Ин таҳқиқот бар он аст, ки фарҳанг танҳо аз анъанаҳо, арзишҳо ва қолабҳои рафтор иборат нест; он ҳамчунин низоми пурқуввати маърифатиест, ки муайян мекунад одамон воқеиятро чӣ гуна мебинанд, чиро дуруст мешуморанд ва кадом танқидҳоро ҳамчун таҳдид қабул мекунанд.

Ба андешаи муаллиф, ҳар фарҳанг ба одамон маъно, ҳувият, ҳисси тааллуқ ва тартиб медиҳад. Аз ин ҷиҳат фарҳанг ногузир аст. Аммо ҳамин механизмҳо бо гузашти вақт метавонанд басташавиро ба вуҷуд оранд. Вақте ҷомеа эътиқодҳо, ниҳодҳо ва ривояти таърихии худро ғайриқобили суол мегардонад, танқиди берунаро ҳамчун душманӣ қабул кардан оғоз мекунад. Дар натиҷа қобилияти ислоҳи хатоҳо коҳиш меёбад.

Ҷиҳати пурқуввати мақола ин аст, ки басташавии фарҳангиро танҳо ҳамчун патологияи манфӣ намебинад. Муаллиф эътироф мекунад, ки басташавии фарҳангӣ дар баъзе ҳолатҳо метавонад барои эътимоди иҷтимоӣ, ҳувият, маъно, интиқоли байнинаслӣ ва амали босуръати дастаҷамъӣ вазифаи муфид дошта бошад. Мушкил аз он ҷо оғоз мешавад, ки басташавӣ ҳамаи каналҳои бозхурди берунаро мебандад.

Паёми асосии таҳқиқот чунин аст: Мушкилоти аслии тамаддунҳо доштани фарҳанг нест. Мушкилоти аслӣ аз даст додани механизмҳои дидан ва ислоҳ кардани хатогиҳои худ аз ҷониби фарҳанг аст. Ҷомеаҳое, ки дар дарозмуддат пойдор мемонанд, ҷомеаҳое нестанд, ки ҳувияти худро комилан тарк мекунанд; балки онҳоеанд, ки ҳувияти худро нигоҳ дошта, ҳамзамон ниҳодҳои бозхурди ростқавлона ва худислоҳкуниро бунёд мекунанд.

Мушкил чист?

Одамон ҷаҳонро ба таври комилан бараҳна ва объективӣ таҷриба намекунанд. Забон, оила, маориф, дин, расонаҳо, ниҳодҳои сиёсӣ, ривоятҳои таърихӣ ва меъёрҳои рӯзмарра идрокро шакл медиҳанд. Инсон аксар вақт бо чорчӯбаҳое фикр мекунад, ки фарҳанги худ ба ӯ омӯзондааст. Азбаски ин чорчӯбаҳо аз синни хеле барвақт дарунӣ мешаванд, онҳо метавонанд табиӣ, ошкор ва бечунучаро ба назар расанд.

Мушкил дар он нест, ки фарҳанг маъно фароҳам мекунад; мушкил он аст, ки фарзияҳои худро ҳамчун воқеияти мутлақ пешкаш мекунад. Вақте ҷомеа ба ҳалқаи «ҷаҳонбинии мо дуруст аст, зеро низоми мо онро мегӯяд; низоми мо дуруст аст, зеро мо ба он бовар дорем» ворид мешавад, ҷаҳолати худирҷоӣ пайдо мешавад.

Ин гуна басташавӣ танҳо ғарази инфиродӣ нест. Агар ниҳодҳо, расонаҳо, низоми маориф, ҳуқуқ, мақомоти динӣ, сохторҳои сиёсӣ ва ҳавасмандкуниҳои иқтисодӣ ҳамон фарзияҳоро такрор кунанд, кӯрии фарҳангӣ дар сатҳи иҷтимоӣ ташкил меёбад. Дар ин ҳолат маълумоти нодуруст на танҳо паҳн мешавад; каналҳои бозхурде, ки метавонистанд нодуруст будани онро ошкор кунанд, низ баста мешаванд.

