Пажӯҳиш иддао мекунад, ки буҳрони Судонро танҳо бо муборизаи қудрат миёни ду бозигари бузурги мусаллаҳ шарҳ додан мумкин нест. Ба назари муаллиф, мушкили асосӣ аз он иборат аст, ки давлат инҳисори қонунии истифодаи зӯрро аз даст додааст ва дар дохили кишвар беш аз бист гурӯҳи мусаллаҳ дар минтақаҳои гуногун, бо манбаъҳои гуногуни маблағгузорӣ ва робитаҳои гуногуни хориҷӣ амал мекунанд.

Матн мегӯяд, ки сохтори парокандае, ки миёни Қувваҳои Мусаллаҳи Судон, Қувваҳои Дастгирии Сареъ, фраксияҳои гуногуни Ҳаракати Озодихоҳии Халқии Судон-Шимол, ҳаракатҳои марказашон Дарфур, милитсияҳои маҳаллӣ ва нерӯҳои эътилофӣ ба вуҷуд омадааст, созишномаҳои сулҳро низ заиф кардааст. Зеро ҳатто агар баъзе гурӯҳҳо ба созишномаҳо дохил шаванд, сохторҳои мусаллаҳи худро ҳифз мекунанд; гурӯҳҳои берунмонда бошанд, ба бозигарони давраҳои нави даргирӣ табдил меёбанд.

Паёми асосии пажӯҳиш чунин аст: Барои сулҳи пойдор дар Судон танҳо оташбас кофӣ нест. То замоне ки манбаъҳои маблағгузории гурӯҳҳои мусаллаҳ, шабакаҳои пуштибонии хориҷӣ, сохторҳои идории параллелӣ ва иқтисоди ҷанг аз байн бурда нашаванд, бозсозии давлат душвор менамояд.

Мушкил чист?

Судон пас аз сарнагун шудани режими Умар ал-Башир дар соли 2019 ҳамчун кишваре дида мешуд, ки умеди гузариши демократӣ дошт. Аммо раванди гузариш бинобар муборизаи қудрат миёни идораи шаҳрвандӣ ва бозигарони низомӣ натавонист ба сохтори устувори институтсионалӣ табдил ёбад. Ҷанге, ки дар соли 2023 миёни Қувваҳои Мусаллаҳи Судон ва Қувваҳои Дастгирии Сареъ оғоз шуд, ин сохтори осебпазирро боз ҳам бештар пора-пора кард.

Тибқи пажӯҳиш, мушкили асосӣ дар Судон аз даст рафтани қобилияти давлат барои будан ҳамчун ягона ва қонунии ниҳоди амниятӣ мебошад. “Инҳисори қонунии зӯр” дар таърифи давлат аз ҷониби ҷомеашиноси сиёсӣ Max Weber мафҳуми марказист. Ба таври сода, он маънои онро дорад, ки салоҳияти истифодаи қувваи мусаллаҳ дар дохили кишвар на дар дасти милитсияҳои пароканда, балки дар муассисаҳои қонунан эътирофшудаи давлатӣ мутамарказ бошад. Вақте ин инҳисор мешиканад, ҳар гурӯҳи мусаллаҳ мекӯшад амният, даромад ва нуфузи минтақавии худро ҳифз кунад.

Дар Судон ин вазъият танҳо мушкили низомӣ нест. Он ҳамзамон мушкили идоракунӣ, иқтисод, кӯмаки башардӯстона, адолат, дахолати хориҷӣ ва эътимоди иҷтимоӣ мебошад. Вақте дар як минтақа Қувваҳои Дастгирии Сареъ, дар минтақаи дигар Қувваҳои Мусаллаҳи Судон ва дар ҷои дигар милитсияҳои маҳаллӣ ё гурӯҳҳои шӯришӣ нуфуз доранд, сухан гуфтан аз тартиби мутамаркази давлатӣ торафт душвортар мешавад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Пажӯҳиш таҳқиқоти миқдории саҳроӣ анҷом намедиҳад; яъне пурсишнома, озмоиш ё модели мустақими оморӣ намесозад. Ба ҷойи ин, таҳлили як кишвари мушаххасро истифода мекунад. Таҳлили ҳолат равиши пажӯҳишист, ки ҳадаф дорад як кишвар, рӯйдод ё равандро амиқ шарҳ диҳад.

