Диоксиди нитроген (NO₂) ва озон (O₃) ду ифлоскунандаи газӣ мебошанд, ки дар химияи атмосфера бо ҳам сахт алоқаманданд. Ин алоқамандӣ барои моделҳои эпидемиологие, ки таъсири дучоршавии дарозмуддат ба ифлосшавии ҳаворо ба саломатӣ меомӯзанд, масъалаи муҳими оморӣ ба вуҷуд меорад. Агар таҳқиқот танҳо NO₂-ро ба модел дохил карда, O₃-ро берун гузорад, аз сабаби ҳамбастагии байни ду ифлоскунанда коэффисиенти NO₂ метавонад як қисми таъсири O₃-ро низ дар бар гирад. Инро Ғаразнокии Тағйирёбандаи Ҳазфшуда — Omitted Variable Bias (OVB) — меноманд.

Ба як модел дохил кардани ҳар ду ифлоскунанда аз ҷиҳати назариявӣ метавонад ин мушкилро коҳиш диҳад. Аммо ҳамбастагии баланди NO₂ ва O₃ ин дафъа метавонад бо ба вуҷуд овардани мултиколлинеарӣ ва афзоиши дисперсия хатогиҳои стандартиро зиёд кунад. Илова бар ин, дар адабиёт шумораи натиҷаҳои воқеии когортии ду-ифлоскунанда нисбат ба натиҷаҳои як-ифлоскунанда хеле камтар аст.

Ин таҳқиқот барои табдил додани натиҷаҳои таҳқиқоти як-ифлоскунанда ба муодилҳои ду-ифлоскунанда бо истифода аз ҳамбастагии атмосферии NO₂–O₃ ва таносубҳои инҳирофи стандартӣ равиши ислоҳи OVB-ро татбиқ мекунад. Сипас муҳаққиқон ин арзёбиҳои ислоҳшударо бо таҳқиқоти мавҷудаи ду-ифлоскунанда дар мета-таҳлили таъсирҳои тасодуфӣ муттаҳид кардаанд.

Дар таҳлили OVB-ислоҳшуда барои NO₂-и дарозмуддат ба ҳар 10 ppb афзоиш таносуби хатари фавт аз ҳама сабабҳо RR = 1,076 ва фосилаи эътимоди %95 1,040–1,112 гузориш шудааст. Барои O₃, RR-и ислоҳшуда = 1,015 ва фосилаи эътимоди %95 0,984–1,048 мебошад. Ҳамин тавр, робитаи мусбати байни NO₂ ва фавт пас аз ислоҳ барои O₃ идома меёбад, дар ҳоле ки натиҷаи мустақил барои O₃ аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нест.

Ин бозёфтҳо ба мета-таҳлили таҳқиқоти когортии мушоҳидавӣ ва модели математикии ислоҳи ғаразнокӣ такя мекунанд. Натиҷаҳо худ ба худ исбот намекунанд, ки NO₂ мустақиман ва сабабан ба шумораи муайяни фавтҳо оварда мерасонад.

Чаро NO₂ ва O₃-ро аз ҳам ба осонӣ ҷудо кардан мумкин нест?

Дар тропосфера NO, NO₂ ва O₃ тавассути реаксияҳои босуръати фотокимиёвӣ бо ҳам алоқаманданд. Дар марказҳои шаҳрии сернақлиёт аз сабаби он ки NO O₃-ро масраф мекунад, NO₂ ва O₃ аксаран ҳамбастагии манфӣ нишон дода метавонанд. Дар минтақаҳои берун аз шаҳр ё дар режимҳои дигари фотокимиёвӣ бошад, ҳар ду ифлоскунанда метавонанд ҳамбастагии мусбат дошта бошанд.

Аз ин рӯ, робитаи NO₂–O₃ на танҳо аз рӯи қувват, балки аз рӯи аломат низ вобаста ба ҷуғрофия тағйир ёфта метавонад.

Вақте ки яке аз ифлоскунандаҳои муштарак аз модели регрессия ҳазф мешавад, самти ҳамбастагӣ метавонад самти ғаразнокиро дар коэффисиенти ифлоскунандаи ҳадаф низ тағйир диҳад.

Ғаразнокии Тағйирёбандаи Ҳазфшуда Арзёбии NO₂-ро Чӣ Гуна Тағйир Дода Метавонад?

