Декарбонизатсияи авиатсия танҳо аз таҳияи ҳавопаймои самараноктар ё сӯзишвории камкарбон иборат нест. Як технология метавонад аз ҷиҳати экологӣ бартарӣ диҳад, аммо гаронтар бошад; профили парвозе, ки садоро кам мекунад, метавонад вақти амалиётро зиёд кунад; сӯзишвории устувори авиатсионӣ ҳангоми коҳиш додани партовҳои давраи ҳаёт метавонад ба маҳдудиятҳои ашёи хом, иқтидори истеҳсолӣ ва инфрасохторӣ дучор шавад. Аз ин рӯ, қарорҳои устуворӣ дар авиатсия арзёбии ҳамзамони меъёрҳои экологӣ, иқтисодӣ, техникӣ, амалиётӣ, иҷтимоӣ ва институтсионалиро талаб мекунанд. Ин таҳқиқот бо баррасии 115 тадқиқоте, ки дар солҳои 2005–2025 нашр шудаанд, синтез мекунад, ки усулҳои дастгирии қарорҳои бисёрмеъёрӣ ба монанди Multi-Criteria Decision-Making (MCDM), Multi-Criteria Decision Analysis (MCDA), Multi-Objective Optimization (MOO) ва Data Envelopment Analysis (DEA) дар авиатсияи устувор чӣ гуна истифода шудаанд. Адабиёт дар панҷ соҳаи занҷири арзиш баррасӣ шудааст: сӯзишвории устувори авиатсионӣ ва системаҳои энергетикӣ, системаҳои ҳавопаймо ва пешбаранда, амалиёт ва самаранокии ширкатҳои ҳавопаймоӣ, инфрасохтори фурудгоҳ ва идоракунии ҳаракати ҳавоӣ, инчунин сиёсат, танзим ва идоракунӣ. Муаллифон инчунин чаҳорчӯбаи дуюсораи сотсиотехникии Sustainability Mechanisms–Impacts (SM–SI)-ро таҳия мекунанд, ки мавқеи тадқиқотҳоро аз инфрасохтори техникӣ то болосохтори институтсионалӣ ва аз таъсири экологӣ то таъсири иқтисодӣ арзёбӣ мекунад. Аз 50 кори намояндагии баррасишуда %44 асосан дар сатҳи техникӣ/инфрасохторӣ ҷойгир шудаанд, дар ҳоле ки %48 меъёрҳои экологӣ ва иқтисодиро ба таври мувозинатнок баррасӣ мекунанд. Баръакс, танҳо %34 раванди иштирокӣ ё равшани бисёракторӣ истифода мекунанд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки усулҳои бисёрмеъёрӣ дар авиатсия аз ҷиҳати оптимизатсияи техникӣ пешрафтаанд; аммо сертификатсия, танзим, идоракунӣ, ҳамоҳангсозии байниидоравӣ ва иштироки ҷонибҳои манфиатдор дар бисёр соҳаҳои татбиқ ба моделҳои қарор ба қадри кофӣ дохил нашудаанд. Аз ин рӯ, таҳқиқот бар он аст, ки марҳилаи навбатии дастгирии қарор барои авиатсияи устувор танҳо оптимизатсияи техникии пешрафтатар набошад, балки моделҳои гузаришмеҳваре бошанд, ки технология, иқтисод, муҳити зист, сиёсат ва идоракунии бисёракториро дар як масъала муттаҳид мекунанд.

Чаро авиатсияи устувор масъалаи қарори бисёрмеъёрӣ аст?

Дар авиатсияи устувор беҳтар кардани танҳо як нишондиҳандаи фаъолият дар бисёр ҳолатҳо кофӣ нест. Байни партови камтари CO₂, хароҷот, амният, пухтагии техникӣ, мутобиқати инфрасохторӣ, садо, қобилияти амалӣ ва қабули иҷтимоӣ созишҳо вуҷуд дошта метавонанд. Дастгирии қарори бисёрмеъёрӣ ҳадаф дорад, ки ин мақсадҳои гуногунро дар як сохтори қарор намоён карда, ба таври системавӣ арзёбӣ кунад, ки кадом алтернатива таҳти кадом афзалият интихоб мешавад.