Муаллиф барои фаҳмидани парокандагии низомӣ дар Судон аз усули пайгирии раванд истифода мебарад. Пайгирии раванд усулест, ки бо занҷирҳои сабабӣ меомӯзад, як рӯйдод аз кадом марҳилаҳо гузашта ба натиҷаи имрӯза расидааст. Дар ин пажӯҳиш таҳаввулоти солҳои 2019 то 2026 ҳамроҳ бо афзоиши бозигарони низомӣ, нокомии созишномаҳои сулҳ ва пайдоиши сохторҳои идории параллелӣ баррасӣ мешаванд.

Дар матн ҳамчунин мантиқе монанд ба таҳлили муқоисавии сифатӣ истифода мешавад. Гурӯҳҳои мусаллаҳ аз рӯи навъ, сохтори роҳбарӣ, шумораи тахминии ҷангҷӯён, пойгоҳҳои минтақавӣ ва робитаҳои пуштибонии хориҷӣ гурӯҳбандӣ мешаванд. Ин гурӯҳбандӣ ҳадаф дорад нишон диҳад, ки буҳрони Судон аз муодилаи одии “артиш бар зидди нерӯи ниманизомӣ” мураккабтар аст.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Ин пажӯҳиш формулаи математикӣ надорад. Матн ба ҷойи модели ҳисобӣ, таҳлили консептуалии сабабу натиҷаро месозад, ки ба адабиёти сиёсатшиносӣ ва таҳқиқоти низоъ такя мекунад.

Мантиқи консептуалии пажӯҳишро метавон ба таври сода чунин ҷамъбаст кард: Бо зиёд шудани шумораи бозигарони мусаллаҳ сохтори фармондеҳии муштарак заиф мешавад; бо заиф шудани фармондеҳии муштарак минтақаҳои идории параллелӣ ба вуҷуд меоянд; минтақаҳои идории параллелӣ иқтисоди ҷангро қавӣ мекунанд; бо қавӣ шудани иқтисоди ҷанг созишномаҳои сулҳ осебпазиртар мегарданд.

Аз ин рӯ, “муодила”-и асосии матн математикӣ нест, балки сохторӣ аст: парокандагии низомӣ иқтидори давлатро коҳиш медиҳад; бо коҳиши иқтидори давлат холигии амниятӣ васеъ мешавад; бо васеъ шудани холигии амниятӣ барои бозигарони нави мусаллаҳ фазо пайдо мешавад. Агар ин давр шикаста нашавад, буҳрон ба механизми худтаъминкунандаи фурӯпошӣ табдил меёбад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар пажӯҳиш ду ҷадвали асосӣ ва чанд ғояи схемавии консептуалӣ пеш меоянд. Ҷадвали аввал гурӯҳҳои мусаллаҳеро, ки гуфта мешавад дар солҳои 2024–2026 дар Судон фаъоланд, аз рӯи навъ гурӯҳбандӣ мекунад. Дар ин гурӯҳбандӣ артиши миллӣ, нерӯҳои ниманизомӣ, фраксияҳои шӯришӣ, милитсияҳои маҳаллӣ ва сохторҳои эътилофӣ якҷо ҷой дода мешаванд. Паёми асосӣ чунин аст: Даргирӣ дар Судон якмарказӣ нест; шумораи зиёди бозигарони мусаллаҳ дар минтақаҳои гуногун марказҳои ҷудогонаи қудрат ба вуҷуд овардаанд.

Ҷадвали дуюм хронологияи парокандагии низомиро аз соли 2019 то 2026 нишон медиҳад. Сарнагун шудани Умар ал-Башир, Созишномаи Сулҳи Ҷуба, табаддулоти соли 2021, оғози ҷанги ошкор дар соли 2023, ҳаракатҳои минтақавӣ дар Дарфур ва Кордофан, даъвоҳои идораи параллелӣ ва афзоиши гурӯҳҳои мусаллаҳ дар ин хат ба ҳам пайваст мешаванд. Паёми асосӣ ин аст, ки парокандагӣ дар Судон ногаҳон ба вуҷуд наомадааст; балки бо чанд соли фурӯпошии институтсионалӣ, раванди нокоми гузариш ва ҷамъ шудани қудрат дар дасти бозигарони мусаллаҳ шакл гирифтааст.

Матн инчунин сохтори давриро барои шарҳи иқтисоди ҷанг пешниҳод мекунад. Тибқи он, гурӯҳҳои мусаллаҳ аз холигии амниятӣ истифода мебаранд, ба захираҳо дастрасӣ пайдо мекунанд, тавассути қочоқ ё ғорат маблағ ба даст меоранд, бо ин маблағ силоҳ ва ҷангҷӯёни бештар мегиранд ва ҳамин раванд холигии амниятиро боз ҳам калонтар мекунад. Шабакаҳои пуштибонии хориҷӣ низ метавонанд ин даврро қавӣ созанд.

