Ин таҳқиқот баррасӣ мекунад, ки қобилиятҳои донишҷӯёни донишгоҳ барои шинохтан, истифода бурдан, ба таври интиқодӣ арзёбӣ кардан ва дарк намудани паёмадҳои ахлоқии барномаҳои зеҳни сунъӣ бо кадом омилҳои технологӣ ва маърифатӣ алоқаманданд. Муҳаққиқ дастрасии рақамӣ, ғарқшавии маърифатӣ ва тафаккури ҳисоббарориро дар як модели муодилаҳои сохторӣ муттаҳид кардааст. Дар модел саводнокии зеҳни сунъӣ бо чор андоза — огоҳӣ, истифода, арзёбӣ ва ахлоқ — ифода мешавад.

Таҳлили ниҳоие, ки дар таҳқиқот гузориш шудааст, ба пурсишномаҳои худбаҳодиҳии 865 донишҷӯи таҳсилоти олӣ асос меёбад. Дастрасии рақамӣ тавассути мавҷудияти захираҳои ҷисмонӣ, ба монанди дастгоҳ ва интернет, ҳавасмандӣ барои истифодаи технология, малакаҳои рақамӣ ва истифодаи ҳаррӯзаи технология чен карда шудааст. Тафаккури ҳисоббарорӣ аз андозаҳои эҷодкорӣ, тафаккури алгоритмӣ, ҳамкорӣ, тафаккури интиқодӣ ва ҳалли масъалаҳо иборат аст. Ғарқшавии маърифатӣ бошад, таҷрибаҳоеро чун кунҷковӣ, тамаркуз, лаззат бурдан ва тағйир ёфтани дарки вақт ҳангоми истифодаи технология фаро мегирад.

Мувофиқи модели муодилаҳои сохторӣ, дастрасии беҳтари рақамӣ бо ғарқшавии маърифатӣ дар сатҳи β = 0,71, бо тафаккури ҳисоббарорӣ дар сатҳи β = 0,83 ва бо саводнокии зеҳни сунъӣ дар сатҳи β = 0,55 робитаи мусбат нишон додааст. Коэффисиенти стандартии роҳи таъсири тафаккури ҳисоббарорӣ ба саводнокии зеҳни сунъӣ β = 0,37 мебошад. Баръакс, барои ғарқшавии маърифатӣ ба тафаккури ҳисоббарорӣ ё саводнокии зеҳни сунъӣ дар сатҳи p < 0,01 таъсири назаррасе муайян нашудааст.

Модел гузориш медиҳад, ки 50 фоизи дисперсияи ғарқшавии маърифатӣ, 70 фоизи дисперсияи тафаккури ҳисоббарорӣ ва 78 фоизи дисперсияи саводнокии зеҳни сунъиро шарҳ медиҳад. Индексҳои мувофиқат ҳамчун χ²/df = 4,62, RMSEA = 0,058, GFI = 0,95, AGFI = 0,94, CFI = 0,98, TLI = 0,97 ва NFI = 0,98 пешниҳод шудаанд. Ин арзишҳо нишон медиҳанд, ки модели пешниҳодшуда ба маълумоти намуна дар сатҳи қобили қабул мувофиқат мекунад; аммо аз сабаби тарҳи буришӣ ва такя ба худбаҳодиҳӣ далели сабабият нест.

Паёми асосии натиҷаҳо ин аст, ки истифодаи тӯлонӣ ё бо завқ аз системаҳои зеҳни сунъӣ худ аз худ саводнокии зеҳни сунъиро ба вуҷуд намеорад. Дастрасӣ ба абзорҳои рақамӣ, малакаҳои техникӣ барои истифодаи онҳо ва қобилияти баррасии масъалаҳо ба таври алгоритмӣ, мантиқӣ ва низомманд омилҳои муҳимтар ба назар мерасанд. Бо вуҷуди ин, дар таҳқиқот саводнокии зеҳни сунъӣ ва тафаккури ҳисоббарорӣ на бо вазифаҳои воқеии иҷроӣ, балки бо баҳодиҳии худи иштирокчиён ба салоҳиятҳои худ чен карда шудаанд.

Аз нигоҳи Туркия: Модели таҳқиқот метавонад барои омӯхтани нобаробариҳои рақамие, ки ба саводнокии зеҳни сунъӣ дар байни донишҷӯёни донишгоҳ, номзадҳои омӯзгорӣ, донишҷӯёни муассисаҳои олии касбӣ ва гурӯҳҳои таҳсилоти калонсолон дар Туркия таъсир мерасонанд, мутобиқ карда шавад. Дар санҷиши тасдиқӣ дар Туркия бояд фарқи шаҳр ва деҳот, сатҳи даромад, соҳибӣ ба дастгоҳ, сифати интернет, таҷрибаи барномасозӣ, навъи ихтисос ва инфрасохтори техникии донишгоҳҳо ба модел илова карда шаванд. Шкалаҳои худбаҳодиҳӣ бояд дар баробари таҳқиқоти эътиборнокии туркӣ бо вазифаҳои воқеии арзёбии зеҳни сунъӣ, муайян кардани муҳтавои гумроҳкунанда ва машқҳои навиштани дархостҳои бехатар тақвият дода шаванд. Аз ин таҳқиқот сатҳи саводнокии зеҳни сунъии донишҷӯён дар Туркия, андозаи нобаробариҳои минтақавӣ ё муваффақияти барномаи муайяни таълимӣ бевосита бароварда намешавад.