Робитаи асосии OVB, ки дар таҳқиқот истифода шудааст:

\[ \beta_1^* = \beta_1 + \rho \left( \frac{\sigma_2}{\sigma_1} \right) \beta_2 \]

чунин аст.

Дар ин ҷо \(\beta_1^*\) коэффисиенти ҳадафи монанд ба NO₂-ро, ки дар модели як-ифлоскунанда мушоҳида мешавад, \(\beta_1\) таъсири мустақили ифлоскунандаи ҳадафро, \(\beta_2\) таъсири ифлоскунандаи муштаракеро, ки ба модел дохил нашудааст, \(\rho\) ҳамбастагии байни ду ифлоскунанда ва \(\sigma_1,\sigma_2\) инҳирофҳои стандартии тақсимоти ифлоскунандаҳоро ифода мекунанд.

Масалан, агар NO₂ ва O₃ ҳамбастагии манфӣ дошта бошанд ва таъсири O₃ ба саломатӣ мусбат бошад, хориҷ кардани O₃ аз модел метавонад коэффисиенти NO₂-ро ба самти поён ғаразнок кунад. Дар минтақаҳое, ки ҳамбастагии мусбат вуҷуд дорад, ҳамин механизм метавонад ба самти баръакс амал кунад.

Аз ин рӯ, ба ҷои истифодаи як ҳамбастагии ягонаи ҷаҳонии NO₂–O₃, муҳаққиқон кӯшиш кардаанд сохтори ҳамбастагии атмосфериро ба минтақаҳои таҳқиқот мутобиқ кунанд.

Маълумоти Ҳамбастагӣ Аз Куҷо Гирифта Шуд?

Азбаски бисёре аз таҳқиқоти когортӣ коэффисиенти ҳамбастагии NO₂–O₃ ё таносубҳои инҳирофи стандартии худро гузориш намедиҳанд, муҳаққиқон ба манбаъҳои берунии маълумоти атмосферӣ муроҷиат кардаанд.

Манбаъҳои асосӣ:

• Copernicus Atmosphere Monitoring Service — CAMS reanalysis,
• Tropospheric Ozone Assessment Report — TOAR,
• China National Environmental Monitoring Centre — CNEMC.

Маълумоти CAMS таркиби атмосфераи ҷаҳониро бо ҳалнокии тақрибан 0,75° × 0,75° ифода мекунад, дар ҳоле ки TOAR ва CNEMC имкони муқоиса бо маълумоти истгоҳҳои мушоҳидаи сатҳиро фароҳам овардаанд.

Бартарии ин равиш дар он аст, ки маълумоти нокифояи ҳамбастагӣ дар когортҳои нашршударо бо маълумоти ҷаҳонии атмосфера пур карда метавонад. Бо вуҷуди ин, набояд фарз кард, ки маълумоти шабакаи беруна ҳамбастагии воқеии дучоршавии инфиродиро дар ҳар як когорт пурра ифода мекунад.

Дар Ҷустуҷӯи Адабиёт Кадом Таҳқиқот Истифода Шуд?

Дар ҷустуҷӯҳои PubMed, Embase ва Web of Science мета-таҳлилҳои benchmark-и қаблӣ нав карда шуданд ва таҳқиқоти аз январ 2022–декабр 2024 нашршуда низ алоҳида ҷустуҷӯ шуданд.

Дар ҷустуҷӯи аввал барои O₃ 2.711 ва барои NO₂ 886 нашрия ба даст омад.

Меъёрҳои дохилкунӣ:

• таҳқиқоти аслии когортӣ дар асоси аҳолии умумӣ,
• дучоршавии дарозмуддати муҳити беруна ба NO₂ ё O₃,
• натиҷаи фавт аз ҳама сабабҳо,
• гузориш шудани RR ё HR ва фосилаи эътимоди %95,
• таҳлил шудани консентратсияи ифлоскунанда ҳамчун тағйирёбандаи пайваста.

Қаторҳои кӯтоҳмуддати вақт, баррасиҳо, таҷрибаҳои ҳайвонот ва таҳқиқоте, ки натиҷаи хатари қобили табдил надоштанд, хориҷ карда шуданд.