Ғояи схемавии дигар шабакаҳои иттифоқ ва душманист. Гарчанде сохтор дар Судон гӯё гирди ду қутби бузург шакл мегирад, бозигароне ҳастанд, ки байни тарафҳо мегузаранд, бетараф мемонанд ё ҳадафҳои минтақавии худро пайгирӣ мекунанд. Ин вазъият музокироти сулҳро мушкил мекунад; зеро танҳо ба миз нишонидани ду тараф метавонад барои ҳалли ҳамаи муносибатҳои қудрат дар саҳна кофӣ набошад.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин пажӯҳиш таҷрибавӣ нест. Озмоиши лабораторӣ, озмоиши саҳроӣ ё раванди ҷамъоварии мустақими додаҳо вуҷуд надорад. Таҳлил ба манбаъҳои дуюмдараҷа, гузоришҳои низоъ, ҳуҷҷатҳои созмонҳои байналмилалӣ, таҳқиқоти расонаӣ ва адабиёти академӣ такя мекунад.

Пажӯҳиш аз таҳияи рӯйхати гурӯҳҳои мусаллаҳи Судон оғоз мекунад. Сипас меомӯзад, ки ин гурӯҳҳо чӣ гуна пайдо шуданд, дар кадом минтақаҳо таъсир доранд, бо кадом бозигарони хориҷӣ робита дода мешаванд ва ба иқтидори амниятии давлат чӣ таъсир мерасонанд.

Матн механизмҳои сабабиро дар чор сарлавҳа ҷамъ мекунад. Якум, фурӯпошии сохтори ягонаи фармондеҳӣ мебошад. Дуюм, пайдоиши марказҳои рақиби идоракунӣ аст. Сеюм, оғози худмаблағгузории бозигарони мусаллаҳ тавассути иқтисоди ҷанг мебошад. Чорум, нокомии созишномаҳои қисмии сулҳ аст, ки танҳо баъзе гурӯҳҳоро фаро мегиранд.

Ин чаҳорчӯба мекӯшад буҳрони Судонро на бо хатои як роҳбар ё як дахолати хориҷӣ, балки тавассути равандҳои сохтории ҳамдигарро тақвиятдиҳанда шарҳ диҳад.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки дар маркази нокомии давлат дар Судон парокандагии низомӣ қарор дорад. Вақте давлат наметавонад амнияти саросари кишварро зери як ҳокимияти қонунӣ таъмин кунад, гурӯҳҳои мусаллаҳ на танҳо ба бозигарони ҷангӣ, балки ба сохторҳое табдил меёбанд, ки даъвои идораи маҳаллӣ, ҷамъоварии андоз, назорати захираҳо ва ташкили низоми амниятиро доранд.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки иқтисоди ҷанг даргириро тӯлонӣ мекунад. Иқтисоди ҷанг маънои онро дорад, ки гурӯҳҳои мусаллаҳ аз муҳити даргирӣ даромад ба даст меоранд ва ин даромадро барои маблағгузории дубораи ҷанг истифода мекунанд. Конҳои тилло, роҳҳои қочоқ, назорати кӯмаки башардӯстона, гузаргоҳҳои марзӣ ва пуштибонии хориҷӣ ҳамчун ҷузъҳои ин механизм баррасӣ мешаванд.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки танҳо ҳамчун матнҳои имзошуда боқӣ мондани созишномаҳои сулҳ кофӣ нест. Агар гурӯҳҳои мусаллаҳ дар амал барҳам дода нашаванд, дар сатҳи инфиродӣ дубора ҳамгиро нагарданд ва як сохтори ягонаи артиши касбии миллӣ бунёд нашавад, созишномаҳо метавонанд ба оташбасҳои муваққатӣ табдил ёбанд. Пажӯҳиш Созишномаи Сулҳи Ҷубаро аз ин нуқтаи назар намунаи муҳим арзёбӣ мекунад.

Натиҷаи чорум ин аст, ки барои ояндаи эҳтимолии Судон се сенария вуҷуд дорад. Сенарияи эҳтимолияти баландтар ин аст, ки кишвар ба сӯи тақсимоти де-факто ҳаракат кунад. Сенарияи эҳтимолияти миёна ин аст, ки дар натиҷаи фишори хориҷӣ ва хастагӣ аз ҷанг тарафҳо ба музокира баргарданд. Сенарияи эҳтимолияти пасттар, вале харобиовар ин пирӯзии пурраи низомии як тараф мебошад; пажӯҳиш мегӯяд, ки ин метавонад хатари интиқоми васеъ ва фурӯпошии амиқтарро ба бор орад.

