Пайванди муноқиша–иқтисод–буҳрони башардӯстона дар Эфиопия пас аз соли 2020 як раванди бисёрқабатаи иҷтимоию иқтисодӣ аст, ки дар он муноқишаи мусаллаҳона тавассути фишор ба истеҳсолот, молияи давлатӣ, занҷираҳои таъминот, дастрасӣ ба асъори хориҷӣ ва хизматрасониҳои асосӣ ба шароити зиндагии аҳолии осоишта таъсир мерасонад. Таҳқиқоти манбаъ ҷанги солҳои 2020–2022 дар Тиграй ва мушкилоти амниятии баъдӣ дар Амхара ва Оромияро дар якҷоягӣ бо таварруми баланд, норасоии асъори хориҷӣ, мушкилоти қарз, ноамнии озуқаворӣ ва бадшавии хизматрасониҳои давлатӣ баррасӣ мекунад. Дар таҳқиқот зикр мешавад, ки дар моҳи июли 2026 таварруми солонаи умумӣ %15,3 ва таварруми озуқаворӣ %15,7 буда, болоравии солонаи нархҳо дар баъзе гурӯҳҳои асосии озуқаворӣ ба ҳудуди %20–39 расидааст. Матн ҳамчунин аз арзёбиҳое истифода мекунад, ки мувофиқи онҳо дар миёнаи соли 2024 беш аз 20 миллион нафар ба кӯмаки доимии башардӯстона ниёз доштанд. Бо вуҷуди ин, таҳқиқот асосан ба синтези маълумоти дуюмдараҷа ва ҳисоботҳои муассисаҳо такя мекунад; талафоти ҷанг, муҳоҷират ва шумораи ниёзҳои башардӯстонаро мустақилона чен намекунад. Аз ин рӯ, натиҷаҳо бояд на ҳамчун таҳлили ҳамаҷонибаи таҷрибавии сабабият дар бораи таҳаввулоти сиёсӣ ва иқтисодии Эфиопия, балки ҳамчун арзёбии ҳамгирои сиёсати солҳои 2020–2026 хонда шаванд.

Тартиби рушд пас аз соли 1991 ва “қарордоди сиёсии зидди гуруснагӣ”

Таҳқиқот тақрибан се даҳсолаи пас аз соли 1991-и Эфиопияро бо сармоягузориҳои зерсохтории роҳбарии давлат, табдили кишоварзӣ ва сиёсати коҳиши камбизоатӣ тавсиф мекунад. Дар манбаъ ин тартиб ҳамчун “anti-famine political contract”, яъне созиши сиёсие шарҳ дода мешавад, ки пешгирии гуруснагиро ба яке аз унсурҳои асосии қонуният ва машруияти давлат табдил медиҳад.

Тибқи матн, Эфиопия дар солҳои 2007–2017 бо суръати миёнаи солонаи рушди ММД, ки тақрибан ба %10 наздик буд, яке аз иқтисодҳои босуръат рушдкунандаи Африқои ҷануби Саҳро дониста мешуд. Аммо таҳқиқот баҳс мекунад, ки ин пешрафти иқтисодӣ ба ҳамон андоза бо институтҳои сиёсии қавӣ ва устувор дастгирӣ нашудааст.

Шикасти сиёсӣ пас аз соли 2019

Манбаъ парокандашавии Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front (EPRDF) дар соли 2019 ва бозсозии сиёсӣ дар давраи Сарвазир Abiy Ahmed-ро яке аз нуқтаҳои калидии гардиш медонад. Ҳарчанд матн ин давраро бо мафҳуми “марказонидан” тавсиф мекунад, бояд дар назар дошт, ки ин яке аз тафсирҳои таҳлилии муаллифи таҳқиқот аст.

Механизми Асосии Буҳрони Эфиопия Пас аз Соли 2020 Чист?

