Ин мақола пешниҳод мекунад, ки пешрафти инсонро на аз рӯи натиҷаҳо, балки аз рӯи раванди интихоби ғояҳо фаҳмем. Равишҳои анъанавӣ аксаран пешрафтро бо нишондиҳандаҳое чун даромад ба ҳар сари аҳолӣ, давомнокии умр, сатҳи таҳсил, рушди технологӣ ё истеҳсоли илмӣ месанҷанд. Муаллифон бошанд, ба раванди бунёдитаре, ки дар паси ин нишондиҳандаҳо қарор дорад, тамаркуз мекунанд: инсонҳо ва ҷомеаҳо кадом ғояҳоро тавлид мекунанд, ин ғояҳоро то чӣ андоза дуруст арзёбӣ мекунанд, кадомашонро афзал медонанд ва онҳоро то чӣ андоза самаранок амалӣ месозанд?

Тибқи пажӯҳиш, ғояҳо пешниҳодҳои ҳадафманди амал мебошанд, ки қобилияти тағйир додани ояндаро доранд. Пешрафти як ҷомеа ба қобилияти он вобаста аст, ки аз миёни ҳамаи ғояҳои имконпазир он ғояҳоеро интихоб кунад, ки дар оянда воқеан арзиши бештар ба вуҷуд меоранд. Аз ин рӯ, пешрафти инсон на ҳамчун ҷамъбасти дастовардҳои гузашта, балки ҳамчун сифати раванди идеометрӣ, ки муайян мекунад дар оянда кадом ғояҳоро интихоб мекунем, баррасӣ мешавад.

Барои ченшаванда гардондани ин равиш мақола мафҳуми “Ideometric Index of Human Progress”, яъне Индекси Идеометрии Пешрафти Инсонро пешниҳод мекунад. Ин индекс аз сифати тавлиди ғояҳо, дурустии арзёбии ғояҳо, самаранокии афзалиятбандии ғояҳо ва самаранокии татбиқ иборат аст. Сипас ин сохтор ба сатҳи тамаддун густариш дода мешавад ва ҳуҷҷатгузорӣ ҳамроҳ бо интиқоли ғояҳо байни наслҳо низ ба модел ворид мегардад.

Мушкил чист?

Барои шарҳи пешрафти инсон назарияҳои пурқуввати зиёде мавҷуданд. Назарияҳои рушди иқтисодӣ ба сармоя, технология ва навоварӣ тамаркуз мекунанд. Назарияҳои эволютсионӣ ва интихоби фарҳангӣ рақобати генҳо ва ғояҳои фарҳангиро шарҳ медиҳанд. Фалсафаи илм баҳс мекунад, ки дониш тавассути фарзия ва радкунӣ ё тағйири парадигмаҳо пеш меравад. Ривоятҳои равшангарӣ ва пешрафти муосир афзоиши тандурустӣ, некӯаҳволӣ, амният ва донишро таъкид мекунанд. Назарияҳои мураккабӣ тавзеҳ медиҳанд, ки ҷомеаҳо тавассути давраҳо, фурӯпошиҳо ва низомҳои бозхӯрд рушд мекунанд. Назарияи иттилоот ба коҳиши номуайянӣ тамаркуз мекунад. Назарияи қарор бошад, масъалаи ҳадди аксар кардани фоидаи интизоршавандаро дар шароити номуайянӣ меомӯзад.

Даъвои асосии мақола ин аст, ки ҳар яке аз ин назарияҳо як ҷанбаи муҳими пешрафти инсонро шарҳ медиҳанд; аммо тамоми даври ғояҳоро дар як чаҳорчӯбаи ягонаи ченшаванда муттаҳид намекунанд. Муаллифон ба ҳалқаҳои гумшудаи зерин ишора мекунанд: ғояҳо аз куҷо пайдо мешаванд, бо кадом меъёрҳо арзёбӣ мешаванд, чаро баъзе ғояҳо интихоб мегарданд, ғояҳои интихобшуда то чӣ андоза самаранок амалӣ мешаванд ва чӣ гуна фаҳмида мешавад, ки дар натиҷа воқеан ояндаи беҳтар ба вуҷуд омадааст?