Таҳқиқот ҳамчунин мепурсад, ки чаро роҳҳалҳои стандартӣ зуд-зуд ноком мешаванд. Омӯзиши тафаккури интиқодӣ, шаффофият дар ниҳодҳо, муколамаи байнифарҳангӣ ва фурӯтании зеҳнӣ кайҳо боз пешниҳод мешаванд. Аммо муаллиф бар он аст, ки ин роҳҳалҳо аксаран ба сатҳи дониши инфиродӣ тамаркуз мекунанд, дар ҳоле ки мушкил дар низомҳои сохтории бозхурдест, ки ниҳодҳо ва ҳувиятҳо ба вуҷуд меоранд.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот пажӯҳиши эмпирикии саҳроӣ анҷом намедиҳад. Ба ҷойи ин, аз адабиёти марбут ба фарҳанг, басташавии маърифатӣ, идеология, ҳувияти иҷтимоӣ, қутбишавии сиёсӣ ва назарияи системаҳо мафҳумҳо гирифта, синтези назариявӣ месозад.

Матн нахуст фарҳангро ҳамчун сохтори бисёрқабата таъриф мекунад. Фарҳанг дар сатҳҳои рамзӣ, рафторӣ, ниҳодӣ, равонӣ ва сохторӣ амал мекунад. Дар сатҳи рамзӣ забон, маросимҳо ва афсонаҳо ҳастанд. Дар сатҳи рафторӣ анъанаҳо ва қоидаҳои одоби иҷтимоӣ ҷой доранд. Дар сатҳи ниҳодӣ низомҳои танзимкунандае чун маориф, ҳуқуқ ва дин мавҷуданд. Дар сатҳи равонӣ ҳувият, ахлоқ ва ҷаҳонбинӣ; дар сатҳи сохторӣ бошад синф, иерархия ва шаклҳои созмони иҷтимоӣ ҷой мегиранд.

Сипас механизмҳои асосии ҷаҳолати худирҷоӣ баррасӣ мешаванд. Ба онҳо худтасдиқкунии дохилӣ, канор гузоштани далели муқобил, омезиши ҳувият бо идеология, тафсири мухолифат ҳамчун душманӣ ва арзёбии худ боз бо ҳамон чорчӯба дохил мешаванд.

Ҷиҳати фарқкунандаи таҳқиқот он аст, ки ин равандро тавассути Universal Balance-Feedback Framework шарҳ медиҳад. Мувофиқи ин чорчӯба, системаҳои мураккаб танҳо бо эҷоди мутобиқати дохилӣ зинда монда наметавонанд; онҳо бояд мутобиқати худро бо воқеияти беруна пайваста тавассути бозхурд ислоҳ кунанд. Вақте системаҳои фарҳангӣ каналҳои бозхурдро мебанданд, ҷамъшавии хато оғоз мешавад.

Дар охир матн баррасӣ мекунад, ки чаро ислоҳоти стандартӣ ноком мешаванд ва роҳҳалҳое пешниҳод мекунад, ки ба ҷойи тағйир додани эътиқодҳои инфиродӣ ба меъмории система, ҳавасмандкуниҳои ниҳодӣ, сифати бозхурд ва пайдарпайии ислоҳот нигаронида шудаанд.

Формулаҳо чиро мегӯянд?

Ин таҳқиқот формулаи математикӣ надорад. Аммо мантиқи асосии матнро метавон бо схемаҳои мафҳумӣ нишон дод. Даври асосии ҷаҳолати худирҷоиро метавон чунин ҷамъбаст кард:

Дар ин давр, азбаски система ба манбаъҳои далел ва танқиди берун аз худ кушода нест, фарзияҳои худро пайваста бозтавлид мекунад. Ҳамин тавр, арзёбии воқеият ба механизми пӯшидаи тасдиқи дохилӣ табдил меёбад.

Огоҳии системавии таҳқиқотро метавон чунин нишон дод:

Ин схема мефаҳмонад, ки басташавии фарҳангӣ на худ аз худ, балки вақте хатарнок мешавад, ки каналҳои бозхурдро вайрон мекунад. Бозхурд қобилияти система барои дидани натиҷаи рафтори худ ва ислоҳ кардани худ аст.

