Таҳқиқот бар он аст, ки зеҳни дастаҷамъӣ танҳо аз он ба вуҷуд намеояд, ки шумораи зиёди одамон дар бораи як масъала фикр баён мекунанд. Барои он ки гурӯҳ воқеан қарори дақиқтар қабул кунад, аъзои он бояд дидгоҳҳои гуногун дошта бошанд, мустақилона андеша кунанд ва хатогиҳои онҳо дар як самт ҷамъ нашаванд.

Мафҳуми марказии муаллифро метавон «мухолифати сохторӣ» ё «назари муқобили институтсионалӣ» тарҷума кард. Ин мафҳум маънои онро дорад, ки дар равандҳои қабули қарор бояд ҳадди ақал як дидгоҳи гетеродокс, яъне дидгоҳе, ки аз назари ҳукмрон фарқ мекунад, ба таври институтсионалӣ ҷой дошта бошад. Ҳадаф танҳо барои худи эътироз кардан нест; ҳадаф ин аст, ки низом тавонад хатои худро бубинад.

Таҳқиқот аз се соҳаи гуногун мисол меорад: хиради издиҳом дар омор, қоидаи додгоҳи Sanhedrin дар Talmud, ки дар ҳолати ҳукми якдилонаи гунаҳкорӣ метавонад ба сафедкунӣ бирасонад, ва аҳаммияти назари гуногун дар фалсафаи Mill ва Feyerabend. Дар қисми охир бошад, хатари он баррасӣ мешавад, ки моделҳои бузурги забонӣ, яъне низомҳои зеҳни сунъӣ монанди ChatGPT, гуногунии андеша ва баёнро стандартӣ кунанд.

Мушкил чист?

Вақте гурӯҳи одамон ба як хулоса мерасанд, ин аксар вақт эътимодбахш менамояд. Вақте шӯроҳои илмӣ, судҳо, гурӯҳҳои клиникӣ, комиссияҳои сиёсӣ ё гурӯҳҳои таҳқиқотии дастгиришаванда бо зеҳни сунъӣ ба як қарори муштарак мерасанд, ин иттифоқ аксар вақт мисли «далели мустаҳкам» қабул мешавад. Аммо таҳқиқот бар он аст, ки ин эътимод ҳамеша асоснок нест.

Мушкилоти асосӣ чунин аст: агар хатогиҳои одамони як гурӯҳ аз ҳам мустақил набошанд, яъне агар ҳама аз ҳамон манбаъҳо, ҳамон фарзияҳо ва ҳамон дидгоҳ таъсир гиранд, зиёд будани шумораи гурӯҳ онро боэътимодтар намекунад. Ҳатто баръакс, гурӯҳ метавонад ҳамон хатогиро бо эътимоди бештар такрор кунад.

Ин ҳолат бо мушкиле вобаста аст, ки «groupthink» ё тафаккури гурӯҳӣ ном дорад. Тафаккури гурӯҳӣ заиф шудани тафаккури интиқодӣ дар дохили гурӯҳ дар натиҷаи фишори ҳамоҳангӣ ва якдилӣ мебошад. Одамон аз ошкоро фикри дигар гуфтан худдорӣ мекунанд, сенарияҳои алтернативӣ ба қадри кофӣ санҷида намешаванд ва низом зудтар ба қарори нодуруст қулф мешавад.

Саволи асосии таҳқиқот маҳз дар ҳамин нуқта пайдо мешавад: дар соҳаҳое чун илм, ҳуқуқ, тиб, сиёсат ва истеҳсоли дониш бо дастгирии зеҳни сунъӣ, назари муқобил чӣ гуна метавонад ба вазифаи институтсионалӣ табдил дода шавад, то низомҳо хатои худро бубинанд?

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот пажӯҳиши таҷрибавӣ анҷом намедиҳад. Он на пурсиши нав, на ченкунии клиникӣ, на озмоиши лабораторӣ ва на маҷмӯи додаҳо пешниҳод мекунад. Ба ҷои ин, далели назариявӣ ва байнисоҳавӣ месозад.

Муаллиф се соҳаи асосии манбаъро муттаҳид мекунад. Манбаи аввал омор аст. Мисоли тахмини вазни барзагов, ки Francis Galton дар 1907 нақл карда буд, нишон медиҳад, ки миёнаи тахминҳои мустақил метавонад ба ҳақиқат хеле наздик шавад. Аммо ин натиҷа ба он вобаста аст, ки издиҳом воқеан аз назарҳои мустақил ва гуногун иборат бошад.

