Ин таҳқиқот месанҷад, ки хусусиятҳои ахлоқии шахсият бо рушди худбаҳодиҳӣ дар тӯли вақт чӣ гуна алоқаманд буда метавонанд. Дар маркази таҳқиқот “шахсияти Junzi” қарор дорад. Junzi дар анъанаи Конфутсий мафҳуме мебошад, ки инсони идеалии ахлоқиро ифода мекунад. Дар психология бошад, шахсияти Junzi ҳамчун низоми фарҳангии шахсият баррасӣ мешавад, ки хусусиятҳои арзишмеҳвар, аз ҷумла хирад, хайрхоҳӣ, дурусткорӣ, одоб, худназоратӣ, худтакмилдиҳӣ ва худдорӣ аз корҳои ношоистаро дар бар мегирад.

Саволи асосии таҳқиқот чунин аст: оё майли зиндагӣ мутобиқ ба арзишҳои ахлоқӣ ба ҷавонон кӯмак мекунад, ки худро арзишмандтар эҳсос кунанд? Таҳқиқот пешниҳод мекунад, ки қисми муҳими ин робита тавассути худназоратӣ шарҳ дода шавад. Худназоратӣ қобилияти шахс барои танзими ангезаҳо, муқовимат ба ҷозибаҳои кӯтоҳмуддат ва ҳамоҳанг нигоҳ доштани рафтор бо ҳадафҳои дарозмуддат мебошад.

1.316 донишҷӯ аз чор донишгоҳи Чин дар тӯли як сол дар се вақти гуногун пайгирӣ шуданд. Мувофиқи натиҷаҳо, донишҷӯёне, ки шахсияти Junzi-и баландтар доштанд, дар оғози таҳқиқот худназоратӣ ва худбаҳодиҳии баландтар гузориш доданд. Муҳимтар аз ин, афзоиши шахсияти Junzi дар тӯли вақт бо афзоиши худназоратӣ ва афзоиши худназоратӣ бо афзоиши худбаҳодиҳӣ алоқаманд буд. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки худбаҳодиҳӣ метавонад танҳо “хуб ҳис кардан нисбат ба худ” набошад, балки бо қобилияти шахс барои зиндагӣ дар мувофиқат бо арзишҳои худ низ пайванд дошта бошад.

Мушкил чист?

Робитаи байни шахсият ва худбаҳодиҳӣ дар психология муддати дароз омӯхта мешавад. Худбаҳодиҳӣ арзёбии умумии шахс нисбат ба арзиши худ аст. Худбаҳодиҳии баланд аксаран бо мутобиқшавии беҳтари равонӣ, муносибатҳои иҷтимоӣ, фаъолияти академӣ ва нишондиҳандаҳои солимии равонӣ алоқаманд аст.

Аммо қисми зиёди таҳқиқоти қаблӣ ба моделҳои шахсияти ғарбмеҳвар такя мекунад. Ин моделҳо одатан хусусиятҳое мисли экстраверсия, устувории эҳсосӣ, масъулиятшиносӣ, кушодагӣ ва мувофиқпазириро чен мекунанд. Ин равиш муҳим аст, вале на ҳамеша фаҳмиши ҳар фарҳангро аз шахсият пурра инъикос мекунад. Хусусан дар фарҳангҳои Осиёи Шарқӣ шахсият на танҳо бо муваффақияти инфиродӣ, худмухторӣ ё тавозуни эҳсосӣ, балки бо камолоти ахлоқӣ, масъулияти иҷтимоӣ ва кӯшиши худтакмилдиҳӣ низ алоқаманд аст.

Аз ин рӯ, мушкили асосии таҳқиқот чунин аст: оё низоми фарҳангии шахсият, ки бар худпарварии ахлоқӣ асос ёфтааст, метавонад рушди худбаҳодиҳии ҷавононро шарҳ диҳад? Ҳамчунин, оё ин робита танҳо мустақим аст ё тавассути механизми рушдӣ, ба монанди худназоратӣ, пеш меравад?

Ин савол муҳим аст, зеро дидани худбаҳодиҳӣ танҳо ҳамчун эътимод ба худ ё ҳисси муваффақияти инфиродӣ метавонад чаҳорчӯбаи танг пешниҳод кунад. Дар баъзе муҳитҳои фарҳангӣ, арзишманд ҳис кардани худ метавонад бештар бо саволи “ман то чӣ андоза бо арзишҳои худ мувофиқ зиндагӣ мекунам?” вобаста бошад, на танҳо бо саволи “ман то чӣ андоза муваффақ ҳастам?”.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот тарҳи дарозмуддати се мавҷаро истифода мебарад. Таҳқиқоти дарозмуддат маънои онро дорад, ки ҳамон шахсон дар фосилаҳои муайян такроран чен карда мешаванд. Ин тарҳ имкон медиҳад, ки на танҳо фарқиятҳои байни шахсон, балки тағйироти онҳо дар тӯли вақт низ омӯхта шавад.