Ин масъала танҳо академӣ нест. Тақсимоти маблағгузории таҳқиқотӣ, сармоягузорӣ ба start-up, стратегияи ширкат, сиёсати давлатӣ, низомҳои зеҳни сунъӣ, қарорҳои шахсӣ ва самти дарозмуддати тамаддунҳо ба як масъалаи асосӣ вобастаанд: Бо захираҳои маҳдуд кадом ғояҳо бояд пайгирӣ шаванд?

Пажӯҳиш пешниҳод мекунад, ки пешрафти инсон бештар аз рӯи қобилияти интихоб хонда шавад, на аз рӯи натиҷаҳо. Ҷомеа метавонад имрӯз сарватманд ё аз нигоҳи технологӣ пешрафта бошад; вале агар дар оянда ба интихоби ғояҳои нодуруст оғоз кунад, метавонад ақиб равад. Баръакс, ҷомеае, ки имрӯз захираҳои маҳдуд дорад, агар равандҳои тавлид ва интихоби ғояҳоро беҳтар кунад, метавонад қобилияти пешрафти худро зиёд намояд.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Пажӯҳиш аз хатти консептуалии қаблӣ оғоз мекунад, ки мағзи инсонро ҳамчун “сенсори ғояҳо” баррасӣ мекунад. Дар ин равиш мағз танҳо додаҳои ҳиссии аз ҷаҳони беруна омадаро коркард намекунад; ҳамзамон роҳҳои эҳтимолии амал барои оянда, яъне ғояҳоро низ дарк, арзёбӣ ва интихоб мекунад.

Мақола ин равандро ҳамчун як даври пӯшида месозад. Аввал ғояҳо тавлид ё дарк мешаванд. Сипас онҳо мувофиқи дониши мавҷуд ва арзиши даркшудаи ин дониш арзёбӣ мегарданд. Баъд аз сабаби маҳдуд будани захираҳо баъзе ғояҳо афзалият дода мешаванд. Ғояҳои интихобшуда ба амали ҳадафманд табдил меёбанд. Татбиқ ояндаро тағйир медиҳад ва натиҷаҳои нав ба вуҷуд меорад. Ин натиҷаҳо ба дониши нав табдил мешаванд ва мағз ё ҷомеа ин донишро дубора арзёбӣ карда, ғояҳои нав тавлид мекунад.

Ин давр бо назарияҳои кибернетика ва бозхӯрд созгор аст. Кибернетика соҳаест, ки меомӯзад низомҳо тавассути иттилоот, назорат ва бозхӯрд чӣ гуна рафтор мекунанд. Дар ин ҷо пешрафти инсон ҳамчун раванди бозхӯрд тасаввур мешавад, ки дар он ғояҳо дар ҷаҳони воқеӣ санҷида мешаванд ва натиҷаҳо интихоби навбатиро ислоҳ мекунанд.

Пажӯҳиш инчунин усули CHNRI-ро ҳамчун намунаи муҳим истифода мебарад. CHNRI ихтисораи Child Health and Nutrition Research Initiative аст ва махсусан барои афзалиятбандии бисёрмеъёрии шумораи зиёди ғояҳо бо назари коршиносон дар таҳқиқоти тандурустӣ таҳия шудааст. Мақола ин усулро ҳамчун яке аз намунаҳои соҳаи умумитаре бо номи идеометрия тафсир мекунад.

Фарқи асосии усул чунин аст: Ба ҷойи он ки пешрафт мустақиман аз рӯи натиҷаҳо чен шавад, сифати раванди интихоби ғояҳое чен карда мешавад, ки ин натиҷаҳоро ба вуҷуд меоранд. Яъне диққат аз саволи “мо то чӣ андоза сарватманд шудем?” ба саволи “қобилияти мо барои интихоби ғояҳое, ки дар оянда воқеан арзиш меофаранд, то чӣ андоза хуб аст?” мегузарад.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Дар пажӯҳиш барои ченшаванда гардондани пешрафти инсон чанд формулаи асосӣ пешниҳод мешавад. Формулаи аввал сифати раванди идеометриро нишон медиҳад:

Дар ин ҷо \(Q_i\) сифати раванди идеометрӣ; \(G\) сифати тавлиди ғоя; \(E\) дурустии арзёбии ғоя; \(P\) самаранокии афзалиятбандии ғояро ифода мекунад. Азбаски формула ба шакли зарбӣ сохта шудааст, заъфи ҳар як ҷузъ тамоми равандро поён мекашад. Ҳатто агар ғояҳои хеле хуб тавлид шаванд, агар онҳо бад арзёбӣ гарданд ё ғояҳои дуруст арзёбишуда бинобар фишорҳои сиёсӣ, институтсионалӣ ё манфиатӣ интихоб нашаванд, пешрафт зарар мебинад.