Манбаи дуюм ҳуқуқ ва анъана аст. Дар додгоҳи Sanhedrin дар Talmud қоидае баррасӣ мешавад, ки дар парвандае бо ҷазои қатл, ҳукми якдилонаи ҳамаи қозӣҳо ба гунаҳкорӣ метавонад боиси сафед шудани айбдоршаванда гардад. Таҳқиқот ин қоидаро на аз нигоҳи нияти таърихии он, балки ҳамчун ташбеҳи функсионалӣ истифода мекунад: низоме, ки дар он ҳеҷ кас далели муқобил пайдо намекунад, метавонад назорати интиқодии худро аз даст дода бошад.

Манбаи сеюм фалсафа аст. Дар хатте, ки аз John Stuart Mill то Paul Feyerabend мерасад, назари гуногун на танҳо масъалаи озодии баён, балки механизми худислоҳкунии дониш дониста мешавад. Таҳқиқот ин се хатро ба баҳси ҳамсоншавии маърифатӣ дар асри зеҳни сунъӣ мепайвандад.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Дар ин таҳқиқот формулаҳои асосие мавҷуданд, ки тафаккури омориро шарҳ медиҳанд. Формулаҳо барои нишон додани он истифода мешаванд, ки чаро издиҳом баъзан қарори хеле дақиқ ва баъзан қарори хеле хато қабул мекунад.

Тахмини муштараки гурӯҳро метавон ҳамчун миёнаи тахминҳои инфиродӣ навишт:

Дар ин ҷо \(\bar{x}\) тахмини дастаҷамъиро, \(n\) шумораи одамони тахминкунанда ва \(x_i\) тахмини ҳар як шахсро нишон медиҳад. Агар хатогиҳои шахсон аз ҳам мустақил бошанд, хатогиҳое, ки ба самтҳои гуногун мераванд, қисман якдигарро мувозинат мекунанд. Баъзеҳо зиёд тахмин мекунанд, баъзеҳо кам ва миёна метавонад ба ҳақиқат наздик шавад.

Дар таҳқиқот дисперсияи тахмини дастаҷамъӣ бо чунин сохтор ифода мешавад:

Дар ин формула \(Var(\bar{x})\) нишон медиҳад, ки тахмини муштарак то чӣ андоза тағйирёбанда ё осебпазир ба хато аст. \(Cov(\varepsilon_i,\varepsilon_j)\) бошад, нишон медиҳад, ки самтҳои хатои ду нафар якҷо ҳаракат мекунанд ё не. Агар ҳама аз як ғараз таъсир гиранд, хатогиҳо ба як самт мераванд ва якдигарро мувозинат намекунанд.

Вақте хатогиҳо мустақиланд, аъзои ковариатсия аз байн мераванд ва номуайянии тахмини дастаҷамъӣ чунин кам мешавад:

Ин ифода нишон медиҳад, ки бо зиёд шудани шумораи мушоҳидагарони мустақил тахмини муштарак метавонад дақиқтар шавад. Аммо ин танҳо дар ҳолате дуруст аст, ки хатогиҳо мустақил бошанд. Агар хатогиҳо бо ҳам вобаста бошанд, яъне ҳама аз як модел, як мақом, як филтри дода ё як фишори иҷтимоӣ таъсир гиранд, зиёд кардани шумораи одамон таъсири интизоршудаи ислоҳиро ба вуҷуд намеорад.

Паёми омории таҳқиқот чунин аст: издиҳомро хирадманд шумораи зиёди одамон намекунад; балки мустақил ва гуногун будани тақсимоти хатогиҳо мекунад. Аз ин рӯ, мухолифати сохторӣ танҳо одоби демократӣ нест, балки механизми ислоҳи хато мебошад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқот муаррифии классикие, ки асосан ба график ё ҷадвали визуалӣ такя кунад, вуҷуд надорад. Бо вуҷуди ин, матн аз рӯи як схемаи қавии мафҳумӣ пеш меравад. Дар маркази ин схема ғояи “Gaussian”, яъне каҷи зангӯлашакл қарор дорад.