Додаҳо аз чор донишгоҳ дар минтақаҳои Guangdong, Jiangxi ва Shanxi-и Чин ҷамъоварӣ шудаанд. Андозагириҳо дар моҳи Марти 2025, Сентябри 2025 ва Марти 2026, яъне дар се вақт анҷом дода шудаанд. Намунаи ниҳоии таҳлил аз 1.316 донишҷӯ иборат буд, ки дар ҳар се мавҷи ченкунӣ додаҳои дуруст пешниҳод карданд. Синни миёна тақрибан 18.60 буд ва намуна аз лиҳози донишҷӯёни зан ва мард тақсимоти нисбатан мутавозин дошт.

Шахсияти Junzi бо Миқёси шахсияти Junzi аз 30 банд чен карда шуд. Миқёс панҷ андоза дорад: хирад, хайрхоҳӣ ва ҷасорат; эҳтиром ва одоб; аҳамият додан ба дурусткорӣ ва идоракунии хуб; ба ҷойи рақобат бо дигарон худтакмилдиҳӣ; ва худдорӣ аз корҳои ношоиста.

Худназоратӣ бо миқёсе чен шуд, ки назорати ангезаҳо, одатҳои солим, муқовимат ба ҷозиба, ахлоқи кор ва танзими фароғатро дар бар мегирад. Худбаҳодиҳӣ бошад бо Миқёси худбаҳодиҳии Rosenberg арзёбӣ шуд.

Дар таҳлил модели рушди латентӣ истифода шуд. Модели рушди латентӣ усули оморист, ки сатҳи ибтидоии шахс ва суръати тағйири ӯро дар тӯли вақт ҳамзамон таҳлил мекунад. Таҳқиқот ҳамчунин барои санҷидани нақши миёнаравии худназоратӣ модели миёнаравии рушди латентиро сохт. Модели миёнаравӣ месанҷад, ки як тағйирёбанда метавонад тавассути кадом механизми миёнарав ба тағйирёбандаи дигар таъсир расонад.

Формулаҳо чиро мефаҳмонанд?

Ин таҳқиқот ба маънои классикӣ формулаҳои зиёди математикӣ надорад. Натиҷаҳо бештар тавассути модели муодилаҳои сохторӣ ва диаграммаи модели рушди латентӣ пешниҳод шудаанд. Намоишҳои MathJax-и зер мантиқи моделро барои хонандаи Verianla ба таври сода шарҳ медиҳанд; ин муодилаҳо дар PDF айнан дар ҳамин шакл дода нашудаанд.

Дар модели рушди латентӣ, холҳои ҳар шахс дар як тағйирёбанда тавассути сатҳи ибтидоӣ ва тамоюли тағйир дар тӯли вақт тасаввур карда мешаванд:

Дар ин ҷо Y_t холи шахс дар вақти муайян, I_Y сатҳи ибтидоӣ, S_Y тамоюли тағйир дар тӯли вақт, t вақти ченкунӣ ва ε_t хатои ченкунӣ ё қисми шарҳнашударо ифода мекунад.

Робитаи асосии таҳқиқот байни шахсияти Junzi, худназоратӣ ва худбаҳодиҳӣ сохта шудааст:

Ин ифода нишон медиҳад, ки қисми робитаи байни шахсияти Junzi ва худбаҳодиҳӣ тавассути худназоратӣ мегузарад.

Барои сатҳи ибтидоӣ, сохтори содаи миёнаравӣ чунин нишон дода мешавад:

Дар ин ҷо I_JP сатҳи ибтидоии шахсияти Junzi, I_SC сатҳи ибтидоии худназоратӣ ва I_SE сатҳи ибтидоии худбаҳодиҳиро ифода мекунанд. Дар таҳқиқот сатҳи ибтидоии шахсияти Junzi худназоратиро ба таври қавӣ пешгӯӣ кард ва худназоратӣ низ худбаҳодиҳиро ба таври мусбат пешгӯӣ намуд.

Барои тағйир дар тӯли вақт, шакли содаи модел чунин аст:

Дар ин ҷо S нишебӣ ё суръати тағйирро ифода мекунад. Афзоиши шахсияти Junzi бо афзоиши худназоратӣ ва афзоиши худназоратӣ бо афзоиши худбаҳодиҳӣ алоқаманд буд.