Содатарин ченаки самаранокии татбиқ чунин дода мешавад:

Дар ин ҷо \(I_e\) самаранокии татбиқ; \(I(t)\) ғояҳоеро, ки воқеан дар як вақти муайяни оянда амалӣ шудаанд; \(S(t_0)\) маҷмӯи ғояҳои дар ибтидо афзалиятдодашударо ифода мекунад. Муаллифон қайд мекунанд, ки ин формула содда аст ва сифати татбиқро пурра фаро намегирад. Зеро муҳим танҳо шумораи ғояҳои амалишуда нест, балки он аст, ки онҳо то чӣ андоза дуруст, самаранок, саривақт ва мувофиқи ҳадаф татбиқ шудаанд.

Индекси Идеометрии Пешрафти Инсон чунин сохта мешавад:

Ин формула нишон медиҳад, ки пешрафти инсон ба кори якҷояи равандҳои тавлид, арзёбӣ, афзалиятбандӣ ва татбиқи ғояҳо вобаста аст. Агар ҷомеа дар тавлиди ғоя қавӣ, вале дар татбиқ заиф бошад; ё хуб татбиқ кунад, аммо ғояҳои нодурустро интихоб намояд, қобилияти умумии пешрафт маҳдуд мегардад.

Дар пажӯҳиш афзоиши IIHP бо мурури вақт ҳамчун нишонаи имконпазиркунандаи пешрафт шарҳ дода мешавад:

Ин ифода нишон медиҳад, ки раванди идеометрӣ бо мурури вақт беҳтар мешавад. Аммо муаллифон таъкид мекунанд, ки ин худ ба танҳоӣ кофӣ нест. Зеро ҳар қадар раванд муназзам намояд ҳам, агар марҳилаи арзёбӣ нодуруст бошад, ҷомеа метавонад ғояҳои нодурустро низ бо интизоми баланд интихоб кунад.

Аз ин рӯ, натиҷаҳои ояндаро пайгирӣ кардан зарур аст. Формулаи пайгирии натиҷаҳо дар пажӯҳиш чунин дода мешавад:

Дар ин ҷо \(O\) арзиши умумии натиҷаҳое, ки ғояҳои амалӣшуда дар оянда ба вуҷуд меоранд; \(V(i,t)\) арзиши воқеии амалишудаи ғояи \(i\) дар вақти \(t\); \(I(t)\) маҷмӯи ғояҳои дар оянда амалишударо ифода мекунад. Масалан, дар интихоби саҳмия арзиши бозории оянда, дар сармоягузории start-up даромади ояндаи ширкат, дар маблағгузории таҳқиқот натиҷаҳои нашрия ва патент ва дар сиёсати давлатӣ нишондиҳандаҳои некӯаҳволӣ ё тандурустӣ метавонанд пайгирӣ шаванд.

Формулае, ки пешрафти инсонро мустақимтар шарҳ медиҳад, чунин аст:

Дар ин ҷо \(HP(t)\) пешрафти ояндаи инсон; \(S(t_0)\) маҷмӯи ғояҳои ҳоло афзалиятдодашуда; \(I\) маҷмӯи ҳамаи ғояҳои эҳтимолии интихобшаванда; \(\mathbb{E}\) арзиши интизоршавандаро нишон медиҳад. Мантиқи формула чунин аст: Агар арзиши воқеии миёнаи ояндаи ғояҳои интихобшуда аз арзиши миёнаи ҳамаи ғояҳои имконпазир баландтар бошад, пешрафт интизор меравад. Агар ғояҳои интихобшуда ҳатто аз интихоби тасодуфӣ арзиши камтар тавлид кунанд, ақибравии нисбӣ метавонад ба вуҷуд ояд.