Дар бахши натиҷаҳо гуфта мешавад, ки 80 таҳқиқоти когортӣ дохил карда шудаанд; 66-тои онҳо натиҷаҳои NO₂ ва 46-тои онҳо натиҷаҳои O₃-ро гузориш додаанд.

Мета-Таҳлилҳои Анъанавӣ Чиро Нишон Доданд?

Дар таҳлили naïve, ки натиҷаҳои як-ифлоскунанда ва ду-ифлоскунандаро бе ҷудо кардан муттаҳид мекард, барои NO₂ тақрибан:

\[ RR=1.086 \]

ба даст омад.

Барои O₃:

\[ RR=1.019 \quad (95\%\,GA:0.986-1.052) \]

гузориш шудааст.

Дар ҳар ду таҳлил гетерогенӣ ниҳоят баланд аст:

\[ I^2_{NO_2}=99.3\% \]

ва:

\[ I^2_{O_3}=99.7\%. \]

Ин дараҷаи баланди гетерогенӣ нишон медиҳад, ки минтақаҳои гуногун, усулҳои арзёбии дучоршавӣ ва популятсияҳо зери як андозаи умумии таъсир комилан якхела нестанд.

Ислоҳи OVB Натиҷаи NO₂-ро Чӣ Гуна Тағйир Дод?

Вақте ки танҳо натиҷаҳои мустақими ду-ифлоскунанда истифода шуданд, барои NO₂ аз ҳашт таҳқиқот:

\[ RR=1.120 \quad (95\%\,GA\approx1.057-1.187) \]

ба даст омад.

Вақте ки натиҷаҳои як-ифлоскунандаи OVB-ислоҳшуда низ ба таҳлил илова шуданд, манбаъ:

\[ \boxed{ RR=1.076 \quad (95\%\,GA:1.040-1.112) } \]

арзишро гузориш мекунад.

Ин натиҷа дар доираи фарзияҳои таҳқиқот нишон медиҳад, ки ҳар 10 ppb афзоиши дучоршавии дарозмуддат ба NO₂ бо тақрибан %7,6 хатари нисбии баландтари фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст.

Ин арзиши %7,6 маънои 7,6 банди фоизӣ афзудани эҳтимоли мутлақи фавтро надорад ва набояд худ ба худ ҳамчун таъсири сабабӣ тафсир карда шавад.

Чаро Натиҷа Барои O₃ Фарқ Мекунад?

Арзёбии O₃-и OVB-ислоҳшуда:

\[ RR=1.015 \quad (95\%\,GA:0.984-1.048) \]

ба даст омадааст.

Азбаски фосилаи эътимод 1-ро дар бар мегирад, манбаъ ин натиҷаро аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок намешуморад.

Ин маънои онро надорад, ки O₃ ҳеҷ таъсире ба саломатӣ надорад. Таҳқиқот танҳо барои метрикаи муайяни дучоршавии дарозмуддат ба O₃ ва натиҷаи фавт аз ҳама сабабҳо, пас аз ислоҳи confounding барои NO₂, робитаи мустақили равшанро муайян карда натавонист.

Ибораи “2,643 Миллиард Нафар Таъсир Диданд” Чӣ Маъно Дорад?

Дар таҳлили фазоии таҳқиқот муҳаққиқон аҳолии дар ҳуҷайраҳои шабакаи ҷаҳонӣ зиндагикардаро ҳисоб карданд, ки дар онҳо таъсири муштараки NO₂–O₃ аз ҷониби модел аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок дониста шудааст.

Дар ҳоле ки модели анъанавии ду-ифлоскунанда метавонист ҳуҷайраҳоеро, ки тақрибан 109 миллион нафарро дар бар мегиранд, аҳамиятнок муайян кунад, дар модели OVB-ислоҳшуда ин арзиш то тақрибан 2,643 миллиард нафар афзудааст.

Ин рақам шумораи фавтҳо нест.

Ин рақам инчунин далели клиникӣ нест, ки ҳар яке аз 2,643 миллиард нафар шахсан аз ифлосшавии ҳаво зарар дидааст.

Таърифи дуруст — шумораи умумии аҳолиест, ки дар ҳуҷайраҳои шабакаи ҷавобгӯ ба меъёри аҳамиятнокии фазоии модел зиндагӣ мекунанд.