Коэффисиентҳои асосии стандартшудаи таҳқиқотро чунин ҷамъбаст кардан мумкин аст:

Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки дар сатҳи ибтидоӣ донишҷӯёни дорои шахсияти Junzi-и баландтар майл доштанд худназоратӣ ва худбаҳодиҳии баландтар нишон диҳанд.

Ин коэффисиентҳо робитаи сатҳи тағйирро нишон медиҳанд. Дар донишҷӯёне, ки шахсияти Junzi дар тӯли вақт афзоиш ёфт, худназоратӣ низ майл ба афзоиш дошт; афзоиши худназоратӣ бошад бо афзоиши худбаҳодиҳӣ алоқаманд буд. Аммо ин натиҷаҳо далели қатъии сабабият нестанд, балки моделсозии омории робитаҳои дарозмуддат мебошанд.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Ҷадвалҳо ва як диаграммаи модел дар таҳқиқот нақши муҳим доранд. Ҷадвали тағйирнопазирии андозагирӣ месанҷад, ки миқёсҳои шахсияти Junzi, худназоратӣ ва худбаҳодиҳӣ дар се нуқтаи вақт то чӣ андоза муқоисашавандаанд. Гарчанде ки қиматҳои мутобиқати модел комил нестанд, тағйироти CFI ва RMSEA дар ҳудудҳои қобили қабул мемонанд ва ин нишон медиҳад, ки муқоисаи омилҳои рушд дар се мавҷ мантиқӣ аст.

Оморҳои тавсифӣ ва ҷадвали коррелятсия нишон медиҳанд, ки байни шахсияти Junzi, худназоратӣ ва худбаҳодиҳӣ дар ҳама нуқтаҳои вақт робитаҳои мусбат ва аҳамиятнок мавҷуданд. Коррелятсияҳо аз сатҳи миёна то қавӣ тағйир меёбанд. Ин ҷадвал нишонаи аввалия медиҳад, ки се тағйирёбанда на танҳо дар як лаҳза, балки дар тӯли вақт якҷоя ҳаракат мекунанд.

Диаграммаи модел паёми асосии таҳқиқотро намоён мекунад. Шахсияти Junzi дар се нуқтаи вақт чен мешавад ва аз ин ченкуниҳо як сатҳи ибтидоӣ ва як нишебии тағйир ҳосил карда мешавад. Ҳамин сохтор барои худназоратӣ ва худбаҳодиҳӣ низ сохта мешавад. Диаграмма нишон медиҳад, ки шахсияти Junzi ҳам дар сатҳи ибтидоӣ ва ҳам дар сатҳи тағйир худназоратиро пешгӯӣ мекунад; худназоратӣ бошад худбаҳодиҳиро пешгӯӣ мекунад.

Паёми асосии схема чунин аст: шахсияти ахлоқӣ танҳо бо худбаҳодиҳии шахс дар ҳамон лаҳза алоқаманд нест. Агар майли худпарварии ахлоқӣ дар тӯли вақт қавитар шавад, қобилияти худназоратии шахс низ метавонад рушд кунад; ин рушд метавонад бо арзёбии мусбаттари худ алоқаманд бошад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна анҷом дода шуданд?

Ин таҳқиқот таҷрибаи мудохилавӣ нест; яъне муҳаққиқон ба донишҷӯён барномаи муайяни омӯзишӣ, терапевтӣ ё рафторӣ татбиқ накардаанд. Ба ҷойи ин, ҳамон донишҷӯён дар ҷараёни табиии рушди худ се маротиба чен карда шуданд. Аз ин рӯ, таҳқиқот натиҷаи сабабии “шахсияти Junzi худназоратиро ҳатман зиёд мекунад” намедиҳад; аммо кӯшиш мекунад робитаҳои рушдиро дар тӯли вақт бо қувваи бештар таҳлил кунад.

Иштирокчиён тавассути пурсишномаҳои онлайн дар ченкуниҳо иштирок карданд. Дар ҳар мавҷи ченкунӣ миқёсҳои шахсияти Junzi, худназоратӣ ва худбаҳодиҳӣ истифода шуданд. Иштирокчиёне, ки аз саволҳои назорати диққат нагузаштанд ё дар вақти хеле кӯтоҳ ҷавоб доданд, аз таҳлил хориҷ карда шуданд.