Дар пайванд бо назарияи қарор, ғоя ҳамчун харитаи табдил муайян карда мешавад:

Дар ин ҷо \(S\) маҷмӯи ҳолатҳои эҳтимолии ҷаҳон ва \(O\) маҷмӯи натиҷаҳои эҳтимолиро ифода мекунад. Ғоя ҳамчун табдиле тасаввур мешавад, ки дар шароити муайяни ҷаҳон натиҷаҳои муайян ба вуҷуд меорад.

Арзиши воқеӣ чунин ифода мешавад:

Дар ин ҷо \(x\) ҳолати воқеии ҷаҳон; \(u\) функсияи фоида ё арзиш; \(V(i,t)\) арзиши воқеии ояндаи ғояро нишон медиҳад. Аммо ин арзиши воқеӣ дар оғоз маълум нест.

Арзиши ояндаи дарккардаи қароргиранда аз сабаби вайроншавии рамзҳо дар манбаи OCR дар матн комилан равшан нест; бо нигоҳ доштани маъно онро метавон чунин нишон дод:

Дар ин ҷо \(\hat{V}(i,t)\) арзиши ояндаи ғояро, ки бо дониши имрӯза тахмин шудааст; \(p\) тақсимоти номуайянӣ нисбат ба ҳолатҳои эҳтимолии ҷаҳон; \(\hat{u}\) беҳтарин тахмини қароргиранда аз фоидаи воқеиро ифода мекунад. Ҳадафи идеометрия ин аст, ки ин тахмин ҳарчи бештар ба арзиши воқеӣ наздик шавад.

Ин наздикшавӣ бо шарти зерин ифода мешавад:

Ин формула мегӯяд, ки фарқи байни арзиши ояндаи даркшуда ва арзиши воқеии ояндаи амалишуда бояд бо мурури вақт кам шавад. Яъне агар ҷомеа бо гузашти вақт ғояҳои воқеан арзишмандро беҳтар шинохта тавонад, қобилияти пешрафти он меафзояд.

Формулаи васеъшудаи пешниҳодшуда барои пешрафти тамаддун чунин аст:

Дар ин ҷо \(IICP\) Индекси Идеометрии Пешрафти Тамаддун аст. \(D(t)\) муваффақияти ҳуҷҷатгузорӣ ва ҳифзи ғояҳои арзишманд ва ҳамчунин ғояҳои зараровар; \(T(t)\) муваффақияти интиқоли ин донишҳо байни наслҳоро ифода мекунад. Ин илова муҳим аст, зеро тамаддунҳо на танҳо бо пайдо кардани ғояҳои хуб, балки бо дар хотир нигоҳ доштани натиҷаҳои ин ғояҳо ва интиқоли онҳо ба наслҳои баъдӣ низ устувор мемонанд.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Муҳимтарин ҷадвали пажӯҳиш назарияҳои мавҷудаи қисмии шарҳи пешрафти инсонро муқоиса мекунад. Назарияҳои рушди иқтисодӣ нақши ғояҳоро дар рушд эътироф мекунанд, вале шарҳ намедиҳанд, ки ғояҳо чӣ гуна тавлид ва интихоб мешаванд. Назарияҳои эволютсионӣ ва интихоби фарҳангӣ мантиқи рақобат ва интихобро хуб шарҳ медиҳанд, вале меъёрҳои арзёбии огоҳонаро нопурра мегузоранд. Фалсафаи илм барои ғояҳои илмӣ қавӣ аст, вале барои қарорҳои берун аз илм маҳдуд мебошад.