Мушкилоти асосии таҳқиқот чист?

Муҳаррикҳои ҷустуҷӯии дастгиришавандаи зеҳни сунъӣ, системаҳои гуфтугӯӣ, алгоритмҳои тавсия, абзорҳои қароргирии худкор ва барномаҳои зеҳни сунъии тавлидӣ дар бисёр соҳаҳо, аз маориф то қабул ба кор ва аз тандурустӣ то хизматрасониҳои давлатӣ истифода мешаванд. Ин густариш ниёзро ба корбароне зиёд мекунад, ки на танҳо абзорҳоро кор карда метавонанд, балки метавонанд иттилои тавлидкардаи зеҳни сунъиро зери шубҳа гузоранд, хатоҳоро дарк кунанд ва паёмадҳои ахлоқиро арзёбӣ намоянд.

Саволи асосии таҳқиқот ин аст, ки оё саводнокии зеҳни сунъӣ танҳо натиҷаи рӯ ба рӯ шудан бо абзорҳои зеҳни сунъӣ мебошад ё не. Муҳаққиқ се соҳаи эҳтимолии тавзеҳиро якҷоя меомӯзад:

• Дастрасӣ ба технологияи рақамӣ ва қобилияти истифодаи маънодори он
• Ҷалбшавии шадиди равонӣ ҳангоми истифодаи технология
• Қобилияти ба қисмҳо ҷудо кардани масъалаҳо, шинохтани намунаҳо ва таҳияи ҳалли алгоритмӣ

Арзёбӣ шудааст, ки оё ин тағйирёбандаҳо саводнокии зеҳни сунъиро на ҷудогона, балки дар сохтори ба ҳам алоқаманд шарҳ медиҳанд.

Модели консептуалӣ дар саҳифаи 14 чиро нишон медиҳад?

Дар саҳифаи 14-и таҳқиқот Расми 1 модели ибтидоиро нишон медиҳад, ки аз чор тағйирёбандаи асосии ниҳонӣ ва шаш фарзия иборат аст. Аз нобаробарии рақамӣ ба ғарқшавии маърифатӣ, тафаккури ҳисоббарорӣ ва саводнокии зеҳни сунъӣ се роҳи мустақим муайян шудааст. Аз ғарқшавии маърифатӣ ба тафаккури ҳисоббарорӣ ва саводнокии зеҳни сунъӣ ду роҳ ва аз тафаккури ҳисоббарорӣ ба саводнокии зеҳни сунъӣ як роҳ сохта шудааст.

Ҳангоми тафсири тамғаи “Digital Divide” дар модел бояд эҳтиёт кард. Бандҳои шкала на андозаи нобаробариро, балки баландии имкониятҳои дастрасиро чен мекунанд. Аз ин рӯ, коэффисиентҳои мусбат маънои “бо афзоиши нобаробарии рақамӣ натиҷа беҳтар мешавад”-ро надоранд. Тафсири дуруст ин аст, ки бо қавитар шудани дастрасии рақамӣ ё кам шудани нобаробарии рақамӣ салоҳиятҳои дахлдор боло мераванд.

Саводнокии зеҳни сунъӣ аз кадом андозаҳо иборат аст?

Ин чор андоза дар маҷмӯъ бо 12 банди худбаҳодиҳӣ чен карда шудаанд. Таҳқиқот саводнокии зеҳни сунъиро на танҳо ҳамчун қобилияти истифодаи техникӣ, балки ҳамчун салоҳияти бисёрҷанбае баррасӣ мекунад, ки арзёбии интиқодӣ ва огоҳии ахлоқиро низ дар бар мегирад.

Дастрасии рақамӣ ё нобаробарии рақамӣ чӣ гуна чен карда шудааст?

Тағйирёбанда бо шкалаи 38-бандӣ, ки аз 1 = “ҳеҷ гоҳ” то 5 = “хеле зуд-зуд” тағйир меёбад, чен карда шудааст. Холи баланд нобаробарии бештарро не, балки дастрасӣ ва қобилияти қавитари истифода нишон медиҳад. Аз ин рӯ, ибораи “таъсири мусбати нобаробарии рақамӣ” дар баъзе бахшҳои таҳқиқот аз ҷиҳати истилоҳӣ гумроҳкунанда аст.

Тафаккури ҳисоббарорӣ чиро ифода мекунад?

Тафаккури ҳисоббарорӣ маънои танҳо тавассути навиштани барномаи компютерӣ ҳал кардани масъалаеро надорад. Он тарзи ба қисмҳои хурдтар ҷудо кардани масъалаи мураккаб, интихоби иттилои муҳим, шинохтани намунаҳо, сохтани қадамҳои мантиқӣ ва умумисозии ҳалли масъала ба масъалаҳои дигар мебошад.