Аввал эътимоднокии миқёсҳо ва муқоисашавандагии ченкунӣ дар тӯли вақт санҷида шуд. Сипас коррелятсияҳои байни тағйирёбандаҳо таҳлил гардид. Дар марҳилаи охир модели рушди латентӣ ва модели миёнаравии рушди латентӣ сохта шуд. Азбаски ин моделҳо имкон медиҳанд сатҳи ибтидоӣ ва суръати тағйир ҷудогона таҳлил шаванд, онҳо барои саволи рушди таҳқиқот мувофиқанд.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаҳо пеш аз ҳама нишон медиҳанд, ки байни шахсияти Junzi, худназоратӣ ва худбаҳодиҳӣ робитаҳои мусбат мавҷуданд. Донишҷӯёне, ки шахсияти Junzi-и баландтар доштанд, умуман худназоратӣ ва худбаҳодиҳии баландтар гузориш доданд.

Дар модели таъсири мустақим, сатҳи ибтидоии шахсияти Junzi сатҳи ибтидоии худбаҳодиҳиро ба таври мусбат пешгӯӣ кард. Ҳамчунин, тағйири шахсияти Junzi тағйири худбаҳодиҳиро низ ба таври қавӣ пешгӯӣ намуд. Ба ибораи дигар, дар донишҷӯёне, ки шахсияти Junzi дар тӯли вақт афзоиш ёфт, худбаҳодиҳӣ низ майл ба афзоиш дошт.

Модели миёнаравӣ шарҳи муфассалтар медиҳад. Дар сатҳи ибтидоӣ шахсияти Junzi худназоратиро пешгӯӣ кард ва худназоратӣ худбаҳодиҳиро пешгӯӣ намуд. Ин нишон медиҳад, ки донишҷӯёни дорои шахсияти Junzi-и баландтар метавонанд худро беҳтар танзим кунанд ва ин ҳолат бо арзёбии мусбаттари худ алоқаманд бошад.

Дар сатҳи тағйироти тӯлонӣ низ сохтори шабеҳ пайдо шуд. Афзоиши шахсияти Junzi бо афзоиши худназоратӣ ва афзоиши худназоратӣ бо афзоиши худбаҳодиҳӣ алоқаманд аст. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки қисми рушди худбаҳодиҳӣ метавонад бо рафтори мутобиқ ба арзишҳои ахлоқӣ ва раванди худназоратӣ алоқаманд бошад.

Бо вуҷуди ин, таъсири мустақими шахсияти Junzi ба худбаҳодиҳӣ баъди ворид кардани худназоратӣ ба модел ҳам аҳамиятнок боқӣ монд. Ин нишон медиҳад, ки худназоратӣ механизми муҳим, вале ягона нест. Равандҳои дигар, ба монанди ҳувияти ахлоқӣ, аслӣ будан, пайванди иҷтимоӣ ва маънои зиндагӣ низ метавонанд дар ин робита нақш дошта бошанд.

Чаро ин муҳим аст?

Таҳқиқот аҳамияти гуногунии фарҳангиро дар психологияи шахсият нишон медиҳад. Моделҳои шахсияти ғарбмеҳвар ба психология саҳми калон гузоштаанд, вале рушди худ дар ҳар фарҳанг бо ҳамон мафҳумҳо шарҳ дода намешавад. Дар тафаккури Конфутсий худпарварии ахлоқӣ метавонад роҳи муҳими арзишманд дидани худ бошад.

Ин натиҷа моро даъват мекунад, ки худбаҳодиҳиро на танҳо тавассути муваффақияти инфиродӣ, эътимод ба худ ё худмухторӣ, балки тавассути зиндагии мутобиқ ба арзишҳо, худтанзимкунӣ ва ҳувияти ахлоқӣ низ бубинем. Дар давраи ҷавонии калонсолӣ, вақте ки шахсон ҳувият, ҳадафҳо ва арзишҳои худро аз нав месозанд, худназоратӣ метавонад пули байни ин арзишҳо ва рафтор бошад.

Аз нигоҳи психологияи таҳсилот, таҳқиқот нишон медиҳад, ки рушди хислат ва худназоратӣ метавонанд аҳамияти васеътар аз муваффақияти академӣ дошта бошанд. Аммо ин маъно надорад, ки дар мактабҳо бояд як фаҳмиши муайяни ахлоқ ҳатман ҷорӣ карда шавад. Натиҷаҳо барои фаҳмидани робитаи зиндагии мутобиқ ба арзишҳои ахлоқӣ бо рушди худ дар заминаи фарҳангӣ равона шудаанд.