Тибқи модели таҳлилии манбаъ, буҳрони Эфиопия пас аз соли 2020 раванди ба ҳам пайвастаест, ки дар он муноқишаи мусаллаҳона истеҳсолоти кишоварзӣ ва занҷираҳои дохилии таъминотро халалдор мекунад, захираҳои давлатӣ ба хароҷоти амниятӣ равона мешаванд, норасоии асъори хориҷӣ арзиши воридотро боло мебарад ва фишори нархҳои баланд қобилияти харидории хонаводаҳоро коҳиш дода, осебпазирии аҳолии осоиштаро амиқтар мекунад. Таҳқиқот ин робитаро ба як сабаб маҳдуд намекунад; муноқиша, сиёсати иқтисодӣ, иқтидори институтсионалӣ ва шароити башардӯстонаро якҷоя баррасӣ мекунад.

Ҷанги Тиграй

Оғози муноқиша байни нерӯҳои федералӣ ва Tigray People's Liberation Front (TPLF) дар моҳи ноябри 2020 дар таҳқиқот ҳамчун яке аз нуқтаҳои асосии гардиши заъфи иқтисодӣ ва башардӯстонаи солҳои охири Эфиопия баррасӣ мешавад.

Манбаъ хабар медиҳад, ки нерӯҳои федералӣ аз ҷониби нерӯҳои Эритрея ва унсурҳои гуногуни минтақавӣ дастгирӣ мешуданд ва ҷанг ба харобшавии зерсохтор, қатъ шудани хизматрасониҳои тиббӣ ва алоқа, кӯчонидани оммавӣ ва талафоти зиёди аҳолии осоишта оварда расонд.

Дар матн арзёбиҳое оварда мешаванд, ки шумораи умумии фавтидагони ҷангро тақрибан то 600.000 нафар мерасонанд. Ин рақам арзёбиест, ки таҳқиқот истифода кардааст; бинобар нопурра будани сабти фавт дар шароити ҷанг, набояд онро ҳамчун ҳисоби дақиқ ва ягонаи тасдиқшуда тафсир кард.

Созишномаи Претория ва идомаи ҷуғрофии муноқиша

Созишномаи Претория дар моҳи ноябри 2022 муноқишаи фаъоли васеъмиқёсро дар Тиграй расман поён дод. Аммо таҳқиқот баҳс мекунад, ки он дар саросари Эфиопия сулҳи ҳамаҷониба ба вуҷуд наовард.

Идомаи мушкилоти амниятӣ дар Амхара ва муноқишаҳои марбут ба Oromo Liberation Army дар Оромия дар солҳои 2024–2026, тибқи манбаъ, муҳити ноамнии музминро дар кишвар идома додааст.

Таъсир ба кишоварзӣ ва занҷираҳои таъминот

Муноқишаҳо на танҳо ҳамчун масъалаи амниятӣ, балки ҳамчун зарбаи истеҳсолии иқтисодӣ низ баррасӣ мешаванд. Осеб дидани заминҳои кишоварзӣ, қатъ шудани нақлиёт, душвор шудани дастрасӣ ба захираҳои истеҳсолӣ ва хавфҳои амниятӣ дар роҳҳои тиҷоратӣ метавонанд ҷараёни молро дар бозори дохилӣ суст кунанд.

Манбаъ махсусан таъкид мекунад, ки норасоии захираҳои муҳим, аз ҷумла тухмӣ, нуриҳои кимиёвӣ ва сӯзишвории дизелӣ барои насосҳои обёрӣ ба истеҳсолот фишор меорад.

Хароҷоти ҳарбӣ ва бозтақсимкунии захираҳои давлатӣ

Яке аз далелҳои асосии таҳқиқот ин аст, ки амалиётҳои амниятии тӯлонӣ ва дар чанд минтақа паҳншуда ба молияи давлатӣ бори вазнин меоранд. Тибқи манбаъ, афзоиши хароҷоти мудофиа ба коҳиши захираҳое мусоидат кардааст, ки метавонистанд ба соҳаҳои дигари давлатӣ, аз ҷумла тандурустӣ, маориф ва зерсохтор ҷудо шаванд.