Натиҷаи панҷум ин аст, ки далели қатъӣ пешниҳод намешавад, ки General Abdülfettah el-Burhan меъмори мустақими нақшаи тақсимот бошад; аммо ӯ бинобар стратегияи дар қудрат мондан, тамоюли идомаи ҷанг ва баъзе интихоби иттифоқҳо ҳамчун бозигаре арзёбӣ мешавад, ки парокандагиро амиқтар кардааст. Ин яке аз ҳассостарин даъвоҳои сиёсии пажӯҳиш мебошад ва бояд на ҳамчун ҳукми қатъӣ, балки ҳамчун тафсире хонда шавад, ки ба манбаъҳои мавҷуд такя мекунад.

Чаро ин муҳим аст?

Буҳрони Судон танҳо даргирии маҳаллӣ нест, ки ба мардуми Судон дахл дорад. Ба сабаби робитаҳои Баҳри Сурх, Соҳил, Африқои Шимолӣ ва Ховари Миёна, он барои амнияти минтақавӣ низ муҳим аст. Фурӯпошии иқтидори давлат метавонад ҳаракатҳои муҳоҷират, амнияти озуқаворӣ, қочоқи фаромарзӣ, гардиши силоҳ ва буҳронҳои башардӯстонаро амиқтар кунад.

Аҳамияти пажӯҳиш дар он аст, ки даргирии Судонро танҳо ҳамчун “ҷанги ду генерал” намебинад. Муаллиф иддао мекунад, ки дар паси буҳрон парокандагии васеътари низомӣ, рақобати пуштибонии хориҷӣ, иқтисоди ҷанг ва ислоҳоти нокоми бахши амният қарор доранд. Ин дидгоҳ нишон медиҳад, ки пешниҳодҳои роҳҳал низ набояд танҳо бо оташбас маҳдуд шаванд.

Дар ин нуқта ислоҳоти бахши амният яке аз мафҳумҳои асосист. Ислоҳоти бахши амният маънои бозсозии артиш, полис, хадамоти иктишофӣ ва дигар муассисаҳои амниятиро тибқи назорати шаҳрвандӣ, қонун ва принсипҳои касбӣ дорад. Дар мисоли Судон ин ислоҳот бо муттаҳид кардани гурӯҳҳои гуногуни мусаллаҳ зери як сохтори ягонаи фармондеҳии миллӣ ва барҳам додани иқтисоди милитсия пайваст мешавад.

Матн инчунин ба нақши ҷомеаи байналмилалӣ таваҷҷуҳ мекунад. Вақте бозигарони хориҷӣ ба гурӯҳҳои гуногуни мусаллаҳ пуштибонии сиёсӣ, молиявӣ ё низомӣ медиҳанд, динамикаи дохилии ҷанг боз ҳам мураккабтар мешавад. Аз ин рӯ, роҳи ҳал на танҳо ба иродаи тарафҳои дохилии Судон, балки ба ҳамоҳангии бозигарони минтақавӣ ва ҷаҳонӣ низ вобаста аст.

Нуктаҳои диққат

Муҳимтарин нуктаи диққат ин аст, ки баъзе додаҳо тахминӣ ва тағйирёбанда мебошанд. Шумораи ҷангҷӯёни гурӯҳҳои мусаллаҳ, робитаҳои пуштибонии хориҷӣ ва минтақаҳои назорат дар муҳити даргирӣ метавонанд зуд тағйир ёбанд. Аз ин рӯ, ҷадвалҳо ва рақамҳо бояд на ҳамчун барӯйхатгирии қатъӣ, балки ҳамчун нишондиҳандаҳои тахминӣ бар асоси манбаъҳо хонда шаванд.

Нуктаи дуюм ин аст, ки матн баъзе даъвоҳои қавии сиёсиро дар бар мегирад. Хусусан нақши бозигарони хориҷӣ, оё ҷанг пешакӣ тарҳрезӣ шуда буд ё не, оё фасод ба таври стратегӣ истифода шудааст ва масъулияти роҳбарони муайян масъалаҳои баҳсбарангезанд. Ин гуна даъвоҳо бояд дар доираи манбаъҳо ва чаҳорчӯбаи тафсирии пешниҳодкардаи пажӯҳиш арзёбӣ шаванд.

