silishi ikkinchi proksi ko‘rsatkich sifatida kiritildi.
12. Munosabat rejimlari rivojlanuvchi spiral, halokatli sikl va so‘nish sifatida tasniflandi.
13. Nazariy tuzilma to‘qima longityud misolda ko‘rsatildi.
14. Modelning madaniyatlararo farqlanishi muhokama qilindi.
15. E’tirozlar, cheklovlar va formal farazlar alohida ko‘rib chiqildi.

Tadqiqotning asosiy nazariy xulosalari

Formal model uchun kelgusida zarur bo‘lgan tadqiqotlar

• G‘amxo‘rlik va munosabatni saqlash harakatlarining qanday ta’riflanishi aniqlanishi lozim.
• Turli hissa turlariga beriladigan baholarning noxolisligi o‘rganilishi kerak.
• Bog‘lanish matritsasi haqiqiy munosabatlardagi kuzatiladigan ma’lumotlar asosida baholanishi lozim.
• Qaytimning to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita shakllari ajratilishi kerak.
• Asimmetriya statistikasi yetarli darajada katta munosabat tarmoqlarida sinovdan o‘tkazilishi lozim.
• Ikki kishilik munosabatlar uchun asimmetriyadan tashqari qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan boshqa nomutanosiblik o‘lchovlari ishlab chiqilishi kerak.
• Faza formulasidagi ishora nomuvofiqligi bartaraf etilishi lozim.
• Dinamik model cheklangan va barqaror tirik rejim hosil qiladigan tarzda matematik jihatdan qayta tuzilishi kerak.
• Modelning madaniyatlararo o‘lchov barqarorligi (measurement invariance) tekshirilishi lozim.
• Qoniqish, parvarish mehnati, rivojlanish imkoniyati va qaytim o‘lchovlari longityud ma’lumotlarda birgalikda kuzatilishi kerak.

Manba va uslubiyot izohi

Tadqiqotning to‘liq asl nomi:A Just Eudaimonia: The Everyday Fabric of a Shared Life and the Praxis of Flourishing

Qo‘shimcha sarlavha:On the Cultivation of Habit and Household, the Unfolding of Each Within a Common Field, and a Flourishing That Justice Constitutes

Turkum ma’lumoti:Philosophy of Intimacy and the Theory of Justice · Paper XI

Muallifning to‘liq ismi va ketma-ketligi: Wanhong Huang. Tadqiqot bir mualliflidir.

Teng birinchi muallif: Mavjud emas.

Mas’ul muallif: PDF-hujjatda ochiq “corresponding author” belgisi yo‘q. Muallifning aloqa ma’lumotlari keltirilgan, biroq bu rasmiy mas’ul muallif tamg‘asi sifatida berilmagan.

Muassasaviy aloqa: PDF-hujjatda muassasa ko‘rsatilmagan. SSRN ro‘yxatida muallif “Independent” sifatida ko‘rsatilgan.

DOI: Ushbu versiyada DOI ma’lumoti mavjud emas va rasmiy yozuvlar orqali DOI tasdiqlanmagan.

Jurnal: Taqrizli ilmiy jurnal nomi mavjud emas.

Asl nashriyot: Tadqiqotga bog‘liq akademik nashriyot mavjud emas.

Nashr yoki arxiv platformalari: Muallifning rasmiy veb-sayti, PhilArchive va SSRN.

Nashr yili: 2026-yil.

Manba turi: Nazariy maqola loyihasi, qo‘lyozma (manuscript) va ishchi hujjat.

Taqriz holati: Yuklangan PDF “Working Draft” va “not for citation or circulation” deb belgilangan. Ushbu tadqiqot ilmiy taqrizdan o‘tgan jurnal maqolasi emas; uning natijalari mana shu cheklov inobatga olingan holda o‘qilishi lozim.

Rasmiy va arxiv havolalari:

• Muallifning rasmiy ishchi sahifasi
• PhilArchive qo‘lyozma qaydi
• SSRN ishchi hujjati qaydi

Ushbu maqola yuklangan 82 sahifalik PDF-hujjatning asosiy matni, shakli, jadvallari, formal ilovalari, cheklovlari va bibliografiyasi tahlil qilinib tayyorlandi. Tadqiqotda mavjud bo‘lmagan eksperimental, klinik yoki sababiy ilmiy xulosa qo‘shilmadi.

Maqoladagi matematik tuzilmalar tasdiqlangan o‘lchov vositalari hisoblanmaydi. Bayescha yangilanish, erkin energiya, spektral tarmoq modeli, qaytim asimmetriyasi va minimal dinamik model — bular muallif “operatsion yon berish” deb atagan yondashuv ostida qo‘llangan nazariy vositachilardir.

Formal ilovadagi ishora yo‘nalishi, ikki kuzatuvli asimmetriya, tiklanuvchanlik ta’rifi va dinamik muvozanat shartlaridagi ichki nomuvofiqliklar o‘zboshimchalik bilan tuzatilmadi. Ular tadqiqotning keyingi tahrirlarida oydinlik kiritilishi lozim bo‘lgan texnik cheklovlar sifatida ko‘rsatildi.

Tadqiqot juftlik terapiyasi qo‘llanmasi, psixologik tashxis tizimi yoki munosabatlarni baholash testi emas. Nazariy modelning real hayotdagi munosabatlarda qo‘llanilishi uchun empirik tasdiqlash, axloqiy baholash, o‘lchov metodologiyasini ishlab chiqish va longityud ma’lumotlar talab etiladi.