Аммо таҳқиқот ин бозтақсимкуниро бо силсилаҳои муфассали солонаи буҷетӣ ба таври миқдорӣ ҷудо намекунад; тафсир бештар ба ҳисоботҳои дуюмдараҷа такя мекунад.

Муноқиша Чӣ Гуна Метавонад Таваррумро Тақвият Диҳад?

Дар чаҳорчӯбаи истифодашудаи таҳқиқот, муноқиша метавонад тавассути талафоти истеҳсолот, қатъи нақлиёт ва таъминот, фишори буҷетӣ, норасоии асъори хориҷӣ ва афзоиши хароҷоти воридот сатҳи нархҳоро боло барад. Бо вуҷуди ин, ба танҳо ҷанг нисбат додани тамоми таваррум дар Эфиопия аз ҷониби манбаъ ба таври миқдорӣ исбот нашудааст; сиёсати пулӣ, ислоҳоти қурби асъор ва мушкилоти сохтории иқтисодӣ низ дар матн ҳамчун омилҳои муҳим нишон дода мешаванд.

Таваррум ва арзиши зиндагӣ

Дар манбаъ то моҳи июли 2026 меъёри солонаи таварруми умумӣ %15,3 ва таварруми озуқаворӣ %15,7 нишон дода мешавад.

Баҳс мешавад, ки боло будани ин нишондиҳандаҳо аз афзоиши музди кормандони давлатӣ ва хонаводаҳои шаҳрии камдаромад қобилияти воқеии харидориро коҳиш додааст.

Ёддошти муҳим дар бораи истилоҳи “гиперинфлятсия”

Ҳуҷҷати манбаъ дар баъзе ҷойҳо мушкили таваррумро бо калимаи “hyperinflation” тавсиф мекунад. Аммо ҳамон ҳуҷҷат барои моҳи июли 2026 таварруми солонаи умумии %15,3-ро пешниҳод мекунад. Аз ин рӯ, дар матни Verianla ибораи “гиперинфлятсия” ҳамчун таснифи техникӣ истифода нашуда, ба ҷойи он ибораҳои “таварруми баланд ва пойдор” ва “фишори арзиши зиндагӣ” интихоб шудаанд.

Норасоии асъори хориҷӣ

Манбаъ қайд мекунад, ки фишор ба захираҳои асъори хориҷӣ дастрасӣ ба маҳсулоти воридотӣ, аз ҷумла сӯзишвории коркардшуда, нуриҳо ва ашёи хоми дорувориро душвор кардааст.

Норасоии асъори хориҷӣ махсусан дар бахшҳои вобаста ба воридот метавонад таъсири дуҷониба эҷод кунад: аввал, кам шудани пешниҳоди воқеии мол; дуюм, боло рафтани арзиши ҳамон молҳо бо пули миллӣ.

Ислоҳоти бирр ва қурби асъор

Дар таҳқиқот гузаронидани бирри Эфиопия ба низоми қурби бештар бозоргаро ҳамчун тағйироти муҳими сохторӣ баррасӣ мешавад. Манбаъ баҳс мекунад, ки ҳарчанд ин ислоҳот метавонад дар дарозмуддат коҳиш додани номувозиниҳои бозори асъорро ҳадаф қарор диҳад, дар кӯтоҳмуддат ба нархҳои воридот ва арзиши зиндагӣ фишори иловагӣ овардааст.

Ин арзёбӣ тафсири сиёсӣ аст; таҳқиқот таҳлили контрфактуалии эконометриро анҷом намедиҳад, ки нишон диҳад агар ислоҳот намебуд, нархҳо дар чӣ сатҳ қарор мегирифтанд.

Мушкили қарз

Манбаъ мушкили қарзи соҳибихтиёрии Эфиопияро бо поин рафтани рейтингҳои қарзӣ ва музокироти тӯлонии бозсозии қарз дар доираи G20 Common Framework мепайвандад.