Ривоятҳои равшангарӣ ва пешрафти муосир метавонанд афзоиши тандурустӣ, некӯаҳволӣ, амният ва донишро ба таври ченшаванда нишон диҳанд; аммо механизми ба вуҷудорандаи ин натиҷаҳоро пурра шарҳ намедиҳанд. Назарияҳои мураккабӣ давраҳои макро ва фурӯпошиҳои иҷтимоиро мефаҳмонанд, вале интихоби ғояҳоро дар сатҳи микро ба қадри кофӣ баррасӣ намекунанд. Назарияи иттилоот арзиши коҳиши номуайяниро нишон медиҳад, аммо қабати қарор ва афзалиятбандиро нопурра мегузорад. Фоидаи интизоршаванда ва назарияи қарор барои интихоби оқилона абзорҳои қавии математикӣ пешниҳод мекунанд, вале саволи тавлиди ғояҳои нав ва навсозии онҳо дар дохили даврро берун мегузоранд.

Паёми асосии ин ҷадвал чунин аст: Назарияҳои мавҷуда баъзе қисмҳои пешрафтро шарҳ медиҳанд, вале як низоми ягонаи ченшавандаро, ки тамоми даври ғояҳоро фаро гирад, пешниҳод намекунанд. Идеометрия кӯшиш мекунад ин қисмҳоро якҷо карда, ғояҳоро ба воҳиди асосии таҳлили пешрафти инсон табдил диҳад.

Схемаи консептуалии мақола пешрафти инсонро на ҳамчун хатти рост ба сӯи муваффақият, балки ҳамчун низоми даврии бозхӯрд шарҳ медиҳад. Ғоя тавлид мешавад, арзёбӣ мешавад, интихоб мегардад, амалӣ мешавад, натиҷа ба вуҷуд меорад, натиҷа ба дониш табдил мешавад ва ин дониш ғояҳои навро шакл медиҳад. Агар ҳар кадом ҳалқаи ин давр вайрон шавад, пешрафт метавонад суст ё баръакс гардад.

Схемаи сатҳи тамаддун ду унсури навро илова мекунад: ҳуҷҷатгузорӣ ва интиқол байни наслҳо. Ҷомеа метавонад ғояҳои хубро пайдо карда бошад; вале агар онҳоро дуруст сабт накунад ё ба наслҳои баъдӣ интиқол надиҳад, ҳамон хатогиҳо метавонанд такрор шаванд. Ин равиш ибораи “таърих такрор мешавад”-ро ба таври идеометрӣ тафсир мекунад: Агар натиҷаҳои гузаштаи ғояҳои зараровар фаромӯш шаванд, он ғояҳо метавонанд дар наслҳои нав боз қувват гиранд.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин пажӯҳиш мустақиман озмоиши нав анҷом намедиҳад. Аз иштирокчиёни инсон додаҳои нав ҷамъоварӣ нашудаанд, озмоиши нави саҳроӣ гузаронда нашудааст ва санҷиши нави оморӣ гузориш нашудааст. Ба ҷойи ин, пажӯҳиш баҳс мекунад, ки идеометрия чӣ гуна метавонад санҷишпазир гардад.

Муаллифон махсусан се навъи соҳаи воқеиро ҳамчун майдони санҷиш пешниҳод мекунанд: сармоягузорӣ дар бозори саҳмия, дастгирии start-up ва тақсимоти маблағгузории таҳқиқот. Дар ин соҳаҳо шумораи зиёди ғояҳо, лоиҳаҳо ё имконоти сармоягузорӣ мавҷуданд; тахминҳои имрӯза метавонанд бо арзишҳои воқеии оянда муқоиса шаванд. Масалан, арзиши ояндаи саҳмияҳои интихобшуда, даромади ширкатҳои start-up-и дастгиришуда ё натиҷаҳои нашрия, патент ва иқтибосҳои лоиҳаҳои маблағгузоришуда метавонанд пайгирӣ шаванд.

Усули CHNRI ҳамчун намунаи татбиқшудаи қаблии ин чаҳорчӯба дар таҳқиқоти тандурустӣ баррасӣ мешавад. Дар ин усул коршиносон бисёр ғояҳои таҳқиқотиро тибқи меъёрҳои муайян хол медиҳанд. Ба ин тартиб назари дастаҷамъии коршиносон барои тахмини арзиши интизоршавандаи ояндаи ғояҳо истифода мешавад.