Тақсимоти Gaussian, ки ҳамчун тақсимоти муқаррарӣ низ маълум аст, барои нишон додани паҳншавии тахминҳои гуногуни инфиродӣ дар атрофи як марказ истифода мешавад. Агар хатогиҳои инфиродӣ мустақил бошанд, канорҳои гуногуни тақсимот якдигарро мувозинат мекунанд. Назарҳои ғайримаъмул, ғайриодӣ ё ақаллиятӣ канорҳои ин тақсимотро ташкил медиҳанд ва метавонанд нуқтаҳои кӯри низомро намоён кунанд.

Аммо дар ҳолатҳое монанди тафаккури гурӯҳӣ ё истифодаи якнавохти зеҳни сунъӣ тақсимот танг мешавад. Ҳама ба тавлиди ҷавобҳои якнавохт шурӯъ мекунанд. Дар ин ҳолат каҷи зангӯлашакл дигар сохтори васеъ ва ислоҳкунанда нест; он ба як нуқтаи тези ягона фишурда мешавад. Муаллиф инро «фурӯпошии дисперсия» меномад. Фурӯпошии дисперсия коҳиш ёфтани фарқиятҳо ва ҳамсамт шудани манбаъҳои хаторо ифода мекунад.

Паёми асосии схемавии таҳқиқот чунин аст: назарҳои гуногун садои берунии низом нестанд, балки узви ислоҳи хатои зеҳни дастаҷамъӣ мебошанд. Агар муассиса назари муқобилро ба тасодуф вогузорад, боэътимодии худро низ ба тасодуф вогузоштааст.

Таҷрибаҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқот мустақиман таҷриба анҷом намедиҳад. Ба ҷои ин, бо такя ба далелҳои оморӣ, мисолҳои таърихи ҳуқуқ, матнҳои фалсафӣ, таҷрибаҳои қабули қарори клиникӣ ва натиҷаҳои адабиёти зеҳни сунъӣ як синтези назариявӣ месозад.

Ҳамчун мисоли оморӣ тахминҳои издиҳомии Galton баррасӣ мешаванд. Ғояи асосӣ ин аст, ки миёнаи тахминҳои мустақил метавонад ба ҳақиқат наздик шавад. Аммо вазифаи асосии ин мисол дар таҳқиқот нишон додани шароитест, ки дар он хиради издиҳом пайдо мешавад.

Ҳамчун мисоли ҳуқуқӣ қоидаи якдилонаи Sanhedrin баррасӣ мешавад. Муаллиф ин қоидаро барои нишон додани аҳаммияти далели муқобили ҳатмӣ дар низомҳои қабули қарор истифода мекунад. Ҳамчун мисоли муосир бошад, ба мантиқи red team ишора мешавад, ки дар истихбороти ҳарбии Исроил пас аз Ҷанги Yom Kippur инкишоф ёфт. Red team гурӯҳест, ки вазифаи он зери шубҳа гузоштани тафсири ҳукмрон ва ҳатман санҷидани сенарияҳои алтернативӣ мебошад.

Дар мисоли амалияи клиникӣ нақши дорусози клиникӣ дар шӯроҳои омосҳо барҷаста мешавад. Дорусози клиникӣ ба қарори табобат аз ҳамон дидгоҳи духтур нигоҳ намекунад; ӯ онро аз ҷиҳати ҳамкории доруҳо, воя, фармакокинетика ва далелҳои сатҳи аҳолӣ арзёбӣ мекунад. Ин фарқият метавонад тақсимоти хатои шӯроро гуногунтар кунад.

Дар бахши зеҳни сунъӣ таъсири моделҳои бузурги забонӣ ба гуногунии фикрӣ баррасӣ мешавад. Муаллиф эътироф мекунад, ки ин низомҳо метавонанд фазои ғояҳоро васеъ кунанд; аммо ҳамзамон бар он аст, ки тавлиди фикр тавассути ҳамон моделҳо аз ҷониби миллионҳо корбар метавонад шаклҳои баён ва роҳҳои андешарониро ба ҳам монанд кунад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи якуми таҳқиқот ин аст, ки якдилӣ ҳамеша нишонаи боэътимодӣ нест. Дар низомҳои мураккаби дорои номуайянӣ, мувофиқаи комил баъзан на инро нишон медиҳад, ки низом ҳақиқатро ёфтааст, балки инро, ки дидгоҳҳои алтернативӣ саркӯб шудаанд.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки манбаи асосии зеҳни дастаҷамъӣ шумораи одамон нест, балки мустақилияти хатоҳо мебошад. Агар шумораи зиёди одамон аз як ғараз таъсир гиранд, издиҳом будан хатогиро ислоҳ намекунад. Баръакс, гурӯҳи хурдтаре, ки воқеан гуногун фикр мекунад, метавонад сохтори қавитари эпистемикӣ эҷод кунад. Эпистемикӣ ба дониш ва боэътимодии дониш марбут аст.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки мухолифати сохторӣ масъалаи шахсият нест, балки масъалаи тарҳи муассиса мебошад. Муаллиф «шахси мухолиф»-ро на ҳамчун шахси дорои хислати махсус, танҳо, ҷасур ё зирак, балки ҳамчун нақше мебинад, ки низом ба таври огоҳона таъйин мекунад. Муҳим нест, ки он шахс ҳамеша ҳақ бошад. Муҳим ин аст, ки низом натавонад пеш аз санҷиши воқеии далели муқобил ба қарор бирасад.