Таҳқиқоти манбаъ устувориро махсусан дар заминаи роҳҳои гузариши камкарбоне истифода мекунад, ки нишондиҳандаҳои экологии авиатсияро беҳтар мекунанд, аммо ҳамзамон қобилияти иқтисодӣ, техникӣ, амалиётӣ ва институтсионалии татбиқро ба назар мегиранд. Аз ин рӯ, мақола ченаки умумии устуворӣ нест, ки ҳамаи нишондиҳандаҳои рушди устуворро пурра фаро гирад.

Оё MC, MCDM, MCDA, MOO ва DEA як чизанд?

Не. Гарчанде таҳқиқот онҳоро дар зери чатри умумии “MC-family” ҷамъ меорад, ҳадафҳои аналитикии онҳоро ҷудо мекунад. MCDM ва MCDA барои сохторбандӣ, муқоиса ва рейтинг кардани алтернативаҳо зери бисёр меъёрҳои рақобаткунанда истифода мешаванд, дар ҳоле ки MOO ҳалли Pareto-самаранокро меомӯзад, ки дар онҳо якчанд ҳадафи миқдорӣ ҳамзамон оптимизатсия мешаванд. DEA бошад бо истифода аз бисёр воридот ва баромадҳо самаранокии нисбии воҳидҳои муқоисашавандаро бо равиши сарҳадӣ чен мекунад.

Адабиёт ба кадом панҷ соҳаи авиатсия ҷудо шуд?

Дастгирии қарори бисёрмеъёрӣ дар сӯзишвории устувори авиатсионӣ чиро тағйир медиҳад?

Интихоби SAF танҳо аз рӯйи партови CO₂ дар давраи ҳаёт анҷом дода намешавад. Тадқиқотҳо ҳамчунин дастрасии ашёи хом, миқёси истеҳсол, мутобиқати сӯзишворӣ, нархи ҳадди ақали фурӯши сӯзишворӣ, хароҷоти сармоя ва амалиёт, истифодаи об ва замин, инфрасохтор ва шароити сиёсиро арзёбӣ мекунанд.

Дар адабиёти баррасишуда HEFA, Fischer–Tropsch, Alcohol-to-Jet, Hydrothermal Liquefaction, Power-to-Liquid ва роҳҳои дигар дар шароити гуногуни минтақавӣ муқоиса шудаанд. Манбаъ як роҳи SAF-ро ҳамчун ғолиби универсалӣ эълон намекунад; нишон медиҳад, ки натиҷаҳо вобаста ба ашёи хом, ҷуғрофия, пухтагии технология ва меъёрҳои қарор тағйир меёбанд.

Чаро тарҳи ҳавопаймо то ҳол асосан технократӣ аст?

Тадқиқотҳои намояндагӣ дар соҳаи системаҳои ҳавопаймо ва пешбаранда меъёрҳоеро ба монанди истеъмоли сӯзишворӣ, вазн, партов, садо, масофа, хароҷоти мустақими амалиётӣ, истеъмоли гидроген ва иҷрои сохторӣ бо усулҳои пешрафтаи MOO ва MCDM арзёбӣ мекунанд. Бо вуҷуди ин, ҳеҷ яке аз даҳ тадқиқоти намояндагӣ ба минтақаи SM=3–4, ки асосан идоракунӣ ё комилан институтсионалӣ аст, намерасад.

Ин маънои онро дорад, ки гарчанде дар раванди воқеии таҳияи ҳавопаймо сертификатсия, танзим, инфрасохтор ва қабули институтсионалӣ хеле муҳиманд, моделҳои академии қарор онҳоро аксаран ҳамчун шароити беруна нигоҳ медоранд.

Муҳимтарин тағйир дар амалиёти ширкатҳои ҳавопаймоӣ чист?

Тадқиқоти фаъолияти ширкатҳои ҳавопаймоӣ аз самаранокии танҳо молиявӣ ба нишондиҳандаҳои васеътар, ба монанди партовҳо, истифодаи SAF, сифати хизмат ва устувории амалиётӣ гузаштанд. DEA махсусан барои арзёбии он истифода мешавад, ки чӣ гуна воридот ба мисли сӯзишворӣ, кормандон ва иқтидори ҳавопаймо ба мусофир-километр, даромад ва ҳамзамон ба CO₂ ҳамчун баромади номатлуб табдил меёбанд.