Пажӯҳиш инчунин баҳс мекунад, ки зеҳни сунъӣ метавонад ҳамчун муҳаррики нави арзёбии ғояҳо истифода шавад. Моделҳои бузурги забонӣ қобилияти тавлиди шумораи зиёди ғояҳо, гурӯҳбандии онҳо, таҳлили сатҳи гуногунрангӣ ва навоварӣ ва ҳатто анҷом додани арзёбиҳои муқоисашаванда бо коршиносони инсонро доранд. Аммо ин набояд бе нишон додани он тавассути санҷишҳои мустақил қатъӣ қабул шавад.

Аз ин рӯ, ваъдаи таҷрибавии мақола чунин аст: Равандҳои идеометриро метавон бар асоси додаҳои гузашта ба таври ақибнигар ё дар равандҳои нави қароргирӣ ба таври оянданигар санҷид. Оё раванди хуби идеометрӣ воқеан ғояҳоеро интихоб мекунад, ки дар оянда арзиши бештар тавлид мекунанд? Арзиши илмии модел ба посухи ҳамин савол вобаста аст.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Натиҷаҳои пешниҳодкардаи пажӯҳиш бозёфтҳои таҷрибавӣ нестанд, балки хулосаҳои назариявӣ мебошанд. Натиҷаи асосии аввал ин аст, ки пешрафти инсонро танҳо бо нишондиҳандаҳои дастовардҳои гузашта фаҳмидан мумкин нест. Пешрафти ояндаи ҷомеа ба сифати равандҳое вобаста аст, ки муайян мекунанд он ҷомеа кадом ғояҳоро интихоб хоҳад кард.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки ҳамаи ҳалқаҳои даври ғояҳо муҳиманд. Агар сифати тавлиди ғоя паст бошад, ҳавзи интихобҳо нокифоя мемонад. Агар меъёрҳои арзёбӣ нодуруст бошанд, ғояҳои хуб метавонанд бад ва ғояҳои бад хуб намоянд. Агар афзалиятбандӣ бесамар бошад, ғояҳои дорои холҳои баланд метавонанд бинобар сиёсат, манфиат, фасод ё рукуди институтсионалӣ ақиб монанд. Агар татбиқ заиф бошад, ҳатто ғояҳои дуруст метавонанд ноком шаванд.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки пешрафти воқеӣ ба мувофиқати байни арзиши пешгӯишуда ва арзиши амалишуда вобаста мебошад. Ғояе имрӯз метавонад хеле ҷолиб намояд, вале дар дарозмуддат натиҷаҳои зараровар ба вуҷуд орад. Баръакс, ғояе, ки дар оғоз хавфнок ё беарзиш менамояд, метавонад бо мурури вақт арзиши хеле баланд ба вуҷуд орад. Аз ин рӯ, идеометрия на танҳо ба холгузории имрӯза, балки ба пайгирии натиҷаҳои оянда низ ниёз дорад.

Натиҷаи чорум осебпазирии тамаддунҳост. Дар сатҳи тамаддун тавлид, арзёбӣ, афзалиятбандӣ, татбиқ, пайгирии натиҷа, ҳуҷҷатгузорӣ ва интиқоли байнинаслӣ бояд якҷо кор кунанд. Ҳар заъф дар ин занҷир метавонад пешрафтро суст кунад. Хусусан агар ҳуҷҷатгузорӣ ва интиқол вайрон шаванд, ҷомеаҳо метавонанд ғояҳои зараровареро, ки дар гузашта санҷида шудаанд, дубора арзишманд ҳисоб кунанд.

Натиҷаи панҷум ин аст, ки зеҳни сунъӣ барои идеометрия ҳамзамон имконияти дуҷониба мебошад. Зеҳни сунъӣ метавонад ба тавлид, арзёбӣ ва муқоисаи шумораи зиёди ғояҳо кумак кунад. Аммо агар додаҳои нодуруст, меъёрҳои хато, маҷмуаҳои омӯзишии дорои ғараз ё функсияҳои ҳадафии танг истифода шаванд, низоме низ сохта шуданаш мумкин аст, ки ғояҳои нодурустро тезтар интихоб кунад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин пажӯҳиш муҳим аст, зеро пешниҳод мекунад тарзи чен кардани пешрафтро тағйир диҳем. Маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ, давомнокии умр, сатҳи таҳсил ё нишондиҳандаҳои технологӣ мегӯянд, ки дар гузашта чӣ рух додааст. Аммо барои фаҳмидани он ки дар оянда чӣ мешавад, шояд ба қобилияти ҷомеа барои интихоби ғояҳо нигоҳ кардан лозим бошад.