Дар таҳқиқот ин сохтор бо 29 банд ва панҷ андоза ифода шудааст:

• Эҷодкорӣ
• Тафаккури алгоритмӣ
• Ҳамкорӣ
• Тафаккури интиқодӣ
• Ҳалли масъалаҳо

Шкала ба ҷойи иҷрои воқеии таҳияи алгоритм ё ҳалли масъала, дарки иштирокчиёнро дар бораи малакаҳои худ чен мекунад. Аз ин рӯ, натиҷаҳо бояд на ҳамчун “муваффақияти объективии тафаккури ҳисоббарорӣ”, балки ҳамчун “салоҳияти даркшудаи тафаккури ҳисоббарорӣ” хонда шаванд.

Ғарқшавии маърифатӣ чист?

Ғарқшавии маърифатӣ ҳолатест, ки корбар ҳангоми ҳамкорӣ бо технология диққати худро ба низом шадидан равона мекунад ва аз ҷиҳати равонӣ ба таҷриба фурӯ меравад. Шкалаи 17-бандии таҳқиқот чор андозаи зеринро дар бар мегирад:

• Кунҷковӣ ва хоҳиши кашф
• Диққати мутамарказ
• Лаззат аз истифода
• Надонистани гузаштани вақт ё кандашавии ҳисси вақт

Бандҳо аз 1 = “комилан розӣ нестам” то 10 = “комилан розӣ ҳастам” баҳогузорӣ шудаанд. Гуфта мешавад, ки версияи аз ҷиҳати фарҳангӣ мутобиқшудаи шкала истифода шудааст; аммо фарҳанги ҳадаф, усули тарҷума, арзёбии мутахассисон ва раванди озмоиши пилотӣ шарҳ дода нашудааст.

Фарзияҳои таҳқиқот кадоманд?

Барои H4 ва H5 коэффисиенти дақиқ, хатои стандартӣ, фосилаи эътимод ё арзиши p дода нашудааст. Аз ин рӯ, аз таҳқиқот муайян кардан мумкин нест, ки робитаҳо то чӣ андоза ба сифр наздиканд ё самти манфӣ доранд.

Намуна чӣ гуна ташаккул дода шудааст?

Муҳаққиқ гузориш медиҳад, ки донишҷӯён аз ду донишгоҳи воқеъ дар як метрополияи калон бо усули намунагирии дастрас интихоб шудаанд. Аз Донишгоҳи A 700 ва аз Донишгоҳи B 500, дар маҷмӯъ 1.200 донишҷӯ даъват шудаанд.

Баъдан дар матн гуфта мешавад, ки 800 донишҷӯ ихтиёран пурсишномаро пур кардаанд. Пас аз хориҷ кардани пурсишномаҳои нопурра ва арзишҳои канорӣ, маҷмӯи ниҳоии маълумот 865 нафарро дар бар мегирифтааст.

Ин зиддият дар ҷараёни намуна метавонад хатои оддии навишторӣ бошад; аммо азбаски маълум нест кадом шумора дуруст аст, андозаи воқеии намунаи таҳлилҳоро мустақилона тасдиқ кардан имкон надорад. Азбаски шумораи намуна ба индексҳои мувофиқат, хатогиҳои стандартӣ ва аҳамияти оморӣ бевосита таъсир мерасонад, ин мушкил бояд пеш аз нашр ислоҳ карда шавад.

Гуфта шудааст, ки иштирокчиён 18–31 сола буда, аз зинаҳои бакалаврӣ, магистрӣ ва докторӣ буданд. Миёнаи синну сол, инҳирофи стандартӣ, тақсимоти сатҳи таҳсил, соҳаҳои академӣ ва шумораи гурӯҳҳои истифодаи ҳаррӯзаи интернет дода нашудаанд.

Пурсишнома то чӣ андоза фарогир аст?

Иштирокчиён ғайр аз саволҳои демографӣ ба маҷмӯъ 96 банди шкала ҷавоб додаанд. Дар пурсишномаҳои тӯлонӣ хавфҳои сифати маълумот, аз ҷумла хастагӣ, зуд аломатгузорӣ кардан ва такроран интихоби як ҷавоб, ба вуҷуд омада метавонанд. Дар таҳқиқот вақти анҷоми пурсишнома, санҷиши диққат, ҷавобҳои аз ҳад зуд ё таҳлили ҷавобҳои якхела дар хат гузориш нашудааст.

Моделсозии муодилаҳои сохторӣ чӣ гуна татбиқ шудааст?

Таҳлил дар ду марҳила гузаронида шудааст:

1. Дар модели ченкунӣ нишондиҳандаҳои тағйирёбандаҳои ниҳонӣ, мутобиқати дохилӣ ва эътиборнокии конвергентии онҳо арзёбӣ шудаанд.
2. Дар модели сохторӣ роҳҳои H1–H6 байни тағйирёбандаҳо бо усули эҳтимолияти максималӣ баҳогузорӣ шудаанд.