Чаро фурудгоҳ ва ATM профили омехтаи сотсиотехникӣ доранд?

Дар фурудгоҳ ва идоракунии ҳаракати ҳавоӣ иҷрои техникӣ бо институтҳо ва ҷонибҳои манфиатдор табиатан бештар ба ҳам мепайвандад. Тақсимоти slot, иқтидор, садо, таъхир, партов, таъсир ба ҷомеаи маҳаллӣ, амният ва хароҷоти сармоягузорӣ метавонанд дар як қарор ҷой гиранд. Аз ин рӯ, холҳои SM-и ин соҳа нисбат ба тарҳи техникии ҳавопаймо дар диапазони васеътар паҳн мешаванд.

Чаро сиёсат ва идоракунӣ яке аз бузургтарин имкониятҳои тадқиқотӣ аст?

Тадқиқотҳои соҳаи сиёсат метавонанд пардохтҳои карбон, савдои партовҳо, ҳавасмандгардонии сӯзишворӣ, системаҳои садо, адолати slot ва сиёсати миллии авиатсияро ба таври бисёрмеъёрӣ арзёбӣ кунанд. Аммо шумораи ин тадқиқотҳо дар адабиёти умумӣ нисбат ба татбиқҳои техникӣ камтар аст. Аз ин рӯ, мақола ба хулоса меояд, ки MCDA ҳанӯз барои таҳияи сиёсати авиатсияи устувор, stress-test ва ҳамоҳангсозии байни акторон пурра истифода нашудааст.

Усул ва Натиҷаҳо

115 тадқиқот чӣ гуна интихоб шуданд?

Муаллифон барои давраи 2005–2025 дар ScienceDirect, Google Scholar, JSTOR, Taylor & Francis, Springer, Wiley Online Library ва нашрияҳои AIAA ҷустуҷӯҳое анҷом доданд, ки оилаҳои калидвожаҳои дастгирии қарори бисёрмеъёрӣ ва авиатсияи устуворро муттаҳид мекарданд. Пас аз интихоби аввалия танҳо тадқиқотҳое нигоҳ дошта шуданд, ки дар масъалаи авиатсияи вобаста ба устуворӣ равиши MC-family-ро ошкоро истифода мебурданд ва 115 тадқиқоти нодир корпуси аналитикиро ташкил доданд.

Чаро 50 тадқиқоти намояндагӣ алоҳида интихоб шуданд?

Аз ҳар соҳаи занҷири арзиш даҳ тадқиқот интихоб шуда, дар маҷмӯъ 50 тадқиқоти намояндагӣ дар Tables 2–6 ба таври муфассал кодгузорӣ шуданд. Интихоб ба гуногунии усулҳо, гуногунии меъёрҳои истифодашуда, намояндагии мавқеъҳои гуногун дар фазои SM–SI ва дохил кардани тадқиқотҳои дорои таъсири баланди таърихӣ асос ёфтааст. Аз ин рӯ, фоизҳои SM–SI дар поён тақсимоти мустақими басомади ҳамаи 115 тадқиқот нестанд, балки натиҷаи ин зермаҷмӯи сохторёфтаи 50 тадқиқоти намояндагӣ мебошанд.

Тақсимоти воқеии ададии SM–SI heatmap чӣ гуна аст?

Тамоюлҳои асосии сохтории адабиёт кадомҳоянд?

Дар матни Discussion-и манбаъ барои SM=2 %30 ва барои SM≥3 %26 навишта шудааст. Аммо азбаски ҷамъбасти ҳуҷайраҳои Figure 2 мутаносибан 13 ва 15 тадқиқотро медиҳад, тақсимоти математикӣ %26 ва %30 аст. Дар ин мақола арзишҳои намоёни heatmap ҳамчун source-of-truth қабул шудаанд.

Бузургтарин холигии тадқиқотӣ дар куҷост?

Минтақае, ки муаллифон ҳамчун муҳимтарин имконияти тадқиқотӣ муайян мекунанд, минтақаи \(SM\geq3,\ SI\leq2\) аст, ки дар он механизмҳои қавии институтсионалӣ ва идоракунӣ бо ҳадафҳои экологӣ ё мувозинати муҳит–иқтисод якҷоя баррасӣ мешаванд. Танҳо тақрибан %20 тадқиқоти намояндагӣ дар ин ҷо ҷойгиранд.