Манбаъ фарогирии моделро барои Осиё тақрибан 2,193 миллиард, барои Аврупо 169 миллион ва барои Амрикои Шимолӣ 105 миллион нафар гузориш мекунад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Стандартизатсияи адабиёт

Воҳидҳои ифлоскунанда ба ppbv табдил дода шуда, таносубҳои хатар ба ҳар 10 ppbv афзоиш стандартизатсия шудаанд.

Барои муқоисашаванда кардани дучоршавӣ ба O₃ байни таҳқиқоти гуногун, он ба метрикаи консентратсияи максималии ҳаррӯзаи 8-соатаи мавсими гарм дар 6 моҳ — 6mDMA8 — табдил дода шудааст.

Арзёбии хатари ғаразнокӣ

Асбоби Risk of Bias-и WHO истифода шуда, махсусан назорати co-pollutant confounding арзёбӣ шудааст.

Мувофиқи манбаъ, дар қисми назарраси таҳқиқот дар ин самт хатари миёна ё баланд муайян шудааст.

Мета-таҳлил

Аз сабаби гетерогении баланди байни таҳқиқот модели таъсирҳои тасодуфӣ истифода шудааст.

Натиҷаи naïve барои NO₂

Тақрибан RR = 1,086 ва гетерогении хеле баланд гузориш шудааст.

Натиҷаи naïve барои O₃

RR = 1,019 (0,986–1,052) ва I² = %99,7 гузориш шудааст.

Натиҷаи мустақими ду-ифлоскунанда барои NO₂

RR = 1,120; тақрибан %95 GA = 1,057–1,187.

Натиҷаи OVB-ислоҳшуда барои NO₂

RR = 1,076; %95 GA = 1,040–1,112.

Натиҷаи OVB-ислоҳшуда барои O₃

RR = 1,015; %95 GA = 0,984–1,048.

Дақиқии оморӣ

Гузориш шудааст, ки фосилаи эътимод барои NO₂ нисбат ба модели ду-ифлоскунанда тақрибан %44 танг шудааст.

Ҳамбастагии фазоӣ

Дар марказҳои шаҳрӣ ҳамбастагии NO₂–O₃ асосан манфӣ, дар баъзе минтақаҳои самти поёнбод ва режимҳои дигари фотокимиёвӣ мусбат будааст.

Фарогирии аҳолии ҷаҳонӣ

Модели OVB-ислоҳшуда ҳисоб кардааст, ки дар ҳуҷайраҳои шабакае, ки таъсири муштараки аҳамиятнок муайян шудааст, тақрибан 2,643 миллиард нафар зиндагӣ мекунанд; арзиши мувофиқ дар модели анъанавӣ тақрибан 109 миллион аст.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Тағйир ёфтани самти ҳамбастагии NO₂–O₃ вобаста ба ҷуғрофия метавонад дар моделҳои як-ифлоскунанда OVB-ро ба самтҳои гуногун ба вуҷуд орад.
• Ислоҳи OVB усулеро пешниҳод мекунад, ки маълумоти таҳқиқоти як-ифлоскунандаро ба мета-таҳлили ду-ифлоскунанда дохил намояд.
• Робитаи мусбати байни NO₂ ва фавт аз ҳама сабабҳо пас аз ин ислоҳ барои O₃ низ идома меёбад.
• Арзёбии мустақили ислоҳшуда барои O₃ дар ин таҳлил аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок нест.
• Табдил дода дохил кардани таҳқиқоти бештар фосилаи эътимоди арзёбии NO₂-ро танг кардааст.
• Гетерогении фазоӣ дар химияи атмосферии NO₂–O₃ омилест, ки бояд дар арзёбиҳои таъсир ба саломатӣ ба назар гирифта шавад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Бо ин мета-таҳлил қатъиян исбот нашудааст, ки NO₂ сабабан маргро ба вуҷуд меорад.
• Ислоҳи OVB ҳамаи манбаъҳои ғаразнокӣ ва confounding-и эпидемиологиро бартараф намекунад.
• Арзиши 2,643 миллиардро шумораи фавтҳо номидан мумкин нест.
• Хулоса кардан мумкин нест, ки O₃ ҳеҷ таъсире ба саломатӣ надорад.
• Дар ҳамаи минтақаҳои ҷуғрофӣ як сохтори якхелаи ҳамбастагии NO₂–O₃-ро фарз кардан мумкин нест.
• Сарфи назар аз гетерогении хеле баланд, гуфтан мумкин нест, ки як pooled RR барои ҳар ҷомеа ҳамон хатари инфиродиро ифода мекунад.