Чор принсипи асосии чорчӯбаи Universal Balance-Feedback Framework-ро метавон ба таври мафҳумӣ чунин ҷамъбаст кард:

Дар ин ҷо якпорчагии система мутобиқати тарзи худфаҳмии ҷомеаро бо шароити воқеӣ; тавозун муносибати пойдор байни кушодагӣ ва ҳувият, озодӣ ва тартиб, анъана ва навоварӣ; даври бозхурд имкони ошкор ва ислоҳ кардани хатогиҳо; гиреҳҳои пайваст бошад вобастагии мутақобилаи ниҳодҳо, ҷомеаҳо ва системаҳои экологиро ифода мекунанд.

Мантиқи ислоҳоти таҳқиқотро метавон чунин ҷамъбаст кард:

Ин ифода шарҳ медиҳад, ки чаро муаллиф танҳо додани маълумоти бештарро кофӣ намешуморад. Агар ҷомеа ё ниҳод чунон баста бошад, ки сигналҳои дурустиро коркард карда натавонад, танҳо зиёд кардани иттилоот метавонад таъсири ислоҳкунанда ба вуҷуд наорад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Ҷадвали аввал нишон медиҳад, ки фарҳанг танҳо аз рамзҳо иборат нест. Забон, маросимҳо, анъанаҳо, ниҳодҳо, ҳувият, ахлоқ, иерархияи иҷтимоӣ ва низомҳои синфӣ ҳамчун гиреҳҳои гуногуни фарҳанг пешниҳод мешаванд. Паёми асосӣ чунин аст: Фарҳанг ҳам рафторҳои аз берун намоён ва ҳам меъмории дохилии тафаккурро шакл медиҳад.

Ҷадвали ҷаҳолати худирҷоӣ панҷ хусусияти асосии басташавиро шарҳ медиҳад: худтасдиқкунии дохилӣ, нодида гирифтани далели муқобил, омезиши ҳувият бо идеология, қабул кардани танқид ҳамчун таҳдид ва хударзёбии даврӣ. Вақте ин механизмҳо якҷоя амал мекунанд, система қобилияти ошкор кардани хатогиҳои худро аз даст медиҳад.

Ҷадвали самтгириҳои фарҳангӣ нишон медиҳад, ки ҳар арзиши фарҳангӣ метавонад нуқтаи кӯри худро дошта бошад. Фарҳангҳои коллективистӣ ҳамоҳангии иҷтимоӣ ва вафодории гурӯҳиро пеш мегузоранд, аммо метавонанд ҳуқуқҳои инфиродиро фишор диҳанд. Фарҳангҳои фардгаро худмухториро боло мебардоранд, аммо метавонанд нобаробарии сохториро набинанд. Фарҳангҳои иерархӣ тартибро нигоҳ медоранд, вале метавонанд сахтгирии ниҳодиро тақвият диҳанд. Фарҳангҳои баробарихоҳ бошад метавонанд бо мушкилоти ҳамоҳангсозӣ ва роҳбарӣ рӯ ба рӯ шаванд. Ғояи асосӣ ин аст, ки ҳеҷ фарҳанг бе нуқтаи кӯр нест.

Ҷадвали механизмҳои равонӣ нишон медиҳад, ки ҷаҳолати худирҷоӣ на танҳо заминаи идеологӣ, балки заминаи маърифатӣ низ дорад. Ғарази тасдиқ, гурӯҳандешӣ, носозгории маърифатӣ, ғарази дохилигурӯҳӣ, ғарази нисбат ба қудрат, мутлақгароии ахлоқӣ ва бад хондани нияти тарафи муқобил барин механизмҳо басташавии фарҳангиро тақвият медиҳанд.

Ҷадвале, ки вазифаҳои мутобиқшавандаи басташавии фарҳангиро нишон медиҳад, махсусан муҳим аст. Эътимоди иҷтимоӣ, ҳувият, маъно, интиқоли байнинаслии дониш ва амали босуръати дастаҷамъӣ то андозае фарзияҳои муштарак ва пайвастагии фарҳангиро талаб мекунанд. Аз ин рӯ, таҳқиқот басташавии фарҳангиро мисли беморие намебинад, ки бояд комилан аз байн бурда шавад.

Ҷадвали натиҷаҳо бошад нишон медиҳад, ки худирҷоии фарҳангӣ аз сиёсат то дин, аз маориф то иқтисод, аз ҷомеа то экология ва муносибатҳои байналмилалӣ чӣ гуна метавонад таназзули тадриҷӣ ба вуҷуд орад. Паёми асосӣ ин аст, ки ин натиҷаҳо аз ҳам ҷудо нестанд, балки носозиҳои системавии ба ҳам пайвастанд.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шудаанд?