Таҳлилҳо бо нармафзори IBM SPSS Amos анҷом дода шуда, ҳадди аҳамияти оморӣ p < 0,01 муайян шудааст. Коэффисиентҳои стандартии роҳ бо β гузориш шудаанд.

Бо вуҷуди истифодаи баҳодиҳии эҳтимолияти максималӣ, таҳқиқот дар бораи нормалии бисёртағйирёбанда, каҷӣ, куртоз ё усули баҳодиҳии устувор маълумот намедиҳад. Доштани диапазонҳои гуногуни ҷавоб дар шкалаҳо низ аз нигоҳи тақсимоти маълумот шарҳ талаб мекунад.

Модели ченкунӣ чӣ натиҷаҳо додааст?

Муҳаққиқ қайд мекунад, ки ҳамаи борҳо аз ҳадҳои қобили қабул баландтар буда, арзишҳои эътимоднокии таркибӣ ва дисперсияи миёнаи истихроҷшуда эътиборнокии конвергентиро дастгирӣ мекунанд.

Бо вуҷуди ин, бозҳисобкунии содда бо формулаи стандартии \(\operatorname{AVE}=\sum\lambda_i^2/k\), ки аз борҳои омили дараҷаи дуюми дар ҷадвал нишон додашуда истифода мебарад, арзишҳои гузоришшудаи AVE-ро пурра бозтавлид намекунад. Ҳамин ҳолат барои баъзе арзишҳои эътимоднокии таркибӣ низ дуруст аст. Ин фарқ метавонад аз он сар занад, ки ҳисобҳо аз борҳои сатҳи банд, ки дар ҷадвал нишон дода нашудаанд, иҷро шудаанд; аммо таҳқиқот сатҳи ҳисоб ва формулаҳоро шарҳ намедиҳад.

Ҳамчунин барои эътиборнокии тафриқавӣ матритсаи Fornell–Larcker, таносуби HTMT ё ҷадвали ҳамбастагии байни сохторҳо пешниҳод нашудааст. Азбаски мафҳумҳои малакаи рақамӣ, тафаккури ҳисоббарорӣ ва саводнокии зеҳни сунъӣ ба ҳам наздиканд, ин камбудӣ муҳим аст.

Мувофиқати модел чӣ гуна аст?

Дар саҳифаи 25 Расми 2 роҳҳои назаррасро бо хатти яклухт ва роҳҳои бенатиҷаро бо хатти нуқтадор нишон медиҳад. Роҳҳо аз ғарқшавии маърифатӣ ба тафаккури ҳисоббарорӣ ва саводнокии зеҳни сунъӣ бо хатти нуқтадор нишон дода шудаанд.

Модел аввал бо ҳамаи роҳҳо сохта шуда, сипас роҳҳои бенатиҷа хориҷ карда шуда, модели ниҳоӣ ба даст оварда шудааст. Тағйир додан ва аз нав арзёбӣ кардани модел дар ҳамон маълумот метавонад мувофиқати махсуси намунавиро зиёд кунад. Модели тағйирёфта дар намунаи мустақили тасдиқӣ санҷида нашудааст.

Қавитарин робита кадом аст?

Баландтарин коэффисиенти роҳ β = 0,83 буда, аз дастрасии рақамӣ ба тафаккури ҳисоббарорӣ меравад. Ин коэффисиент нишон медиҳад, ки донишҷӯёне, ки ба захираҳои рақамӣ, малакаҳо ва имкониятҳои истифода дастрасӣ доранд, салоҳияти даркшудаи тафаккури ҳисоббарории баландтар доранд.

Аммо ҳар ду тағйирёбанда аз худбаҳодиҳии ҳамон иштирокчиён дар ҳамон пурсишнома гирифта шудаанд. Донишҷӯе, ки малакаҳои рақамии худро баланд арзёбӣ мекунад, метавонад малакаҳои ҳалли масъала ва тафаккури алгоритмии худро низ баланд арзёбӣ кунад ва ҳамин тавр таъсири усули умумӣ ба вуҷуд ояд.

Оё дастрасии рақамӣ ба саводнокии зеҳни сунъӣ мустақиман таъсир мерасонад?

Дар модел аз дастрасии рақамӣ ба саводнокии зеҳни сунъӣ роҳи мустақим дар сатҳи β = 0,55 мавҷуд аст. Дастрасии рақамӣ ҳамзамон бо тафаккури ҳисоббарорӣ робитаи қавӣ дорад; тафаккури ҳисоббарорӣ бошад, бо коэффисиенти β = 0,37 ба саводнокии зеҳни сунъӣ пайваст мешавад.

Ин сохтор нишон медиҳад, ки дастрасии рақамӣ метавонад тавассути тафаккури ҳисоббарорӣ робитаи ғайримустақим дошта бошад. Аммо таҳқиқот андозаи таъсири ғайримустақим, фосилаи эътимоди bootstrap ё санҷиши миёнаравиро гузориш накардааст. Аз ин рӯ, механизми миёнаравиро исботшуда ҳисобидан мумкин нест.

Чаро ғарқшавии маърифатӣ назаррас набуда метавонад?