Ин равиш метавонад барои маблағгузории таҳқиқот натиҷаҳои амалӣ дошта бошад. Вақте кишвар интихоб мекунад ба кадом таҳқиқоти тандурустӣ, кадом роҳҳалҳои иқлимӣ, кадом лоиҳаҳои амнияти зеҳни сунъӣ ё кадом ислоҳоти таълимӣ захира ҷудо кунад, метавонад аз раванди идеометрӣ истифода барад. Ба ин тартиб қарорҳо метавонанд на танҳо ба таъсири бозигарони пурқудрат, балки ба арзиши ғояҳое такя кунанд, ки бо меъёрҳои ошкор арзёбӣ шудаанд.

Барои ширкатҳо ва экосистемаи start-up низ маънои монанд вуҷуд дорад. Муваффақ шудан танҳо сахт кор кардан ё захираи зиёд сарф кардан нест. Ғояҳои дурустро ба қадри кофӣ барвақт интихоб кардан, онҳоро хуб татбиқ намудан ва аз натиҷаҳо омӯхтан лозим аст.

Аз дидгоҳи сиёсати давлатӣ пажӯҳиш ишора мекунад, ки қувваи аслии демократияҳо ва муассисаҳо метавонад дар равандҳои интихоби ғояҳо бошад. Вақте ҷомеаҳо ба маълумоти нодуруст, қутбишавӣ, таъсири таблиғот ё фасоди институтсионалӣ гирифтор мешаванд, на танҳо қарорҳои имрӯз вайрон мешаванд; қобилияти шинохтани ғояҳое, ки дар оянда арзиш ба вуҷуд меоранд, низ зарар мебинад.

Барои хонандаи Verianla паёми муҳимтарин чунин аст: Пешрафт танҳо бештар истеҳсол кардан нест. Пешрафт қобилияти он аст, ки бо захираҳои маҳдуд ғояҳоеро, ки воқеан ба ояндаи беҳтар мебаранд, ҳарчи дурусттар интихоб кунем.

Нуктаҳои диққат

Муҳимтарин маҳдудияти пажӯҳиш ин аст, ки назарияи пешниҳодшуда ҳанӯз тасдиқи васеи таҷрибавӣ надорад. Гарчанде мафҳумҳои IIHP ва IICP қавӣ ва ченшаванда менамоянд, ҳанӯз пурра равшан нест, ки онҳоро дар додаҳои воқеӣ чӣ гуна боэътимод ҳисоб кардан мумкин аст.

Нуктаи дуюми диққат душвории мафҳуми “арзиши воқеии оянда” мебошад. Арзиши воқеии ояндаи як ғояро аз имрӯз донистан мумкин нест. Натиҷаҳо метавонанд дер ба вуҷуд оянд, бо бисёр омилҳои дигар омехта шаванд ва одамони гуногун як натиҷаро ба тарзҳои гуногун арзёбӣ кунанд.

Нуктаи сеюм субъективӣ будани афзалиятҳост. Мафҳуми “ояндаи беҳтар” вобаста ба фарҳанг, арзиш, сиёсат, синф, идеология, насл ва ҳадафҳои шахсӣ тағйир меёбад. Арзишҳои умумитаре чун зинда мондан, тандурустӣ, амният ва некӯаҳволии асосӣ вуҷуд дошта метавонанд; вале универсалӣ донистани ҳамаи меъёрҳои пешрафт осон нест.

Нуктаи чорум мушкили уфуқи вақт аст. Баъзе ғояҳо дар кӯтоҳмуддат хеле арзишманд, вале дар дарозмуддат зараровар буда метавонанд. Баъзе ғояҳо бошад, дар кӯтоҳмуддат гарон, вале дар дарозмуддат хеле арзишманд мешаванд. Аз ин рӯ, дар ченкунии идеометрӣ бояд бодиққат муайян карда шавад, ки кадом нуқтаи вақт асос гирифта мешавад.