Ин таҳқиқот пажӯҳиши таҷрибавӣ анҷом надодааст. Пурсиши нав, мушоҳидаи саҳроӣ, таҷрибаи лабораторӣ, модели оморӣ ё таҳлили маҷмӯи додаҳо пешниҳод намешавад. Таҳқиқот бо истифода аз мафҳумҳои адабиёти пешинаи назариявӣ ва эмпирикӣ мекӯшад меъмории шарҳи системавӣ бунёд кунад.

Дар матн мустамликадорӣ, миллатгароии тоталитарӣ, ифротгароии динӣ, утоқҳои акси садои шабакаҳои иҷтимоӣ, фарҳанги истеъмолӣ ва қутбишавии сиёсӣ ҳамчун мисол баррасӣ мешаванд. Ин мисолҳо барои нишон додани он истифода мешаванд, ки худирҷоии фарҳангӣ танҳо ба ҷомеаҳои гузашта ё «дигарон» тааллуқ надорад; он дар ҷомеаҳои муосири рақамӣ низ пурқувват амал мекунад.

Бахши шабакаҳои иҷтимоӣ баҳс мекунад, ки алгоритмҳо одамонро на танҳо аз ҷиҳати иттилоотӣ ҷудо мекунанд, балки метавонанд қутбишавиро дар сатҳи ҳувият ва таҳдиди эҳсосӣ низ афзоиш диҳанд. Ин нукта муҳим аст, зеро ишора мекунад, ки роҳҳал наметавонад танҳо дар сатҳи «назари муқобилро нишон диҳем» боқӣ монад.

Мисоли фарҳанги истеъмолӣ нишон медиҳад, ки дар ҷомеаҳои муосири капиталистӣ хушбахтӣ метавонад бо истеъмол, арзиши инсон бо маҳсулнокӣ ва муваффақияти шахсӣ бо сарват ҳаммаъно карда шавад. Муаллиф бар он аст, ки ин низоми фарҳангӣ худро пайваста тавассути таблиғ, расонаҳо ва ҳавасмандкуниҳои ниҳодӣ бозтавлид мекунад.

Аз ин рӯ, усули таҳқиқот исботкунанда нест, балки системавӣ ва тафсирӣ аст. Ҳадаф хондани динамикаҳои басташавиест, ки дар соҳаҳои гуногун дида мешаванд, тавассути мантиқи муштараки вайроншавии бозхурд.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки фарҳанг ҳам зарурӣ ва ҳам хатарзо буда метавонад. Фарҳанг ба одамон ҳувият, маъно, эътимод ва ҳамбастагӣ медиҳад. Аммо вақте ҳамин фарҳанг фарзияҳои худро ғайриқобили суол мегардонад, метавонад қобилияти арзёбии воқеиятро заиф кунад.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки худирҷоии фарҳангӣ нисбат ба ҷаҳолати инфиродӣ сохторитар аст. Як шахс метавонад маълумоти нодуруст дошта бошад; аммо агар ниҳодҳо, расонаҳо, забон, маориф ва ҳавасмандкуниҳои иҷтимоӣ ҳамон чорчӯбаи нодурустро пайваста тасдиқ кунанд, мушкил дигар камбуди дониши инфиродӣ нест, балки меъмории система аст.

Натиҷаи сеюм шарҳ медиҳад, ки чаро роҳҳалҳои стандартӣ маҳдуд мемонанд. Омӯзиши тафаккури интиқодӣ вақте одамон ҳувияти гурӯҳии худро таҳти таҳдид эҳсос мекунанд, метавонад вокуниши дифоъиро бештар кунад. Шаффофият, агар ниҳод сигнали дурустиро коркард карда натавонад, метавонад бесамар монад. Муколамаи байнифарҳангӣ, агар бехатарии ҳувият таъмин набошад, метавонад қутбишавии бештар ба вуҷуд орад.

Натиҷаи чорум зарурати фарқ гузоштан миёни шаклҳои мутобиқшаванда ва патологии басташавии фарҳангиро нишон медиҳад. Бе сатҳи муайяни фарзияҳои муштарак ва пайвастагии фарҳангӣ эътимод ва ҳамоҳангсозии иҷтимоӣ душвор мегардад. Аммо вақте басташавӣ робитаро бо воқеияти беруна мебурад, система хато ҷамъ мекунад ва метавонад ба остонаи фурӯпошӣ наздик шавад.