Механизми асосӣ дар ин ҷо он аст, ки вақте дастрасӣ ба маблағгузории давлатӣ мушкил мешавад, давлат ҳам барои барномаҳои суботи иқтисодӣ ва ҳам барои хароҷоти башардӯстона ва зерсохторӣ фазои маҳдудтари амал дорад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Усул

Таҳқиқот таҷрибавӣ ё эконометрӣ нест. Муаллиф онро ҳамчун чаҳорчӯбаи бисёрсоҳаи арзёбии сиёсӣ ва иҷтимоию иқтисодӣ тавсиф мекунад.

Синфҳои зерини маълумоти солҳои 2020–2026 якҷоя арзёбӣ шудаанд:

• ҳисоботҳои муноқиша ва амният,
• нишондиҳандаҳои иқтисодӣ,
• маълумоти таваррум ва асъори хориҷӣ,
• арзёбиҳои ниёз ба кӯмаки башардӯстона,
• арзёбиҳои амнияти озуқаворӣ,
• вазъи хизматрасониҳои тандурустӣ ва маориф,
• ҳисоботҳои кӯчонидани дохилӣ ва муҳоҷирати номунтазам.

Дар манбаъ чаҳорчӯбаи таҳлилӣ ба се меҳвари асосӣ ҷудо шудааст:

1. Динамикаи муноқиша: паҳншавии ҷуғрофии муноқишаҳо, иттифоқҳо ва талафоти инсонӣ.
2. Бадшавии макроиқтисодӣ: нархҳои истеъмолӣ, норасоии асъори хориҷӣ ва тағйироти қурб.
3. Осебпазирии аҳолии осоишта: ноамнии озуқаворӣ, хизматрасониҳои тандурустӣ, маориф ва кӯчонидан.

Ноамнии озуқаворӣ

Таҳқиқот хабар медиҳад, ки муҳосира ва маҳдудиятҳои дастрасӣ дар ҷанги шимолии солҳои 2020–2022 дар Тиграй ва баъзе минтақаҳои Амхара ва Афар ноамнии шадиди озуқаворӣ ба вуҷуд оварданд.

Дар давраи баъдӣ на танҳо муноқиша, балки хушксолӣ ва зарбаҳои вобаста ба иқлим низ ба густариши мушкилоти озуқаворӣ дар минтақаҳои чорводории ҷануб ва шарқ мусоидат карданд.

Тибқи арзёбиҳои миёнаи соли 2024, ки манбаъ истифода мекунад, беш аз 20 миллион нафар ба кӯмаки доимии башардӯстона ниёз доштанд.

Оё Буҳрони Озуқаворӣ Танҳо Аз Муноқиша Сарчашма Мегирад?

Не. Гарчанде таҳқиқоти манбаъ муноқишаи мусаллаҳонаро яке аз сабабҳои муҳими ноамнии озуқаворӣ мешуморад, хушксолӣ ва дигар зарбаҳои иқлимӣ, норасоии захираҳои кишоварзӣ, норасоии асъори хориҷӣ, хароҷоти сӯзишворӣ ва нуриҳо ва мушкилоти занҷираи таъминотро низ ҷузъҳои буҳрон медонад. Аз ин рӯ, дар ҳуҷҷат ноамнии озуқаворӣ на натиҷаи як сабаб, балки натиҷаи зарбаҳои сершумори якдигарро тақвиятдиҳанда баррасӣ мешавад.

Бадшавии низоми тандурустӣ

Гузориш мешавад, ки қисми назарраси муассисаҳои тиббӣ дар минтақаҳои аз муноқиша зарардида ғорат, осеб ё аз фаъолият бозмондаанд.

Манбаъ махсусан натиҷаҳои зеринро таъкид мекунад:

• қатъ шудани барномаҳои эмгузаронии кӯдакон,
• афзоиши хатари хуруҷи бемориҳои пешгиришаванда, аз ҷумла сурхча ва вабо,
• коҳиши дастрасӣ ба таваллуд ва нигоҳубини акушерӣ,
• қатъ шудани хизматрасониҳои банақшагирии оила.

Аммо дар таҳқиқот барои ин нишондиҳандаҳои тандурустӣ силсилаҳои стандартии замонӣ, ки тамоми кишварро фаро гиранд, пешниҳод намешаванд.