Мувофиқи тафсири муҳаққиқ, ҳангоми истифодаи технология сахт тамаркуз кардан ё лаззат бурдан кафолат намедиҳад, ки корбар равандҳои техникии паси системаро дарк мекунад. Шахс метавонад бо барномаи гуфтугӯӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ, системаи тавсияи видео ё абзори зеҳни сунъии тавлидӣ муддати дароз ҳамкорӣ кунад, аммо наомӯзад, ки алгоритм чӣ гуна кор мекунад, натиҷа чӣ гуна санҷида мешавад ё кадом хавфҳои ахлоқӣ вуҷуд доранд.

Ин натиҷа нишон медиҳад, ки сифати истифода метавонад аз давомнокии истифода муҳимтар бошад. Бе омӯзиши ҳадафманд, бозхурд, таҳлили хато ва омӯзиши бозандешона, ҳамкории шадид метавонад танҳо одат ё фароғат ба вуҷуд орад.

Бо вуҷуди ин, натиҷаи бенатиҷа метавонад аз интихоби ченкунӣ ва моделсозӣ низ таъсир гирифта бошад. Робитаи баланди байни ғарқшавии маърифатӣ ва дастрасии рақамӣ метавонад аз сабаби дисперсияи муштараки шарҳдодашуда ё ҳампӯшии байни сохторҳо роҳҳои мустақимро коҳиш диҳад. Азбаски матритсаи ҳамбастагии байни сохторҳо дода нашудааст, ин эҳтимолро арзёбӣ кардан мумкин нест.

Шарҳ дода шудани 78 фоизи саводнокии зеҳни сунъӣ чӣ маъно дорад?

Дар модели таҳқиқот барои саводнокии зеҳни сунъӣ \(R^2=0,78\) гузориш шудааст. Ин арзиш маънои онро дорад, ки 78 фоизи дисперсияи холҳои худбаҳодиҳии саводнокии зеҳни сунъӣ дар намуна аз ҷиҳати оморӣ бо тағйирёбандаҳои модел алоқаманд аст.

Ин таносуб хеле баланд аст. Қудрати баланди шарҳдиҳӣ метавонад нишондиҳандаи модели қавӣ бошад; аммо чен кардани мафҳумҳои ба ҳам наздик дар як пурсишнома ва бо як усул метавонад дисперсияи усули умумиро зиёд кунад. Азбаски санҷиши объективии иҷро ё манбаи дуюми маълумот истифода нашудааст, 78 фоиз набояд ҳамчун қисми шарҳдодашудаи рафтори воқеии зеҳни сунъӣ тафсир шавад.

Аз нигоҳи таълим чӣ хулосаҳо баровардан мумкин аст?

• Танҳо таъмин кардани дастрасӣ ба абзорҳои зеҳни сунъӣ кофӣ нест; малакаи истифодаи рақамӣ низ бояд рушд дода шавад.
• Таълими зеҳни сунъӣ метавонад бо фаъолиятҳои тафаккури алгоритмӣ ва ҳалли масъалаҳо якҷоя карда шавад.
• Донишҷӯён бояд ба санҷидани натиҷаи зеҳни сунъӣ, ҷустуҷӯи хато ва тасдиқи манбаъ ҳавасманд карда шаванд.
• Истифодаи шадид ё фароғатӣ набояд ҳамчун натиҷаи омӯзиш қабул карда шавад.
• Огоҳии ахлоқӣ бояд ҷудо аз истифодаи техникӣ ва бо ҳадафҳои равшани омӯзишӣ баррасӣ шавад.
• Нобаробарии инфрасохтори рақамӣ бояд ҳамчун қисми сиёсати саводнокии зеҳни сунъӣ арзёбӣ гардад.

Дар Туркия чӣ гуна тарҳи тасдиқӣ сохтан мумкин аст?

Таҳқиқоте, ки дар Туркия анҷом дода мешавад, набояд донишгоҳҳоро танҳо ба ду муассиса маҳдуд кунад; он бояд донишгоҳҳои давлатӣ ва вақфии минтақаҳои гуногун, муассисаҳои олии касбӣ ва соҳаҳои гуногуни академиро фаро гирад. Намунаро метавон ба таври қишрӣ ташкил кард, то вазъи иҷтимоӣ-иқтисодӣ, маҳалли зист, сифати интернет, соҳибӣ ба компютери шахсӣ ва таҷрибаи барномасозӣ мувозинат карда шаванд.

Илова бар шкалаҳои худбаҳодиҳӣ, аз иштирокчиён метавон дархост кард, ки:

• Матни хатодори тавлидкардаи зеҳни сунъиро арзёбӣ кунанд
• Намунаҳои манбаи сохта ё ғаразнокиро муайян кунанд
• Масъалаи оддиро ба қадамҳои алгоритмӣ ҷудо кунанд
• Мувофиқати абзорҳои гуногуни зеҳни сунъиро муқоиса кунанд
• Дар сенарияҳои махфият ва ахлоқ қарори асоснок қабул кунанд

Ҳамин тавр, фарқи байни малакаи даркшуда ва иҷрои воқеӣ чен карда мешавад.

Ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот кадоманд?