Нуктаи панҷум фарзияи формулаи зарбӣ аст. Формулаи IIHP ҷузъҳоро бо зарб ҳисоб мекунад. Ин андешаи “занҷир ба андозаи заифтарин ҳалқааш қавӣ аст”-ро хуб мерасонад; вале дар ҷаҳони воқеӣ бояд таҷрибавӣ санҷида шавад, ки ҷузъҳо бо ҳам ба таври зарбӣ, ҷамъӣ, вазндор ё иерархӣ таъсир мекунанд.

Нуктаи шашум зарурати арзёбии бодиққати истифодаи зеҳни сунъӣ мебошад. Зеҳни сунъӣ метавонад тавлид ва арзёбии ғояҳоро тезонад; аммо на ҳамеша арзишҳои инсонӣ, номуайянӣ, натиҷаҳои дарозмуддат ва мураккабии контекстиро дуруст дарк мекунад.

Хулоса

Пажӯҳиши “Towards Ideometrics-Based General Theory of Human Progress” барои фаҳмидани пешрафти инсон як тағйири ҷасуронаи консептуалӣ пешниҳод мекунад. Пешрафт на танҳо ҳамчун сарватмандшавӣ, беҳбуди тандурустӣ ё афзоиши технология, балки ҳамчун рушди қобилияти тавлид, арзёбӣ, интихоб, татбиқ ва омӯхтан аз натиҷаҳои ғояҳо муайян мешавад.

Саҳми қавитарини мақола кӯшиши табдил додани ғояҳо ба воҳидҳои ченшавандаи таҳлил аст. Дар ин равиш ҷомеаҳо мисли муҳаррикҳои бузурги идеометрӣ кор мекунанд. Онҳо фазои ғояҳоро меомӯзанд, баъзе ғояҳоро интихоб мекунанд, онҳоро амалӣ месозанд, натиҷаҳо мебинанд, онҳоро сабт мекунанд ва ба наслҳои баъдӣ интиқол медиҳанд.

Индекси Идеометрии Пешрафти Инсон чаҳорчӯбаи ибтидоиро барои чен кардани ин раванд пешниҳод мекунад. Индекси Идеометрии Пешрафти Тамаддун бошад, ин моделро ба миқёси таърихӣ мебарад. Дар ин ҷо ҳуҷҷатгузорӣ ва интиқоли байнинаслӣ аҳамияти интиқодӣ пайдо мекунанд; зеро ҷомеаҳо на танҳо бо тавлиди ғояҳои нав, балки бо ба ёд нигоҳ доштани натиҷаҳои ғояҳои гузашта пеш мераванд.

Дар маҷмӯъ, пажӯҳиш ҳанӯз назарияи умумии исботшудаи пешрафт нест; балки пешниҳоди илми интихоби ғояҳост, ки барои санҷиш боз аст. Арзиши он дар талош барои ченшаванда, равандмеҳвар ва интиқодпазиртар сохтани пешрафти инсон ҷой дорад.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин муҳтаво бар асоси пажӯҳиши Igor Rudan ва Steven Kerr бо номи “Towards Ideometrics-Based General Theory of Human Progress” таҳия шудааст. Пажӯҳиш мекӯшад мафҳумҳои идеометрия, тавлиди ғоя, арзёбии ғоя, афзалиятбандӣ, татбиқ, пайгирии натиҷа, пешрафти инсон ва пешрафти тамаддунро дар як чаҳорчӯбаи ягонаи назариявӣ муттаҳид кунад.

Ин муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии пажӯҳиш мувофиқи хати нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи мустақили таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Формулаҳои мақола бо риояи то ҳадди имкон наздикии тартиби аслии рамзҳо ва мутобиқати MathJax оварда шудаанд. Азбаски дар баъзе формулаҳо бинобар ҷудокунии матни PDF/OCR вайроншавии рамзҳо дида шудааст, наздиктарин намоиши академии ҳифзкунандаи маъно истифода шудааст. Ин муҳтаво тавсияи сармоягузорӣ, тандурустӣ, сиёсати давлатӣ ё стратегияи зеҳни сунъӣ нест; балки шарҳи соддакардашудаи як чаҳорчӯбаи назариявии академӣ мебошад.