Ин холигӣ нишон медиҳад, ки моделҳои ояндаи қарор бояд режимҳои сертификатсия, воситаҳои сиёсӣ, ҳамоҳангсозии байниидоравӣ, хавфи сармоягузорӣ ва мувофиқати ҷонибҳои манфиатдорро на танҳо ҳамчун маҳдудияти беруна, балки ҳамчун тағйирёбандаҳои дохилии масъалаи қарор баррасӣ кунанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Дастгирии қарори бисёрмеъёрӣ дар тамоми занҷири арзиши авиатсияи устувор ба таври васеъ истифода мешавад.
• Ҳаҷми тадқиқот дар давраи 2020–2025 ба таври назаррас афзоиш ёфтааст.
• Арзёбии якҷояи меъёрҳои экологӣ ва иқтисодӣ дар адабиёт маъмул аст.
• Масъалаҳои қарорҳои техникӣ ва инфрасохторӣ ҳанӯз бартарӣ доранд.
• Дар системаҳои ҳавопаймо ва амалиёти ширкатҳои ҳавопаймоӣ моделсозии ошкори андозаҳои институт, сертификатсия ва идоракунӣ маҳдуд аст.
• Адабиёти SAF ва фурудгоҳ/ATM байни андозаҳои техникӣ ва институтсионалӣ тақсимоти нисбатан васеътар нишон медиҳад.
• Холҳои механизми тадқиқоти сиёсат ва идоракунӣ баланданд, аммо ҳаҷми умумии тадқиқот маҳдуд аст.
• Сохторҳои қарорҳои иштирокӣ ва бисёракторӣ ақаллияти адабиёти намояндагиро ташкил медиҳанд.
• Соҳаи муҳими навбатии тадқиқоти MCDA дастгирии қарори гузаришмеҳвар аст, ки технология, иқтисод, муҳити зист, институтҳо ва ҷонибҳои манфиатдорро ба таври ҳамгиро баррасӣ мекунад.

Умумисозиҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Ин таҳқиқот иҷрои таҷрибавии SAF, ҳавопаймо, муҳаррик ё технологияи нави фурудгоҳро чен намекунад.
• Review нишон намедиҳад, ки як роҳи муайяни SAF дар ҳамаи кишварҳо устувортарин интихоб аст.
• Дар 115 тадқиқот meta-analysis-и миқдории effect-size анҷом дода нашудааст.
• SM–SI heatmap харитаи пурраи басомади ҳамаи 115 манбаъ нест; ба 50 тадқиқоти намояндагӣ асос ёфтааст.
• Холҳои SM ва SI ченкунии физикӣ нестанд, балки таснифоти аналитикии ordinal мебошанд.
• Дар манбаъ метрикаи эътимоднокии байни кодгузорон гузориш нашудааст.
• Таҳқиқот даъво намекунад, ки ҳадафи net-zero-и авиатсия барои 2050 бо як усули муайяни MCDA кафолат дода мешавад.
• Усулҳои MC набояд ҳамчун воситаҳои комилан бетараф аз арзиш ва мустақил аз афзалиятҳо ва интихоби меъёрҳои қароргиранда дида шаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ:Multicriteria Decision Support for Sustainable Aviation: A Two-Decade Review.

Муаллифон: Felipe Henao, Robert A. Edgell, Carlos A. Díaz González ва William Durgin.

Муассисаҳо: Felipe Henao, Robert A. Edgell ва William Durgin — State University of New York Polytechnic Institute, Utica, New York, ИМА; Carlos A. Díaz González — Universidad Autónoma de Bucaramanga, Santander, Колумбия.

Муаллифи иртибот: Robert A. Edgell.

Маҷалла:Journal of Air Transportation, American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA).

DOI: 10.2514/1.D0605.

Мақоми нашр: Файли 40-саҳифаи боршуда Author Accepted Manuscript мебошад. Саҳифаи аввали файл нишон медиҳад, ки version of record-и ниҳоӣ дар Journal of Air Transportation соли 2026 нашр шудааст. Маҷаллаҳои AIAA маҷаллаҳои техникии аз ҳамтақризгузаронидашудаанд, ки аз ҷониби коршиносон бо усули single-blind баррасӣ мешаванд.