Натиҷаи панҷум ин аст, ки дар асри пайвастагии ҷаҳонӣ носозии бозхурди як ҷомеа метавонад танҳо ба ҳамон ҷомеа маҳдуд намонад. Бӯҳронҳои молиявӣ, идоракунии пандемия, бӯҳронҳои экологӣ, радикалшавӣ ва низоъҳои байналмилалӣ метавонанд тавассути гиреҳҳои ба ҳам пайваст паҳн шаванд. Аз ин рӯ, кӯрии фарҳангӣ ҳатто агар ҳамчун мушкили маҳаллӣ оғоз шавад, метавонад паёмадҳои ҷаҳонӣ дошта бошад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот даъват мекунад, ки фарҳанг на танҳо ҳамчун масъалаи анъана ё ҳувият, балки ҳамчун тарзи коркарди воқеият аз ҷониби ҷомеаҳо фаҳмида шавад. Ҷомеа чиро мебинад, чиро намебинад, кадом танқидро таҳдид мешуморад, кадом донишро беарзиш мекунад ва кадом хатогиро боз ҳам такрор мекунад? Ин саволҳо на танҳо барои сотсиология, балки барои сиёсат, маориф, расонаҳо, иқтисод ва сиёсати экологӣ низ муҳиманд.

Махсусан дар асри рақамӣ ин масъала боз ҳам муҳимтар шудааст. Алгоритмҳои шабакаҳои иҷтимоӣ, ҳувиятҳои сиёсӣ, фарҳанги истеъмолӣ ва ҳавасмандкуниҳои ниҳодӣ метавонанд барои одамон дар доираи эътиқодҳои худ монданро осон кунанд. Шахс метавонад гумон кунад, ки озодона фикр мекунад, дар ҳоле ки воқеан дар дохили меъмории ноаёни иттилоотӣ ҳаракат мекунад.

Саҳми муҳими таҳқиқот нишон додани маҳдудияти равиши «маълумоти бештар диҳем» аст. Иттилоот танҳо вақте табдилдиҳанда мешавад, ки меъмории бозхурде вуҷуд дошта бошад, ки онро коркард карда метавонад. Агар ниҳодҳо, ҷомеаҳо ё афрод иттилоотро ҳамчун таҳдид ба ҳувият қабул кунанд, иттилоот метавонад ба ҷойи ислоҳ вокуниши дифоъӣ ба вуҷуд орад.

Муҳимтарин хулоса барои хонандаи Verianla чунин аст: Қавӣ будани фарҳанг маънои ҳеҷ гоҳ тағйир наёфтанро надорад. Пойдории воқеӣ аз қобилияти нигоҳ доштани ҳувият ва ҳамзамон дидани хатоҳо ва ислоҳ кардани худ ба вуҷуд меояд.

Нуктаҳои эҳтиёт

Муҳимтарин маҳдудияти таҳқиқот ин аст, ки чорчӯбаи пешниҳодшудаи Universal Balance-Feedback Framework ҳамчун назарияи устувори бо санҷишҳои мустақил ва пурқуввати эмпирикӣ тасдиқшуда пешниҳод намешавад. Матн ин чорчӯбаро ҳамчун меъмории шарҳдиҳӣ истифода мекунад; аммо он бояд дар фарҳангҳо, ниҳодҳо ва давраҳои таърихии гуногун ба таври низомманд санҷида шавад.

Нуктаи дуюми эҳтиёт ин аст, ки мисолҳои фарогир хатари умумисозӣ доранд. Шарҳ додани падидаҳои хеле гуногун, аз қабили мустамликадорӣ, тоталитаризм, ифротгароии динӣ, фарҳанги истеъмолӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва бӯҳрони иқлимӣ дар як чорчӯба метавонад синтези қавӣ диҳад, аммо ҳамзамон метавонад ба аз даст рафтани ҷузъиёт оварда расонад.