Талафоти маориф

Таҳқиқот қайд мекунад, ки миллионҳо кӯдаки синни мактабӣ дар минтақаҳои муноқиша барои муддати тӯлонӣ аз таҳсилоти расмӣ дур монданд.

Муаллиф инро на танҳо ҳамчун қатъи кӯтоҳмуддати таҳсил, балки ҳамчун мушкили дарозмуддати иҷтимоӣ тафсир мекунад, ки метавонад тавассути камбизоатӣ, осеби равонӣ ва имкониятҳои ояндаи даромад таъсири байнинаслӣ дошта бошад.

Хатари паҳншавии минтақавӣ

Ноустуворӣ дар дохили Эфиопия аз ҷониби таҳқиқот ҳамчун хатари минтақавӣ дар миқёси Шохи Африқо низ арзёбӣ шудааст.

Матн махсусан баҳс мекунад, ки муносибатҳо бо Эритрея, баҳсҳои дастрасии мустақим ба Баҳри Сурх ва ҳаракатҳои фаромарзии муҳоҷират метавонанд ба кишварҳои ҳамсоя аз лиҳози амният ва дипломатия фишори иловагӣ оваранд.

Муҳоҷирати номунтазам

Манбаъ қайд мекунад, ки шаҳрвандони Эфиопия дар ҳаракатҳои муҳоҷирати номунтазам тавассути Масири Шарқӣ ба самти Яман ва нимҷазираи Араб саҳми хеле баланд доранд ва бо такя ба баъзе манбаъҳои байналмилалии мониторинг хабар медиҳад, ки беш аз %90 муҳоҷирони номунтазам дар ин масир эфиопиягӣ мебошанд.

Ин нисбат ба давраҳои муайяни мониторинг ва таърифҳои масир марбут аст; маънои онро надорад, ки %90 тамоми муҳоҷирати Эфиопия ё тамоми муҳоҷирати байналмилалӣ чунин аст.

Он чиро таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Муноқишаҳои пас аз соли 2020 бо шароити иқтисодӣ ва башардӯстонаи Эфиопия сахт дарҳамтаниданд.
• Бадшавии занҷираи таъминот, талафоти истеҳсолоти кишоварзӣ ва хароҷоти амниятӣ фишори иқтисодиро зиёд карданд.
• Норасоии асъори хориҷӣ ва тағйироти қурб ба арзиши маҳсулоти воридотӣ таъсир расонданд.
• Нархҳои баланди озуқаворӣ бори хонаводаҳои камдаромадро вазнинтар карданд.
• Дар минтақаҳои муноқиша хизматрасониҳои тандурустӣ ва маориф ба қатъшавиҳои ҷиддӣ дучор шуданд.
• Ноамнии озуқаворӣ на танҳо аз ҷанг, балки аз зарбаҳои иқлимӣ ва истеҳсолӣ низ таъсир гирифт.

Он чиро таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Ба таври миқдорӣ исбот намекунад, ки тамоми таваррум дар Эфиопия танҳо аз ҷанги шаҳрвандӣ сарчашма мегирад.
• Ба таври эконометрӣ ҷудо намекунад, ки чӣ қадар аз тағйири ҳар як нишондиҳандаи иқтисодӣ аз муноқиша ба вуҷуд омадааст.
• Арзёбии тақрибан 600.000 фавти ҷангиро мустақилона тасдиқ намекунад.
• Аз маълумоти таварруми баланд хулоса кардан мумкин нест, ки аз ҷиҳати техникӣ гиперинфлятсия рух додааст.
• Ба таври оморӣ нишон намедиҳад, ки як бозигари сиёсӣ сабаби истисноии ҳамаи натиҷаҳои иқтисодӣ ва башардӯстона аст.
• Кафолати муваффақияти як роҳи ҳалли мушаххаси сиёсиро нишон намедиҳад.