Нуктаи сеюм ин аст, ки мафҳуми “тавтеа” бояд бо эҳтиёт истифода шавад. Пажӯҳиш ба ҷойи сухан гуфтан аз як санади ягонаи нақшаи махфӣ, ғояи “ҳамгароии элитаҳо” ё “тавтеаи паҳншуда”-ро баррасӣ мекунад, ки дар он манфиатҳои бозигарони гуногун як натиҷаи харобиоварро тақвият медиҳанд. Ин аз даъвои як тавтеаи якмарказӣ ва мустақиман исботшуда фарқ мекунад.

Нуктаи чорум ин аст, ки татбиқи пешниҳодҳои роҳҳал бениҳоят душвор мебошад. Ҷамъоварии силоҳҳои вазнин, пароканда кардани милитсияҳо, таъсиси як артиши ягонаи миллӣ, сохтани механизми назорати шаҳрвандӣ ва бастани иқтисоди ҷанг равандҳои дарозмуддат ва серхарҷанд.

Нуктаи панҷум ин аст, ки набояд буҳрони башардӯстона дар дохили таҳлили сиёсӣ гум шавад. Ҳангоми баҳс дар бораи гурӯҳҳои мусаллаҳ, бозигарони хориҷӣ ва нокомии давлат набояд фаромӯш кард, ки вазнинтарин бори ин ҳама бар дӯши аҳолии осоишта меафтад.

Хулоса

Пажӯҳиш буҳрони имрӯзаи Судонро тавассути парокандагии низомӣ шарҳ медиҳад. Ба иддаои асосии муаллиф, фурӯпошии давлат дар Судон на танҳо ба заъфи идоракунӣ ё шароити муваққатии ҷанг, балки ба пароканда шудани ҳокимияти мусаллаҳ миёни шумораи зиёди бозигарон вобаста аст. Вақте инҳисори қонунии истифодаи қувва аз байн меравад, ҳар гурӯҳи мусаллаҳ метавонад ба сохтори нимамустақиле табдил ёбад, ки амният ва манбаи даромади худро ҳифз мекунад.

Ин парокандагӣ созишномаҳои сулҳро низ осебпазир мекунад. Вақте созишномаҳое, ки чанд гурӯҳи калон имзо мекунанд, бозигарони дигари саҳнаро фаро намегиранд ё сохторҳои низомии гурӯҳҳои имзокунанда пароканда намешаванд, тавлиди сулҳи пойдор душвор мегардад. Дар мисоли Судон сулҳ метавонад на танҳо бо нишасти тарафҳо сари миз, балки бо тағйир додани низомҳои маблағгузорӣ ва фармондеҳии сохторҳои мусаллаҳ имконпазир шавад.

Қавитарин ҷанбаи пажӯҳиш ин аст, ки буҳронро ҳамчун низоми бисёрҷанбаи фурӯпошӣ мехонад. Парокандагии низомӣ, иқтисоди ҷанг, пуштибонии хориҷӣ, идораи параллелӣ, равандҳои нокоми сулҳ ва мушкилоти роҳбарӣ на ҳамчун унсурҳои ҷудогона, балки ҳамчун ҳалқаҳои ҳамдигарро тақвиятдиҳанда баррасӣ мешаванд.

Саволи муҳимтарин барои Судон ин нест, ки кадом тараф пирӯз мешавад, балки он аст, ки давлат оё метавонад боз як низоми муштарак ва қонунии амниятӣ бунёд кунад ё не. Агар ин сохтор таъсис наёбад, кишвар метавонад дар даври тақсимоти де-факто, иқтисоди музмини ҷанг ва буҳрони пайвастаи башардӯстона бимонад.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин муҳтаво бар асоси пажӯҳиши Professor Dr Issam AW Mohamed бо номи “Military Fragmentation and State Failure in Sudan: A Structural Analysis of Disintegration, Theoretical Frameworks, Future Scenarios, and the Role of Leadership (2019–2026)”, ки моҳи майи 2026 омода шудааст, таҳия гардидааст.

Ин муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии пажӯҳиш мувофиқи хати нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи мустақили таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Даъвоҳои сиёсӣ, арзёбиҳои марбут ба бозигарони мусаллаҳ ва сенарияҳои ояндаи дар матн омада тавассути манбаъҳои истифодакардаи пажӯҳиш ва чаҳорчӯбаи тафсирии муаллиф интиқол дода шудаанд. Ин навишта аз номи ягон давлат, муассиса, ҳаракати сиёсӣ ё бозигари байналмилалӣ арзёбии ҳатмӣ нест.