Нуктаи сеюм ин аст, ки танқиди фарҳанг набояд ба зиддияти фарҳанг табдил ёбад. Таҳқиқот аз байн бурдани фарҳангро пешниҳод намекунад. Баръакс, эътироф мекунад, ки фарҳанг барои ҳувият, маъно ва ҳамбастагии иҷтимоӣ ногузир аст. Он чизе, ки танқид мешавад, худи фарҳанг нест, балки бастани каналҳои худислоҳкунии фарҳанг аст.

Нуктаи чорум ин аст, ки танқиди беруна ҳамеша дуруст нест. Танқид шудани фарҳанг аз берун худ ба худ маънои ҳақ будани он танқидро надорад. Аз ин рӯ, бояд байни бозхурди кушода ва истиқлоли фарҳангӣ тавозуни эҳтиёткорона барқарор карда шавад.

Нуктаи панҷум хатари таҳдиди ҳувият аз ҷониби ислоҳот аст. Агар низомҳои тааллуқ, маъно ва эътимоди одамон мустақим ҳадаф қарор гиранд, ислоҳот аксаран басташавии дифоъӣ ба вуҷуд меорад. Аз ин рӯ, таҳқиқот ба ҷойи комилан хароб кардани ҳувият, дахолатҳои ҳассостареро пешниҳод мекунад, ки каналҳои бозхурдро аз нав мекушоянд.

Хулоса

Таҳқиқоти “Culture and Self-Referential Ignorance” пешниҳод мекунад, ки ду чеҳраи фарҳанг ҳамзамон баррасӣ шаванд. Фарҳанг ба одамон маъно, ҳувият, эътимод ва тартиб медиҳад. Аммо ҳамин фарҳанг, вақте фарзияҳои худро ғайриқобили суол мегардонад, метавонад кӯрӣ, қутбишавӣ, догматизм ва фарсудашавии ниҳодиро ба вуҷуд орад.

Мафҳуми асосии муаллиф ҷаҳолати худирҷоӣ аст. Ин ҳолат вақте пайдо мешавад, ки ҷомеа воқеиятро бо фарзияҳои дохилии худ тафсир мекунад ва сигналҳои ислоҳии берунаро ҳамчун таҳдид мебинад. Мушкил танҳо маълумоти нодуруст нест; мушкил вайрон шудани низоми бозхурдест, ки метавонист нодурустиро ошкор кунад.

Ҷиҳати ҷолибтарини таҳқиқот ин аст, ки эътироф мекунад басташавии фарҳангӣ дар баъзе ҳолатҳо метавонад вазифавӣ бошад. Ҷомеаҳо барои ба вуҷуд овардани маънои муштарак, эътимод ва амали босуръат ба сатҳи муайяни ҳамоҳангии фарҳангӣ ниёз доранд. Аммо вақте ин ҳамоҳангӣ робитаро бо воқеияти беруна мебурад, система ба калон кардани хатогиҳои худ оғоз мекунад.

Паёми умумӣ равшан аст: Он чизе, ки тамаддунҳоро пойдор нигоҳ медорад, даст кашидан аз ҳувият нест, балки тавони ҳамроҳ кардани ҳувият бо худислоҳкунии ростқавлона аст. Дар дарозмуддат пойдортарин ҷомеаҳо онҳое нестанд, ки фарҳанги худро муқаддас месозанд; балки онҳоеанд, ки ниҳодҳое бунёд карда метавонанд, ки нуқтаҳои кӯри худро бубинанд.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин мундариҷа бар асоси таҳқиқоти Angelito Malicse бо унвони “Culture and Self-Referential Ignorance: A Philosophical and Sociological Analysis of Cultural Blindness, Cognitive Closure, and Civilizational Development” таҳия шудааст. Таҳқиқот кӯрии фарҳангӣ, басташавии маърифатӣ, ҷаҳолати худирҷоӣ, вайроншавии бозхурд ва рушди тамаддунро тавассути Universal Balance-Feedback Framework баррасӣ мекунад.

Ин мундариҷа тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқот мутобиқи хати нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи таҳририи аслии туркӣ табдил дода шудааст.

Иддаоҳои матн на ҳамчун қонунҳои қатъии илмҳои иҷтимоӣ, балки ҳамчун чорчӯбаи назариявӣ барои фаҳмидани робитаи фарҳанг, ниҳодҳо, ҳувият ва бозхурд пешниҳод мешаванд. Мундариҷа маслиҳати ҳуқуқӣ, сиёсӣ, динӣ ё равонӣ нест.