• Саводнокии зеҳни сунъиро бо андозаҳои истифодаи техникӣ, арзёбии интиқодӣ ва ахлоқ баррасӣ кардааст.
• Нобаробарии рақамиро танҳо ба соҳибӣ ба дастгоҳ маҳдуд накардааст.
• Тафаккури ҳисоббарориро ҳамчун тағйирёбандаи мустақими тавзеҳдиҳанда ба модел ворид кардааст.
• Шаш фарзияи равшан тартиб дода ва онҳоро бо модели муодилаҳои сохторӣ якҷоя арзёбӣ кардааст.
• Якчанд индекси мувофиқатро гузориш кардааст.
• Вақте ки робитаҳои интизоршуда барои ғарқшавии маърифатӣ дастгирӣ нашуданд, натиҷаро пинҳон накардааст.
• Фарқи байни ҳамкории шадид бо технология ва омӯзиши маънодорро муҳокима кардааст.
• Байни фарогирии рақамӣ ва таълими зеҳни сунъӣ пайванди сиёсӣ барқарор кардааст.

Маҳдудиятҳои асосии таҳқиқот кадоманд?

• Таҳқиқот препринте мебошад, ки аз баррасии ҳамтоён нагузаштааст.
• Дар ҷараёни намуна байни 800 ҷавоб ва 865 иштирокчии ниҳоӣ зиддияти ҳалнашуда вуҷуд дорад.
• Шумораҳои ҷинсӣ намунаи ниҳоиро пурра намекунанд.
• Донишгоҳҳо, шаҳр ва кишвар ифшо нашудаанд.
• Намунагирии дастрас истифода шудааст.
• Санаҳои ҷамъоварии маълумот дода нашудаанд.
• Тартиби кумитаи ахлоқ ва розигии огоҳона гузориш нашудааст.
• Таҳқиқот буришӣ аст; рушди тағйирёбандаҳоро бо мурури вақт нишон намедиҳад.
• Ҳамаи тағйирёбандаҳои асосӣ бо худбаҳодиҳӣ чен шудаанд.
• Санҷиши объективии зеҳни сунъӣ ё тафаккури ҳисоббарорӣ вуҷуд надорад.
• Бандҳои пурраи шкалаҳо мубодила нашудаанд.
• Диапазони ҷавобҳои ду шкала ба таври равшан нишон дода нашудааст.
• Раванди мутобиқсозии фарҳангӣ ва тарҷума шарҳ дода нашудааст.
• Санҷиши ғарази усули умумӣ анҷом дода нашудааст.
• Эътиборнокии тафриқавӣ гузориш нашудааст.
• Фарзияҳои тақсимоти нормалӣ ва эҳтимолияти максималӣ арзёбӣ нашудаанд.
• Барои андозаи намуна таҳлили қудрат пешниҳод нашудааст.
• Шумораи маълумоти нопурра ва арзишҳои канорӣ дода нашудааст.
• Модел тағйирёбандаҳои назоратиро дар бар намегирад.
• Таъсири синну сол, сатҳи таҳсил ва истифодаи интернет ба натиҷаҳо арзёбӣ нашудааст.
• Коэффисиентҳои дақиқ ва арзишҳои p-и роҳҳои бенатиҷа дода нашудаанд.
• Таъсирҳои ғайримустақим ва фосилаҳои эътимоди миёнаравӣ гузориш нашудаанд.
• Модел дар ҳамон маълумот тағйир дода ва тасдиқ шудааст.
• Намунаи мустақили тасдиқӣ истифода нашудааст.
• Шарҳ дода нашудааст, ки ҳисобҳои CR ва AVE аз борҳои дар ҷадвал нишондодашуда чӣ гуна ҳосил шудаанд.
• Маълумоти хом, файли таҳлил ва модели Amos мубодила нашудаанд.
• Дар рӯйхати адабиёт сабтҳои берун аз мавзӯъ ва аз ҷиҳати формат вайроншуда мавҷуданд.

Таҳқиқот чиро дастгирӣ мекунад?

• Дар намунаи донишҷӯёни омӯхташуда мавҷуд будани робита байни дастрасии беҳтари рақамӣ ва саводнокии баландтари худбаҳодиҳии зеҳни сунъиро дастгирӣ мекунад.
• Нишон медиҳад, ки байни дастрасии рақамӣ ва тафаккури ҳисоббарории даркшуда робитаи қавӣ вуҷуд дорад.
• Нишон медиҳад, ки тафаккури ҳисоббарорӣ бо саводнокии зеҳни сунъӣ робитаи мусбат дорад.
• Нишон медиҳад, ки ғарқшавии шадид ҳангоми истифодаи технология худ аз худ бо саводнокии зеҳни сунъӣ робитаи назаррас нишон надодааст.
• Дастгирӣ мекунад, ки таълими зеҳни сунъӣ бояд дар якҷоягӣ бо фарогирии рақамӣ ва малакаҳои ҳалли низомманди масъалаҳо баррасӣ шавад.

Таҳқиқот чиро исбот намекунад?