Ёддоштҳои гузоришдиҳии дохили манбаъ

Манбаъ дохил шудани 80 таҳқиқотро хабар медиҳад, дар ҳоле ки шумораҳои овардашуда барои Амрикои Шимолӣ, Аврупо ва Осиё дар маҷмӯъ 78 мешаванд.

Фосилаи эътимоди naïve барои NO₂ байни матни асосӣ ва Table 1 каме фарқ мекунад.

Ҳадди болоии эътимоди таҳлили мустақими ду-ифлоскунанда барои NO₂ дар матни асосӣ 1,187 ва дар ҷадвал 1,186 дода шудааст.

Ин фарқиятҳо бояд дар версияи ниҳоии аз баррасии ҳамсолон гузашта санҷида шаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ:Long-term Exposure to Photochemical Oxidants and All-Cause Mortality: A Meta-Analysis of Two-Pollutant Models with Omitted Variable Bias Correction

Муаллифон: Xinshuai Song; Jianyu Deng; Ning Kang; Peng Zhou; Mingjin Tang; Tao Xue.

Муассисаҳои вобаста: Guangzhou Institute of Geochemistry, Chinese Academy of Sciences; Peking University Health Science Centre; National Institute of Health Data Science at Peking University; Peking University College of Environmental Sciences and Engineering; University of Chinese Academy of Sciences; Tianjin University.

Навъи манбаъ: Preprint.

Вазъи баррасии ҳамсолон: PDF-и манбаъ ошкоро бо “Preprint not peer reviewed” ишора шудааст.

SSRN abstract ID: 6959529.

Тарҳи таҳқиқот: Баррасии низомноки таҳқиқоти когортӣ, мета-таҳлили таъсирҳои тасодуфӣ ва ислоҳи OVB барои дучоршавии дарозмуддат ба NO₂/O₃ ва фавт аз ҳама сабабҳо.

Маълумоти берунии атмосфера: CAMS reanalysis; TOAR; CNEMC.

Маблағгузорӣ: National Natural Science Foundation of China — 42321003, 42422507, 42375179; National Key R&D Program of China — 2022YFC3703000, 2023YFC3708304; Beijing Natural Science Foundation — JQ24052.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон ягон манфиати молиявии маълум ё муносибати шахсиеро, ки метавонад ба таҳқиқот таъсир расонад, гузориш надодаанд.

Маҳдудиятҳои асосии методологӣ: Ислоҳи OVB ба дуруст мутобиқ кардани ҳамбастагии байни ифлоскунандаҳо ва таносубҳои инҳирофи стандартӣ вобаста аст. Дар аксари таҳқиқоти аслӣ назорати co-pollutant confounding кофӣ нест. Дар мета-таҳлилҳои naïve гетерогенӣ I² > %99 аст. Шабакаҳои берунии атмосферӣ метавонанд дучоршавии инфиродиро пурра ифода накунанд. Азбаски таҳқиқот натиҷаҳои когортии мушоҳидавиро ҷамъбаст мекунад, сабабият худ ба худ исбот намешавад.

Ёддошт оид ба ҳуқуқи муаллиф / истифодаи дубора: Дар preprint-и боршуда иҷозатномаи Creative Commons дида намешавад. Forest plot-ҳо, харитаҳои ҷаҳонӣ ва graphical abstract-и манбаъ набояд айнан аз нав истифода шаванд; барои Verianla робитаҳои илмӣ бояд бо меъмории визуалии мустақил аз нав кашида шаванд.

Принсипи баёни Verianla: Ин муҳтаво тарҷумаи пурраи матни preprint-и манбаъ нест. Муодилаи OVB, натиҷаҳои мета-таҳлил, механизми ҳамбастагӣ, ҳисоби фарогирии аҳолӣ ва маҳдудиятҳои методологӣ нигоҳ дошта шудаанд; таҳқиқот дар сохтори мустақил, омӯзанда ва бо таваҷҷуҳ ба ҳудудҳои сабабият аз нав баён шудааст.