Маҳдудиятҳои асосӣ

Маҳдудияти аввал ин аст, ки таҳқиқот асосан ба синтези ҳисоботҳо ва пойгоҳҳои маълумоти дуюмдараҷа такя мекунад. Азбаски муассисаҳои гуногун метавонанд барои як ҳодиса методология ва фарогирии гуногун истифода кунанд, махсусан номуайянӣ дар бораи талафоти ҷанг, кӯчонидан ва шумораи ниёзҳои башардӯстона баланд аст.

Маҳдудияти дуюм сабабият аст. Таҳқиқот байни муноқиша, таваррум, норасоии асъори хориҷӣ, нархҳои озуқаворӣ ва буҳрони башардӯстона робитаҳои қавӣ барқарор мекунад; аммо саҳмҳои сабабии байни ин тағйирёбандаҳоро ба таври эконометрӣ ҷудо намекунад.

Маҳдудияти сеюм истифодаи забони меъёрии сиёсӣ дар баъзе қисмҳои матн аст. Ибораҳое чун “Broken promises”, “unchecked military expenditures” ва монанди онҳо қисми чаҳорчӯбаи тафсири таҳлилии таҳқиқот мебошанд; онҳо тағйирёбандаҳои мустақиман ченшудаи илмӣ нестанд.

Чорум, ҳарчанд манбаъ ибораи “hyperinflation”-ро истифода мекунад, меъёри солонаи таварруми %15,3, ки худи манбаъ медиҳад, аз ҷиҳати техникӣ ба ин истилоҳ мувофиқ нест. Ин ҳолат бояд ҳамчун номувофиқии истилоҳӣ дар дохили манбаъ ба назар гирифта шавад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ:The Cost of Broken Promises: Conflict, Inflation, and Civilian Suffering in Modern Ethiopia

Муаллиф: Mengesha Robso Wodajo.

Муассиса: Department of History, Bule Hora University, Ethiopia.

Навъи манбаъ: Таҳқиқоти бисёрсоҳаи арзёбии сиёсӣ ва иҷтимоию иқтисодӣ.

Баррасии ҳамтоён: Дар ҳуҷҷати боршуда маълумоти тасдиқшаванда дар бораи мақоми баррасии ҳамтоён мавҷуд нест.

Маҷалла / ношир / DOI: Дар ҳуҷҷати боршуда зикр нашудааст.

Давраи баррасишуда: Асосан 2020–2026.

Меҳварҳои асосии таҳлилӣ: динамикаи муноқиша, бадшавии макроиқтисодӣ ва осебпазирии аҳолии осоишта.

Муассисаҳои асосии манбаъҳои истифодашуда: International Monetary Fund, World Bank, United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, Armed Conflict Location & Event Data Project / Council on Foreign Relations Global Conflict Tracker, UK House of Lords Library, Associated Press, Atlantic Council ва Trading Economics.

Маҳдудияти асосии методологӣ: Таҳқиқот маълумоти мустақили ибтидоии саҳроӣ тавлид намекунад ва модели сабабии эконометрӣ намесозад. Робитаи байни муноқиша, зарбаи иқтисодӣ ва натиҷаҳои башардӯстона тавассути синтези манбаъҳои гуногуни институтсионалӣ ва академӣ арзёбӣ мешавад.

Ёддошти муҳими истилоҳӣ: Матни манбаъ дар баъзе ҷойҳо истилоҳи “hyperinflation”-ро истифода мекунад, аммо меъёри солонаи таварруми умумие, ки худ барои моҳи июли 2026 медиҳад, %15,3 аст. Аз ин рӯ, ин истилоҳ набояд ҳамчун таснифи техникии гиперинфлятсия қабул карда шавад.

Номуайянии муҳим: Шумораи фавтидагони муноқиша, кӯчонидан ва арзёбиҳои ниёзҳои башардӯстона метавонанд вобаста ба усулҳои муассисаҳои гуногун фарқ кунанд. Рақамҳои дар манбаъ овардашуда бояд ҳамчун арзёбиҳое қабул шаванд, ки таҳқиқот истифода кардааст.