Аз нигоҳи солимии равонӣ низ таҳқиқот ҷолиб аст. Худбаҳодиҳӣ нишондиҳандаи муҳиме мебошад, ки бо мутобиқшавии равонӣ алоқаманд аст. Аммо ин мундариҷа тавсияи тиббӣ ё табобати равонӣ нест. Барои шахсоне, ки бо худбаҳодиҳӣ, худназоратӣ ё масъалаҳои ҳувият мушкил доранд, дастгирии касбӣ метавонад лозим бошад.

Нуқтаҳои эҳтиётӣ

Муҳимтарин маҳдудияти таҳқиқот масъалаи сабабият аст. Тарҳи дарозмуддати се мавҷ барои таҳлили робитаҳои тағйир қавӣ мебошад, аммо азбаски мудохилаи таҷрибавӣ вуҷуд надорад, наметавон бо итминон гуфт, ки шахсияти Junzi мустақиман худназоратӣ ё худбаҳодиҳиро зиёд мекунад.

Маҳдудияти дуюм истифодаи танҳо се мавҷи ченкунӣ мебошад. Се нуқтаи вақт барои таҳлили тағйири хаттӣ истифода шуда метавонад, аммо барои дарёфти роҳҳои мураккаб ва ғайрихаттии рушд маҳдуд аст. Таҳқиқоти дарозтар бо мавҷҳои бештари ченкунӣ метавонанд раванди рушдро беҳтар нишон диҳанд.

Сеюм, таҳқиқот шахсияти Junzi-ро мустақиман бо моделҳои маъмули ғарбмеҳвар, ба монанди Big Five ё HEXACO, муқоиса накардааст. Аз ин рӯ, бояд дар оянда дақиқтар санҷида шавад, ки шахсияти Junzi нисбат ба хусусиятҳои мавҷудаи шахсият чӣ қадар қудрати иловагии шарҳдиҳӣ медиҳад.

Чорум, намуна аз донишҷӯёни донишгоҳии чинӣ иборат буд. Умумисозии натиҷаҳо ба гурӯҳҳои дигари синнӣ, фарҳангҳои дигар ё низомҳои гуногуни таҳсил бояд бо эҳтиёт анҷом дода шавад. Азбаски шахсияти Junzi заминаи қавии фарҳангӣ дорад, он метавонад дар ҷомеаҳои дигар ба ҳамин шакл кор накунад.

Хулоса

Ин таҳқиқот ба робитаи байни рушди шахсияти ахлоқӣ ва худбаҳодиҳӣ аз равзанаи ғании фарҳангӣ назар мекунад. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки шахсияти Junzi ҳам дар сатҳи ибтидоӣ ва ҳам дар сатҳи тағйироти тӯлонӣ бо худбаҳодиҳӣ робитаи мусбат дорад.

Худназоратӣ қисми муҳими ин робитаро шарҳ медиҳад. Вақте ки шахс метавонад мувофиқи арзишҳои ахлоқии дарунӣшудаи худ рафтор кунад, мувофиқати байни рафтор ва арзишҳо қавитар мешавад. Ин мувофиқат метавонад ба арзёбии мукаммалтар ва мусбаттари худ мусоидат кунад.

Барои хонандаи Verianla паёми асосӣ чунин аст: худбаҳодиҳӣ танҳо “ба худ бовар доштан” нест; он метавонад бо қобилияти зиндагӣ дар мувофиқат бо арзишҳои худ низ пайванд дошта бошад. Худпарварии ахлоқӣ, худназоратӣ ва якпорчагии ҳувият метавонанд ҷузъҳои муҳими рушди мусбати худ дар давраи ҷавонии калонсолӣ бошанд.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин матн бар асоси preprint-и “Does moral personality foster self-esteem development? A three-wave longitudinal study of Junzi personality and self-control”, ки аз ҷониби Ji Yang, Minglu Zheng, Tianmu Liu, Xuejun Xie ва Yifan Wei таҳия шудааст, омода гардидааст. Таҳқиқот робитаҳои рушди байни шахсияти Junzi, худназоратӣ ва худбаҳодиҳиро дар донишҷӯёни донишгоҳии чинӣ бо тарҳи дарозмуддати се мавҷ ва модели рушди латентӣ меомӯзад.

Ин мундариҷа тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқот мувофиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи таҳририи мустақили тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Ин мундариҷа тавсияи машварати равонӣ, арзёбии тиббӣ ё сиёсати таълимӣ нест. Барои масъалаҳои шахсии марбут ба худбаҳодиҳӣ, худназоратӣ ва солимии равонӣ бояд аз мутахассис кӯмак гирифта шавад.