• Исбот намекунад, ки дастрасии рақамӣ ба таври сабабӣ ба саводнокии зеҳни сунъӣ меорад.
• Нишон намедиҳад, ки таълими тафаккури ҳисоббарорӣ саводнокии зеҳни сунъиро ҳатман зиёд мекунад.
• Исбот намекунад, ки ғарқшавии маърифатӣ дар ҳамаи гурӯҳҳои донишҷӯён беаҳамият аст.
• Иҷрои воқеии истифодаи зеҳни сунъии иштирокчиёнро чен намекунад.
• Нишон намедиҳад, ки иштирокчиён метавонанд хатогиҳои зеҳни сунъӣ ё маълумоти нодурустро дар вазифаҳои воқеӣ муайян кунанд.
• Исбот намекунад, ки натиҷаҳои ду донишгоҳро ба кишварҳо, синну сол ва гурӯҳҳои таълимии дигар умумӣ кардан мумкин аст.
• 78 фоиз дисперсияи шарҳдодашуда маънои онро надорад, ки 78 фоизи рафтори воқеӣ шарҳ дода шудааст.
• Нишон намедиҳад, ки танҳо сармоягузорӣ ба инфрасохтор истифодаи ахлоқӣ ва интиқодии зеҳни сунъиро таъмин мекунад.

Усул ва натиҷаҳои таҳқиқот

Навъи таҳқиқот

Таҳқиқот як пажӯҳиши буришӣ ва миқдории робитавӣ мебошад, ки ба ҷамъоварии маълумоти пурсишнома аз донишҷӯёни таҳсилоти олӣ, ки бо намунагирии дастрас интихоб шудаанд, дар як нуқтаи вақт асос меёбад. Озмоиши сабабӣ, дахолати таълимӣ ё пайгирии тӯлонӣ вуҷуд надорад.

Намунаи гузоришшуда

Абзорҳои ченкунӣ

Усули таҳлил

• Арзёбии модели ченкунӣ
• Борҳои стандартии омилӣ
• Алфаи Cronbach
• Эътимоднокии таркибӣ
• Дисперсияи миёнаи истихроҷшуда
• Моделсозии муодилаҳои сохторӣ бо эҳтимолияти максималӣ
• Ҳадди аҳамият p < 0,01
• Нармафзори IBM SPSS Amos

Натиҷаҳои асосии модели сохторӣ

Дисперсияи шарҳдодашуда

Арзёбии оморӣ

Индексҳои мувофиқат нишон медиҳанд, ки модел дар маҷмӯъ ба маълумот мувофиқ аст. Бо вуҷуди ин, мувофиқат исбот намекунад, ки модел шарҳи дурусти сабабӣ мебошад. Моделҳои алтернативӣ метавонанд ба ҳамон сохтори ковариатсионӣ ба таври шабеҳ мувофиқат кунанд.

То замоне ки зиддияти шумораи намуна ҳал нашавад, маълум нест хатогиҳои стандартӣ ва индексҳои мувофиқат бо кадом шумораи иштирокчиён ҳисоб шудаанд. Илова бар ин, азбаски эътиборнокии тафриқавӣ ва ғарази усули умумӣ арзёбӣ нашудаанд, қисми коэффисиентҳои баланди роҳ метавонад аз умумияти усули ченкунӣ сар занад.

Талабот барои тасдиқи боэътимод

• Ислоҳи ҷараёни иштирокчиён ва шумораи ниҳоии намуна
• Ифшои донишгоҳ, кишвар, санаи ҷамъоварии маълумот ва чаҳорчӯбаи намунагирӣ
• Пешниҳоди маълумоти кумитаи ахлоқ ва розигии огоҳона
• Мубодилаи бандҳои пурраи шкалаҳо ва манбаъҳои онҳо
• Шарҳи тартиби тарҷума ва мутобиқсозии фарҳангӣ
• Илова кардани санҷишҳои объективии саводнокии зеҳни сунъӣ ва тафаккури ҳисоббарорӣ
• Таҳлили ғарази усули умумӣ
• Арзёбии эътиборнокии тафриқавии Fornell–Larcker ва HTMT
• Гузориши нормалӣ ва арзишҳои канорӣ
• Фосилаҳои эътимоди bootstrap барои таъсирҳои ғайримустақим
• Аз нав санҷидани модел дар намунаи мустақили тасдиқӣ
• Дахолати таълимии тӯлонӣ ё назоратшаванда
• Мубодилаи маълумоти хом, код ва файли модели Amos

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Номи аслии таҳқиқот: From Digital Access to AI Competence: An Integrated Model of Artificial Intelligence Literacy Development Through Digital Divide and Computational Thinking

Муаллиф: Yifan Chen.

Тартиби муаллифон: Таҳқиқот якмуаллифа аст.

Унвони академӣ: Муаллиф дар матн ҳамчун “Prof. Yifan Chen” нишон дода шудааст. Унвон аз манбаи мустақили муассисавӣ тасдиқ нашудааст.

Маълумоти саҳми баробар: Азбаски таҳқиқот якмуаллифа аст, изҳороти саҳми баробар вуҷуд надорад.

Муаллифи масъул: Yifan Chen.