Натиҷаи чорум ин аст, ки моделҳои бузурги забонӣ таъсири дуҷониба доранд. Ин моделҳо метавонанд дастрасӣ ба дониш аз соҳаҳои гуногунро осон кунанд, монеаҳои забониро кам намоянд ва ба сохтани робитаҳои нав кумак кунанд. Аммо агар ҳама бо қолабҳои ҷумла, сохтори далел ва тарзи шарҳе, ки ҳамон модел пешниҳод мекунад, фикр карданро оғоз кунанд, гуногунии маърифатии дастаҷамъӣ метавонад кам шавад.

Натиҷаи панҷум хатари model collapse мебошад. Model collapse ҳолатест, ки дар натиҷаи бештар омӯзонида шудани моделҳои зеҳни сунъӣ бо мундариҷаи тавлидкардаи худи зеҳни сунъӣ, ифодаҳои нодир, аслӣ ва ақаллиятие, ки дар канорҳои тақсимот қарор доранд, гум мешаванд. Дар чунин ҳолат, низом метавонад ҷавобҳои равонтар ва миёнагиро тавлид кунад, аммо нуқтаҳои канории гуногунии фикриро заиф созад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот муҳим аст, зеро дар муассисаҳои имрӯз ва муҳити иттилоотии рақамӣ яке аз хатарҳои бузург на низои ошкор, балки ҳамсоншавии хомӯш аст. Вақте ҳама бо ҳамон дода, ҳамон абзорҳои зеҳни сунъӣ, ҳамон меъёрҳои академӣ ё ҳамон интизориҳои институтсионалӣ рӯ ба рӯ мешаванд, фикрҳои гуногун метавонанд ҳанӯз пеш аз пайдо шудан нарм ва ҳамсон шаванд.

Дар илм ин ҳолат метавонад вақте дида шавад, ки арзёбии ҳамсолон ба дидгоҳҳои шабеҳи аз дохили ҳамон фан омада маҳдуд мешавад. Дар тиб, вақте гурӯҳҳое, ки ҳамон омӯзиш ва ҳамон одатҳои клиникиро доранд, табобат ё сенарияҳои хавфи алтернативиро ба қадри кофӣ баррасӣ намекунанд. Дар ҳуқуқ, вақте якдилӣ бе назорати интиқодӣ эҳсоси қатъият ба вуҷуд меорад. Дар зеҳни сунъӣ бошад, вақте ҳамон модел ба миллионҳо нафар тавсияҳои шабеҳ медиҳад, паҳнои андеша метавонад танг шавад.

Саҳми асосии таҳқиқот дар он аст, ки мухолифатро на танҳо масъалаи озодии баён ё намояндагии демократӣ, балки шарти техникии истеҳсоли дониш медонад. Агар назари муқобил набошад, чен кардани хатои низом низ душвор мешавад. Dissent, яъне назари гуногун, саволи «Агар мо хато кунем чӣ?» аст, ки низом ба худ медиҳад.

Ин дидгоҳ дар асри зеҳни сунъӣ боз ҳам муҳимтар мешавад. Зеро моделҳои бузурги забонӣ тадриҷан ба абзорҳои ёрирасон дар таҳқиқот, навиштан, таҳияи сиёсат, омӯзиш, коднависӣ, хабар ва равандҳои қабули қарори институтсионалӣ табдил меёбанд. Агар истифодаи ин абзорҳо ба як модел ё хонаводаи маҳдуди моделҳо мутамарказ шавад, истеҳсоли дониш метавонад бидуни он ки кас пай барад, стандартӣ гардад.