Давраи баррасӣ: 2005–2025.

Корпуси умумӣ: 115 тадқиқоти нодир.

Зермаҷмӯи муфассали намояндагӣ: Аз ҳар яке аз панҷ соҳаи татбиқ ҳадди аксар 10 тадқиқот; дар Tables 2–6 ҳамагӣ 50 тадқиқот.

Манбаъҳои ҷустуҷӯ: ScienceDirect, Google Scholar, JSTOR, Taylor & Francis, Springer, Wiley Online Library ва нашрияҳои AIAA.

Оилаи MC: Равишҳои дастгирии қарори бисёрмеъёрӣ, аз ҷумла MCDM, MCDA, MOO ва DEA.

SM–SI Framework: SM=0–4 холҳои ordinal dominance аз инфрасохтор то болосохтори институтсионалӣ; SI=0–4 аз таъсири экологӣ то таъсири иқтисодӣ. Рамзи DM: S=якка/аналитикӣ бартарӣ дорад, P=раванди қарорҳои бисёр/иштирокӣ.

Маҳдудияти усул: Азбаски сатрҳои пурраи ҷустуҷӯи пойгоҳи додаҳо, ҳамаи санаҳои ҷустуҷӯ, шумораи сабтҳои ибтидоӣ ва маълумоти муфассали exclusion-flow гузориш нашудаанд, такрорпазирии мустақили библиографӣ пурра нест. Интихоби 50 тадқиқоти намояндагӣ мақсаднок аст ва heatmap набояд ҳамчун ҷадвали мустақими басомади ҳамаи 115 тадқиқот тафсир шавад.

Маҳдудияти кодгузорӣ: Таснифоти SM ва SI арзёбиҳои тафсирии ordinal dominance мебошанд; манбаъ коэффисиенти inter-rater reliability-ро гузориш намекунад.

Ёддошти heatmap дар дохили манбаъ: Ҳуҷайраҳои Figure 2 барои SM=2 13/50=%26 ва барои SM≥3 15/50=%30 медиҳанд, дар ҳоле ки матни Discussion ин ду фоизро бо тартиби баръакс менависад.

Ёддошти ҷадвал дар дохили манбаъ: Тавсифи усули PROMETHEE/TOPSIS/VIKOR дар сатри [29]-и Table 2 ба сабти A cognitive mapping approach to analyse stakeholders’ perspectives on sustainable aviation fuels, ки дар рӯйхати адабиёт ҳамчун [29] дода шудааст, зоҳиран мувофиқат намекунад. Дар Table 4 барои [15] AHP+VIKOR/TOPSIS навишта шудааст, дар ҳоле ки матни асосӣ барои ҳамон тадқиқот AHP+EDAS+TOPSIS-ро нишон медиҳад. Санҷиши ҷудогонаи ин тамғаҳои библиографӣ/усулӣ тавассути version of record мувофиқ аст.

Маблағгузорӣ: Sustainable Aerospace Energy Center ва Center for Business and Applied Ethics, College of Business, State University of New York Polytechnic Institute; Carlos A. Díaz инчунин дастгирии Universidad Autónoma de Bucaramanga Excellence in Research funding program 2025-ро эълон мекунад.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор мекунанд, ки манфиати молиявии маълум ё муносибати шахсӣ, ки ба таҳқиқот таъсир расонад, вуҷуд надорад.

Изҳороти истифодаи AI: Муаллифон мегӯянд, ки воситаҳои бар асоси AI, аз ҷумла ChatGPT ва Claude, ба таври интихобӣ барои арзёбии мутобиқати дохилӣ, фарқгузории мафҳумӣ, баён/таҳрир, proofreading ва кӯмак ба омода кардани маводи визуалӣ истифода шудаанд; ҳамаи муҳтавои бо AI дастгиришуда бозбинӣ ва санҷида шудааст ва масъулияти илмӣ дар назди муаллифон боқӣ мемонад.

Ҳуқуқи муаллиф ва истифодаи визуалӣ: Ба ҷойи нусхабардории айнани Figure 1 ва Figure 2-и манбаъ, занҷири арзиши авиатсия ва тақсимоти SM–SI бояд барои Verianla бо графикҳои аслии илмӣ аз нав кашида шаванд.