Почтаи электронӣ: yifan.chen.research@gmail.com

Муассисаи дар ҳуҷҷат эъломшуда: School of Computer Science and Engineering, Shanghai Jiao Tong University, Shanghai, China; Postal Code 200240.

Ёддошти тасдиқи муассисавӣ: Дар намоиши сабти SSRN робитаи муассисавии муаллиф дода нашудааст. Аз ин рӯ, маълумоти муассисаи боло ҳамчун изҳороти муаллиф дар саҳифаи унвони таҳқиқот оварда шудааст.

DOI:10.2139/ssrn.7212624

Платформаи расмии нашр: SSRN.

Пайванди расмии таҳқиқот:Саҳифаи таҳқиқот дар SSRN

Соли нашр: 2026.

Маҷалла: Барои ин версия номи маҷаллаи баррасишуда ё қарори қабул вуҷуд надорад.

Навъи манбаъ: Препринти таҳқиқоти буришӣ ва миқдории соҳаи маориф ва технология, ки гузориш медиҳад маълумот аз донишҷӯёни таҳсилоти олӣ тавассути пурсишномаи худбаҳодиҳӣ ҷамъоварӣ шуда ва моделсозии муодилаҳои сохторӣ истифода шудааст.

Ҳолати баррасии ҳамтоён: Таҳқиқот аз баррасии ҳамтоён нагузаштааст. Дар ҳар саҳифа огоҳии “Preprint not peer reviewed” мавҷуд аст.

Кумитаи ахлоқ: Дар таҳқиқот номи кумитаи ахлоқ, рақами қарор ё санаи тасдиқ оварда нашудааст.

Розигии огоҳона: Гуфта шудааст, ки донишҷӯён ихтиёран иштирок кардаанд, аммо матни розигӣ ва тартиби иҷрои он шарҳ дода нашудааст.

Маблағгузорӣ: Изҳороти маблағгузорӣ вуҷуд надорад.

Бархӯрди манфиатҳо: Изҳороти бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Дастрасӣ ба маълумот ва код: Барои маълумоти хоми пурсишнома, луғати маълумот, модели Amos, синтаксиси таҳлил ё файлҳои бозтавлид пайванди дастрасии кушода пешниҳод нашудааст.

Дастрасӣ ба шкалаҳо: Шумораи умумии бандҳо ва андозаҳои шкалаҳо шарҳ дода шудаанд, аммо бандҳои пурра, мутобиқкунии возеҳ бо манбаъҳои аслии шкала ва ҳуҷҷатҳои мутобиқсозӣ пешниҳод нашудаанд.

Ёддошти адабиёт: Дар рӯйхати адабиёт таҳқиқоти молияи рақамӣ, энергияи барқароршаванда, кишоварзӣ, моҳидорӣ ва нақлиёт мавҷуданд, ки робитаи мустақими онҳо бо саводнокии зеҳни сунъӣ равшан нест. Баъзе сабтҳо нопурра, якҷояшуда ё аз ҷиҳати формат вайрон ба назар мерасанд. Ин ҳолат пайгирии мустақили асосҳои иддаоҳои назариявиро душвор мекунад.

Номувофиқии асосии маълумот: Таҳқиқот гузориш медиҳад, ки 800 донишҷӯ пурсишномаро пур кардаанд ва пас аз хориҷ кардани сабтҳои нопурра ва канорӣ 865 донишҷӯ таҳлил шудаанд. Илова бар ин, 319 иштирокчии мард ва 416 иштирокчии зан дар маҷмӯъ 735 нафарро ташкил медиҳанд. То ислоҳ шудани ин ду номувофиқӣ, таркиби намунаи ниҳоӣ ва шумораи воқеии иштирокчиёни таҳлилҳоро дақиқ муайян кардан мумкин нест.

Ин шарҳи туркӣ бо баррасии бахшҳои назариявии таҳқиқоти боршуда, шаш фарзия, модели ибтидоӣ дар саҳифаи 14, тавсифи иштирокчиён ва шкалаҳо, ҷадвали модели ченкунӣ, индексҳои мувофиқати сохторӣ, модели ниҳоии роҳ дар саҳифаи 25, муҳокима, натиҷаҳо ва маҳдудиятҳо омода шудааст. Кишвар, муассиса, намуна ё натиҷаҳои сабабие, ки дар таҳқиқот вуҷуд надоранд, илова нашудаанд.

Маълумоти таҳқиқот дастгирӣ мекунад, ки дастрасии беҳтари рақамӣ ва тафаккури ҳисоббарории қавитари даркшуда метавонанд бо саводнокии баландтари худбаҳодиҳии зеҳни сунъӣ алоқаманд бошанд. Аммо аз сабаби зиддиятҳо дар шумораи намуна, аз як пурсишномаи худбаҳодиҳӣ омадани ҳамаи тағйирёбандаҳо, набудани маълумоти ахлоқ ва мубодилаи маълумот ва анҷом нашудани тасдиқи мустақил, натиҷаҳо набояд ҳамчун далели сиёсати таълимӣ ё дахолати сабабӣ арзёбӣ шаванд.