Нуктаҳои эҳтиёт

Нуктаи якуми эҳтиёт ин аст, ки таҳқиқот preprint мебошад. Матн аз арзёбии ҳамсолон нагузаштааст. Аз ин рӯ, гарчанде далелҳои он қавӣ ва сазовори баҳсанд, набояд ҳамчун натиҷаҳои ниҳоии академӣ пешниҳод шаванд.

Нуктаи дуюм ин аст, ки мухолифат набояд бидуни ҳад ситоиш карда шавад. Муаллиф низ даъво намекунад, ки дар ҳар масъала эътирози бештар ҳамеша натиҷаи беҳтар медиҳад. Мухолифати аз ҳад зиёд метавонад фалаҷи қарор, садо ва аз даст рафтани ҳамоҳангиро ба вуҷуд орад. Он чизе, ки таҳқиқот ҳимоя мекунад, ногузир будани ҳадди ақал як назари муқобили сохторӣ аст.

Нуктаи сеюм ин аст, ки «назари ғайримаъмул» набояд бо эътирози беасос омехта карда шавад. Мухолифати сохторӣ маънои далели муқобили асосёфта ба далел, низомманд ва тақвиятдиҳандаи раванди қарорро дорад. Ҳар иддао танҳо барои он ки гуногун аст, арзишманд нест; арзиш аз қудрати санҷидани хатои низомманд меояд.

Нуктаи чорум ин аст, ки зеҳни сунъӣ набояд танҳо ҳамчун таҳдиди ҳамсонкунанда дида шавад. Таҳқиқот эътироф мекунад, ки моделҳои бузурги забонӣ метавонанд дастрасӣ ба донишро васеъ кунанд ва тафаккури байнисоҳавиро дастгирӣ намоянд. Хатар он аст, ки ин абзорҳо ба филтрҳои якнавохт ва ҳукмрон табдил ёбанд.

Нуктаи панҷум ин аст, ки мисолҳои клиникӣ набояд ҳамчун тавсияи тиббӣ хонда шаванд. Мисоли шӯрои омосҳо ва дорусози клиникӣ барои нишон додани саҳми ихтисосҳои гуногун ба мустақилияти хато истифода шудааст; он маънои тавсияи муайяни табобатро надорад.

Хулоса

Паёми асосии таҳқиқот равшан аст: зеҳни дастаҷамъӣ мӯъҷизае нест, ки издиҳом худ аз худ тавлид кунад. Агар шароити дуруст таъмин нашавад, издиҳом метавонад ба ҳамон хато бо эътимоди бештар қулф шавад. Аз ин рӯ, муҳим на он аст, ки шумораи зиёди одамон як фикр доранд; муҳим ин аст, ки манбаъҳои гуногуни хато тавре дар низом ҷой гиранд, ки якдигарро мувозинат кунанд.

Аз ин рӯ, мухолифати сохторӣ айшу ишрат нест, балки механизми амнияти истеҳсоли дониш аст. Агар дар суд, шӯрои илмӣ, гурӯҳи клиникӣ, комиссияи сиёсӣ ё раванди таҳқиқот бо дастгирии зеҳни сунъӣ ҳадди ақал як дидгоҳи муқобил ба таври институтсионалӣ кафолат дода нашавад, низом метавонад дигар нуқтаи кӯри худро набинад.

Огоҳии муаллиф дар бораи зеҳни сунъӣ низ ба ҳамин нуқта пайваст мешавад. Моделҳои бузурги забонӣ дар баробари зиёд кардани дастрасии шахсон ба дониш метавонанд шаклҳои андеша ва баёнро ба ҳам монанд кунанд. Агар миллионҳо нафар фикрҳои гуногуни худро аз ҳамон филтри зеҳни сунъӣ гузаронанд, мумкин аст гуногунии ибтидоӣ ҳифзшуда ба назар расад; аммо тарзи коркарди фикрҳо тадриҷан стандартӣ шавад.

Аз ин рӯ, дар низомҳои иттилоотии оянда танҳо ҷавоби зуд, матни равон ва додаҳои бузург кофӣ нестанд. Муассисаҳо ва равандҳои дастгиришаванда бо зеҳни сунъӣ бояд сохторҳое бунёд кунанд, ки назари муқобилро ба тасодуф вогузор накунанд. Зеро баъзан он чизе, ки низомро пойдор нигоҳ медорад, садои аксарият нест, балки саволи душворест, ки бояд ба он аксарият дода шавад.